ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അയോധ്യാകാംഡമ് ।
അഥ ദ്വിതീയസ്സര്ഗഃ ।
തതഃ പരിഷദം സർവാമാമംത്ര്യ വസുധാധിപഃ ।
ഹിതമുദ്ധര്ഷണം ചൈവമുവാച പ്രഥിതം വചഃ ॥ 1 ॥
ദുംദുഭിസ്വനകല്പേന ഗംഭീരേണാനുനാദിനാ ।
സ്വരേണ മഹതാ രാജാ ജീമൂത ഇവ നാദയന് ॥ 2 ॥
രാജലക്ഷണയുക്തേന കാംതേനാനുപമേന ച ।
ഉവാച രസയുക്തേന സ്വരേണ നൃപതിര്നൃപാന് ॥ 3 ॥
വിദിതം ഭവതാമേതദ്യഥാ മേ രാജ്യമുത്തമമ് ।
പൂർവകൈര്മമ രാജേംദ്രൈസ്സുതവത്പരിപാലിതമ് ॥ 4 ॥
സോഽഹമിക്ഷ്വാകുഭി സ്സർവൈര്നരേംദ്രൈഃ പരിപാലിതമ് ।
ശ്രേയസാ യോക്തുകാമോഽസ്മി സുഖാര്ഹമഖിലം ജഗത് ॥ 5 ॥
മയാപ്യാചരിതം പൂർവൈഃ പംഥാനമനുഗച്ഛതാ ।
പ്രജാ നിത്യമനിദ്രേണ യഥാശക്ത്യഭിരക്ഷിതാഃ ॥ 6 ॥
ഇദം ശരീരം കൃത്സ്നസ്യ ലോകസ്യ ചരതാ ഹിതമ് ।
പാംഡുരസ്യാഽതപത്രസ്യച്ഛായായാം ജരിതം മയാ ॥ 7 ॥
പ്രാപ്യ വര്ഷസഹസ്രാണി ബഹൂന്യായൂംഷി ജീവതഃ ।
ജീര്ണസ്യാസ്യ ശരീരസ്യ വിശ്രാംതിമഭിരോചയേ ॥ 8 ॥
രാജപ്രഭാവജുഷ്ടാം ഹി ദുർവഹാമജിതേംദ്രിയൈഃ ।
പരിശ്രാംതോഽസ്മി ലോകസ്യ ഗുർവീം ധര്മധുരം വഹന് ॥ 9 ॥
സോഽഹം വിശ്രമമിച്ഛാമി പുത്രം കൃത്വാ പ്രജാഹിതേ ।
സന്നികൃഷ്ടാനിമാന്സർവാനനുമാന്യ ദ്വിജര്ഷഭാന് ॥ 10 ॥
അനുജാതോ ഹി മാം സർവൈര്ഗുണൈര്ജ്യേഷ്ഠോ മമാത്മജഃ ।
പുരംദരസമോ വീര്യേ രാമഃ പരപുരംജയഃ ॥ 11 ॥
തം ചംദ്രമിവ പുഷ്യേണ യുക്തം ധര്മഭൃതാം വരമ് ।
യൌവരാജ്യേ നിയോക്താഽസ്മി പ്രീതഃ പുരുഷപുംഗവമ് ॥ 12 ॥
അനുരൂപസ്സ വൈ നാഥോ ലക്ഷ്മീവാന് ലക്ഷ്മണാഗ്രജഃ ।
ത്രൈലോക്യമപി നാഥേന യേന സ്യാന്നാഥവത്തരമ് ॥ 13 ॥
അനേന ശ്രേയസാ സദ്യസ്സംയോജ്യൈവമിമാം മഹീമ് ।
ഗതക്ലേശോ ഭവിഷ്യാമി സുതേ തസ്മിന്നിവേശ്യ വൈ ॥ 14 ॥
യദിദം മേഽനുരൂപാര്ഥം മയാ സാധു സുമംത്രിതമ് ।
ഭവംതോ മേഽനുമന്യംതാം കഥം വാ കരവാണ്യഹമ് ॥ 15 ॥
യദ്യപ്യേഷാ മമ പ്രീതിര്ഹിതമന്യദ്വിചിംത്യതാമ് ।
അന്യാ മധ്യസ്ഥചിംതാ ഹി വിമര്ദാഭ്യധികോദയാ ॥ 16 ॥
ഇതി ബ്രുവംതം മുദിതാഃ പ്രത്യനംദന്നൃപാ നൃപമ് ।
വൃഷ്ടിമംതം മഹാമേഘം നര്ദംത ഇവ ബര്ഹിണഃ ॥ 17 ॥
സ്നിഗ്ധോഽനുനാദീ സംജജ്ഞേ തത്ര ഹര്ഷസമീരിതഃ ।
ജനൌഘോദ്ഘുഷ്ടസന്നാദോ വിമാനം കംപയന്നിവ ॥ 18 ॥
