ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀୟ ରାମାୟଣେ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଂଡମ୍ ।
ଅଥ ଦ୍ଵିତୀୟସ୍ସର୍ଗଃ ।
ତତଃ ପରିଷଦଂ ସର୍ଵାମାମଂତ୍ର୍ୟ ଵସୁଧାଧିପଃ ।
ହିତମୁଦ୍ଧର୍ଷଣଂ ଚୈଵମୁଵାଚ ପ୍ରଥିତଂ ଵଚଃ ॥ 1 ॥
ଦୁଂଦୁଭିସ୍ଵନକଲ୍ପେନ ଗଂଭୀରେଣାନୁନାଦିନା ।
ସ୍ଵରେଣ ମହତା ରାଜା ଜୀମୂତ ଇଵ ନାଦୟନ୍ ॥ 2 ॥
ରାଜଲକ୍ଷଣୟୁକ୍ତେନ କାଂତେନାନୁପମେନ ଚ ।
ଉଵାଚ ରସୟୁକ୍ତେନ ସ୍ଵରେଣ ନୃପତିର୍ନୃପାନ୍ ॥ 3 ॥
ଵିଦିତଂ ଭଵତାମେତଦ୍ୟଥା ମେ ରାଜ୍ୟମୁତ୍ତମମ୍ ।
ପୂର୍ଵକୈର୍ମମ ରାଜେଂଦ୍ରୈସ୍ସୁତଵତ୍ପରିପାଲିତମ୍ ॥ 4 ॥
ସୋଽହମିକ୍ଷ୍ଵାକୁଭି ସ୍ସର୍ଵୈର୍ନରେଂଦ୍ରୈଃ ପରିପାଲିତମ୍ ।
ଶ୍ରେୟସା ୟୋକ୍ତୁକାମୋଽସ୍ମି ସୁଖାର୍ହମଖିଲଂ ଜଗତ୍ ॥ 5 ॥
ମୟାପ୍ୟାଚରିତଂ ପୂର୍ଵୈଃ ପଂଥାନମନୁଗଚ୍ଛତା ।
ପ୍ରଜା ନିତ୍ୟମନିଦ୍ରେଣ ୟଥାଶକ୍ତ୍ୟଭିରକ୍ଷିତାଃ ॥ 6 ॥
ଇଦଂ ଶରୀରଂ କୃତ୍ସ୍ନସ୍ୟ ଲୋକସ୍ୟ ଚରତା ହିତମ୍ ।
ପାଂଡୁରସ୍ୟାଽତପତ୍ରସ୍ୟଚ୍ଛାୟାୟାଂ ଜରିତଂ ମୟା ॥ 7 ॥
ପ୍ରାପ୍ୟ ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ବହୂନ୍ୟାୟୂଂଷି ଜୀଵତଃ ।
ଜୀର୍ଣସ୍ୟାସ୍ୟ ଶରୀରସ୍ୟ ଵିଶ୍ରାଂତିମଭିରୋଚୟେ ॥ 8 ॥
ରାଜପ୍ରଭାଵଜୁଷ୍ଟାଂ ହି ଦୁର୍ଵହାମଜିତେଂଦ୍ରିୟୈଃ ।
ପରିଶ୍ରାଂତୋଽସ୍ମି ଲୋକସ୍ୟ ଗୁର୍ଵୀଂ ଧର୍ମଧୁରଂ ଵହନ୍ ॥ 9 ॥
ସୋଽହଂ ଵିଶ୍ରମମିଚ୍ଛାମି ପୁତ୍ରଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଜାହିତେ ।
ସନ୍ନିକୃଷ୍ଟାନିମାନ୍ସର୍ଵାନନୁମାନ୍ୟ ଦ୍ଵିଜର୍ଷଭାନ୍ ॥ 10 ॥
ଅନୁଜାତୋ ହି ମାଂ ସର୍ଵୈର୍ଗୁଣୈର୍ଜ୍ୟେଷ୍ଠୋ ମମାତ୍ମଜଃ ।
ପୁରଂଦରସମୋ ଵୀର୍ୟେ ରାମଃ ପରପୁରଂଜୟଃ ॥ 11 ॥
ତଂ ଚଂଦ୍ରମିଵ ପୁଷ୍ୟେଣ ୟୁକ୍ତଂ ଧର୍ମଭୃତାଂ ଵରମ୍ ।
ୟୌଵରାଜ୍ୟେ ନିୟୋକ୍ତାଽସ୍ମି ପ୍ରୀତଃ ପୁରୁଷପୁଂଗଵମ୍ ॥ 12 ॥
ଅନୁରୂପସ୍ସ ଵୈ ନାଥୋ ଲକ୍ଷ୍ମୀଵାନ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣାଗ୍ରଜଃ ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟମପି ନାଥେନ ୟେନ ସ୍ୟାନ୍ନାଥଵତ୍ତରମ୍ ॥ 13 ॥
ଅନେନ ଶ୍ରେୟସା ସଦ୍ୟସ୍ସଂୟୋଜ୍ୟୈଵମିମାଂ ମହୀମ୍ ।
ଗତକ୍ଲେଶୋ ଭଵିଷ୍ୟାମି ସୁତେ ତସ୍ମିନ୍ନିଵେଶ୍ୟ ଵୈ ॥ 14 ॥
ୟଦିଦଂ ମେଽନୁରୂପାର୍ଥଂ ମୟା ସାଧୁ ସୁମଂତ୍ରିତମ୍ ।
ଭଵଂତୋ ମେଽନୁମନ୍ୟଂତାଂ କଥଂ ଵା କରଵାଣ୍ୟହମ୍ ॥ 15 ॥
ୟଦ୍ୟପ୍ୟେଷା ମମ ପ୍ରୀତିର୍ହିତମନ୍ୟଦ୍ଵିଚିଂତ୍ୟତାମ୍ ।
ଅନ୍ୟା ମଧ୍ୟସ୍ଥଚିଂତା ହି ଵିମର୍ଦାଭ୍ୟଧିକୋଦୟା ॥ 16 ॥
ଇତି ବ୍ରୁଵଂତଂ ମୁଦିତାଃ ପ୍ରତ୍ୟନଂଦନ୍ନୃପା ନୃପମ୍ ।
ଵୃଷ୍ଟିମଂତଂ ମହାମେଘଂ ନର୍ଦଂତ ଇଵ ବର୍ହିଣଃ ॥ 17 ॥
ସ୍ନିଗ୍ଧୋଽନୁନାଦୀ ସଂଜଜ୍ଞେ ତତ୍ର ହର୍ଷସମୀରିତଃ ।
ଜନୌଘୋଦ୍ଘୁଷ୍ଟସନ୍ନାଦୋ ଵିମାନଂ କଂପୟନ୍ନିଵ ॥ 18 ॥
ତସ୍ୟ ଧର୍ମାର୍ଥଵିଦୁଷୋ ଭାଵମାଜ୍ଞାୟ ସର୍ଵଶଃ ।
ବ୍ରାହ୍ମଣା ଜନମୁଖ୍ୟାଶ୍ଚ ପୌରଜାନପଦୈ ସ୍ସହ ॥ 19 ॥
ସମେତ୍ୟ ମଂତ୍ରୟିତ୍ଵା ତୁ ସମତାଗତବୁଦ୍ଧୟଃ ।
ଊଚୁଶ୍ଚ ମନସା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵୃଦ୍ଧଂ ଦଶରଥଂ ନୃପମ୍ ॥ 20 ॥
ଅନେକଵର୍ଷସାହସ୍ରୋ ଵୃଦ୍ଧସ୍ତ୍ଵମସି ପାର୍ଥିଵ ।
ସ ରାମଂ ୟୁଵରାଜାନମଭିଷିଂଚିସ୍ଵ ପାର୍ଥିଵମ୍ ॥ 21 ॥
ଇଚ୍ଛାମୋ ହି ମହାବାହୁଂ ରଘୁଵୀରଂ ମହାବଲମ୍ ।
ଗଜେନ ମହତାଽୟାଂତଂ ରାମଂ ଛତ୍ରାଵୃତାନନମ୍ ॥ 22 ॥
ଇତି ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜା ତେଷାଂ ମନଃପ୍ରିୟମ୍ ।
ଅଜାନନ୍ନିଵ ଜିଜ୍ଞାସୁରିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 23 ॥
ଶ୍ରୁତ୍ଵୈଵ ଵଚନଂ ୟନ୍ମେ ରାଘଵଂ ପତିମିଚ୍ଛଥ ।
ରାଜାନ ସ୍ସଂଶୟୋଽୟଂ ମେ କିମିଦଂ ବ୍ରୂତ ତତ୍ତ୍ଵତଃ ॥ 24 ॥
କଥଂ ନୁ ମୟି ଧର୍ମେଣ ପୃଥିଵୀମନୁଶାସତି ।