തസ്യ ധര്മാര്ഥവിദുഷോ ഭാവമാജ്ഞായ സർവശഃ ।
ബ്രാഹ്മണാ ജനമുഖ്യാശ്ച പൌരജാനപദൈ സ്സഹ ॥ 19 ॥
സമേത്യ മംത്രയിത്വാ തു സമതാഗതബുദ്ധയഃ ।
ഊചുശ്ച മനസാ ജ്ഞാത്വാ വൃദ്ധം ദശരഥം നൃപമ് ॥ 20 ॥
അനേകവര്ഷസാഹസ്രോ വൃദ്ധസ്ത്വമസി പാര്ഥിവ ।
സ രാമം യുവരാജാനമഭിഷിംചിസ്വ പാര്ഥിവമ് ॥ 21 ॥
ഇച്ഛാമോ ഹി മഹാബാഹും രഘുവീരം മഹാബലമ് ।
ഗജേന മഹതാഽയാംതം രാമം ഛത്രാവൃതാനനമ് ॥ 22 ॥
ഇതി തദ്വചനം ശ്രുത്വാ രാജാ തേഷാം മനഃപ്രിയമ് ।
അജാനന്നിവ ജിജ്ഞാസുരിദം വചനമബ്രവീത് ॥ 23 ॥
ശ്രുത്വൈവ വചനം യന്മേ രാഘവം പതിമിച്ഛഥ ।
രാജാന സ്സംശയോഽയം മേ കിമിദം ബ്രൂത തത്ത്വതഃ ॥ 24 ॥
കഥം നു മയി ധര്മേണ പൃഥിവീമനുശാസതി ।
ഭവംതോ ദ്രഷ്ടുമിച്ഛംതി യുവരാജം മമാത്മജമ് ॥ 25 ॥
തേ തമൂചുര്മഹാത്മാനം പൌരജാനപദൈസ്സഹ ।
ബഹവോ നൃപ കല്യാണാ ഗുണാഃ പുത്രസ്യ സംതി തേ ॥ 26 ॥
ഗുണാന് ഗുണവതോ ദേവ ദേവകല്പസ്യ ധീമതഃ ।
പ്രിയാനാനംദനാന്കൃത്സ്നാന്പ്രവക്ഷ്യാമോഽദ്യ താന് ശൃണു ॥ 27 ॥
ദിവ്യൈര്ഗുണൈശ്ശക്രസമോ രാമസ്സത്യപരാക്രമഃ ।
ഇക്ഷ്വാകുഭ്യോഽപി സർവേഭ്യോ ഹ്യതിരിക്തോ വിശാംപതേ ॥ 28 ॥
രാമ സ്സത്പുരുഷോ ലോകേ സത്യധര്മപരായണഃ ।
സാക്ഷാദ്രാമാദ്വിനിർവൃത്തോ ധര്മശ്ചാപി ശ്രിയാ സഹ ॥ 29 ॥
പ്രജാസുഖത്ത്വേ ചംദ്രസ്യ വസുധായാഃ ക്ഷമാഗുണൈഃ ।
ബുദ്ധ്യാ ബൃഹസ്പതേസ്തുല്യോ വീര്യേ സാക്ഷാച്ഛചീപതേഃ ॥ 30 ॥
ധര്മജ്ഞഃ സത്യസംധശ്ച ശീലവാനനസൂയകഃ ।
ക്ഷാംതഃ സാംത്വയിതാ ശ്ലക്ഷ്ണഃ കൃതജ്ഞോ വിജിതേംദ്രിയഃ ॥ 31 ॥
മൃദുശ്ച സ്ഥിരചിത്തശ്ച സദാ ഭവ്യോഽനസൂയകഃ ।
പ്രിയവാദീ ച ഭൂതാനാം സത്യവാദീ ച രാഘവഃ ॥ 32 ॥
ബഹുശ്രുതാനാം വൃദ്ധാനാം ബ്രാഹ്മണാനാമുപാസിതാ ।
തേനാസ്യേഹാഽതുലാ കീര്തിര്യശസ്തേജശ്ച വര്ധതേ ॥ 33 ॥
ദേവാസുരമനുഷ്യാണാം സർവാസ്ത്രേഷു വിശാരദഃ ।
സമ്യഗ്വിദ്യാവ്രതസ്നാതോ യഥാവത്സാംഗവേദവിത് ॥ 34 ॥
ഗാംധർവേ ച ഭുവി ശ്രേഷ്ഠോ ബഭൂവ ഭരതാഗ്രജഃ ।
കല്യാണാഭിജന സ്സാധുരദീനാത്മാ മഹാമതിഃ ॥ 35 ॥
ദ്വിജൈരഭിവിനീതശ്ച ശ്രേഷ്ഠൈര്ധര്മാര്ഥനൈപുണൈഃ ।
യദാ വ്രജതി സംഗ്രാമം ഗ്രാമാര്ഥേ നഗരസ്യ വാ ॥ 36 ॥
ഗത്വാ സൌമിത്രിസഹിതോ നാഽവിജിത്യ നിവര്തതേ ।
സംഗ്രാമാത്പുനരാഗമ്യ കുംജരേണ രഥേന വാ ॥ 37 ॥