ଭଵଂତୋ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛଂତି ୟୁଵରାଜଂ ମମାତ୍ମଜମ୍ ॥ 25 ॥
ତେ ତମୂଚୁର୍ମହାତ୍ମାନଂ ପୌରଜାନପଦୈସ୍ସହ ।
ବହଵୋ ନୃପ କଲ୍ୟାଣା ଗୁଣାଃ ପୁତ୍ରସ୍ୟ ସଂତି ତେ ॥ 26 ॥
ଗୁଣାନ୍ ଗୁଣଵତୋ ଦେଵ ଦେଵକଲ୍ପସ୍ୟ ଧୀମତଃ ।
ପ୍ରିୟାନାନଂଦନାନ୍କୃତ୍ସ୍ନାନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ୟାମୋଽଦ୍ୟ ତାନ୍ ଶୃଣୁ ॥ 27 ॥
ଦିଵ୍ୟୈର୍ଗୁଣୈଶ୍ଶକ୍ରସମୋ ରାମସ୍ସତ୍ୟପରାକ୍ରମଃ ।
ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁଭ୍ୟୋଽପି ସର୍ଵେଭ୍ୟୋ ହ୍ୟତିରିକ୍ତୋ ଵିଶାଂପତେ ॥ 28 ॥
ରାମ ସ୍ସତ୍ପୁରୁଷୋ ଲୋକେ ସତ୍ୟଧର୍ମପରାୟଣଃ ।
ସାକ୍ଷାଦ୍ରାମାଦ୍ଵିନିର୍ଵୃତ୍ତୋ ଧର୍ମଶ୍ଚାପି ଶ୍ରିୟା ସହ ॥ 29 ॥
ପ୍ରଜାସୁଖତ୍ତ୍ଵେ ଚଂଦ୍ରସ୍ୟ ଵସୁଧାୟାଃ କ୍ଷମାଗୁଣୈଃ ।
ବୁଦ୍ଧ୍ୟା ବୃହସ୍ପତେସ୍ତୁଲ୍ୟୋ ଵୀର୍ୟେ ସାକ୍ଷାଚ୍ଛଚୀପତେଃ ॥ 30 ॥
ଧର୍ମଜ୍ଞଃ ସତ୍ୟସଂଧଶ୍ଚ ଶୀଲଵାନନସୂୟକଃ ।
କ୍ଷାଂତଃ ସାଂତ୍ଵୟିତା ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଃ କୃତଜ୍ଞୋ ଵିଜିତେଂଦ୍ରିୟଃ ॥ 31 ॥
ମୃଦୁଶ୍ଚ ସ୍ଥିରଚିତ୍ତଶ୍ଚ ସଦା ଭଵ୍ୟୋଽନସୂୟକଃ ।
ପ୍ରିୟଵାଦୀ ଚ ଭୂତାନାଂ ସତ୍ୟଵାଦୀ ଚ ରାଘଵଃ ॥ 32 ॥
ବହୁଶ୍ରୁତାନାଂ ଵୃଦ୍ଧାନାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାମୁପାସିତା ।
ତେନାସ୍ୟେହାଽତୁଲା କୀର୍ତିର୍ୟଶସ୍ତେଜଶ୍ଚ ଵର୍ଧତେ ॥ 33 ॥
ଦେଵାସୁରମନୁଷ୍ୟାଣାଂ ସର୍ଵାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଵିଶାରଦଃ ।
ସମ୍ୟଗ୍ଵିଦ୍ୟାଵ୍ରତସ୍ନାତୋ ୟଥାଵତ୍ସାଂଗଵେଦଵିତ୍ ॥ 34 ॥
ଗାଂଧର୍ଵେ ଚ ଭୁଵି ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ବଭୂଵ ଭରତାଗ୍ରଜଃ ।
କଲ୍ୟାଣାଭିଜନ ସ୍ସାଧୁରଦୀନାତ୍ମା ମହାମତିଃ ॥ 35 ॥
ଦ୍ଵିଜୈରଭିଵିନୀତଶ୍ଚ ଶ୍ରେଷ୍ଠୈର୍