പൌരാന് സ്വജനവന്നിത്യം കുശലം പരിപൃച്ഛതി ।
പുത്രേഷ്വഗ്നിഷു ദാരേഷു പ്രേഷ്യശിഷ്യഗണേഷു ച ॥ 38 ॥
നിഖിലേനാനുപൂർവ്യാച്ച പിതാപുത്രാനിവൌരസാന് ।
ശുശ്രൂഷംതേ ച വ ശ്ശിഷ്യാഃ കച്ചിത്കര്മസു ദംശിതാഃ ॥ 39 ॥
ഇതി നഃ പുരുഷവ്യാഘ്ര സ്സദാ രാമോഽഭിഭാഷതേ ।
വ്യസനേഷു മനുഷ്യാണാം ഭൃശം ഭവതി ദുഃഖിതഃ ॥ 40 ॥
ഉത്സവേഷു ച സർവേഷു പിതേവ പരിതുഷ്യതി ।
സത്യവാദീ മഹേഷ്വാസോ വൃദ്ധസേവീ ജിതേംദ്രിയഃ ॥ 41 ॥
സ്മിതപൂർവാഭിഭാഷീ ച ധര്മം സർവാത്മനാ ശ്രിതഃ ।
സമ്യഗ്യോക്താ ശ്രേയസാം ച ന വിഗൃഹ്യ കഥാരുചിഃ ॥ 42 ॥
ഉത്തരോത്തരയുക്തൌ ച വക്താ വാചസ്പതിര്യഥാ ।
സുഭ്രൂഃ ആയതതാമ്രാക്ഷഃ സാക്ഷാദ്വിഷ്ണുരിവ സ്വയമ് ॥ 43 ॥
രാമോ ലോകാഭിരാമോഽയം ശൌര്യവീര്യപരാക്രമൈഃ ।
പ്രജാപാലനതത്ത്വജ്ഞോ ന രാഗോപഹതേംദ്രിയഃ ॥ 44 ॥
ശക്തസ്ത്രൈലോക്യമപ്യേകോ ഭോക്തും കിന്നു മഹീമിമാമ് ।
നാസ്യ ക്രോധഃ പ്രസാദശ്ച നിരര്ഥോഽസ്തി കദാചന ॥ 45 ॥
ഹംത്യേവ നിയമാദ്വധ്യാനവധ്യേ ന ച കുപ്യതി ।
യുനക്ത്യര്ഥൈഃ പ്രഹൃഷ്ടശ്ച തമസൌ യത്ര തുഷ്യതി ॥ 46 ॥
ശാംതൈ സ്സർവപ്രജാകാംതൈഃ പ്രീതിസംജനനൈര്നൃണാമ് ।
ഗുണൈർവിരുരുചേ രാമോ ദീപ്ത സ്സൂര്യ ഇവാംശുഭിഃ ॥ 47 ॥
തമേവംഗുണസംപന്നം രാമം സത്യപരാക്രമമ് ।
ലോകപാലോപമം നാഥമകാമയത മേദിനീ ॥ 48 ॥
വത്സശ്ശ്രേയസി ജാതസ്തേ ദിഷ്ട്യാഽസൌ തവ രാഘവ ।
ദിഷ്ട്യാ പുത്രഗുണൈര്യുക്തോ മാരീച ഇവ കാശ്യപഃ ॥ 49 ॥
ബലമാരോഗ്യമായുശ്ച രാമസ്യ വിദിതാത്മനഃ ।
ദേവാസുരമനുഷ്യേഷു സഗംധർവോരഗേഷു ച ॥ 50 ॥
ആശംസതേ ജനസ്സർവോ രാഷ്ട്രേ പുരവരേ തഥാ ।
ആഭ്യംതരശ്ച ബാഹ്യശ്ച പൌരജാനപദോ ജനഃ ॥ 51 ॥
സ്ത്രിയോ വൃദ്ധാസ്തരുണ്യശ്ച സായം പ്രാതസ്സമാഹിതാഃ ।
സർവാന് ദേവാന് നമസ്യംതി രാമസ്യാര്ഥേ യശസ്വിനഃ ॥ 52 ॥
തേഷാമായാചിതം ദേവ ത്വത്പ്രസാദാത്സമൃദ്ധ്യതാമ് ।
രാമമിംദീവരശ്യാമം സർവശത്രുനിബര്ഹണമ് ॥ 53 ॥
പശ്യാമോ യൌവരാജ്യസ്ഥം തവ രാജോത്തമാത്മജമ് ।
തം ദേവ ദേവോപമമാത്മജം തേ സർവസ്യ ലോകസ്യ ഹിതേ നിവിഷ്ടമ് ।
ഹിതായ നഃ ക്ഷിപ്രമുദാരജുഷ്ടം മുദാഽഭഷേക്തും വരദ ത്വമര്ഹസി ॥ 54 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അയോധ്യാകാംഡേ ദ്വിതീയസ്സര്ഗഃ ॥
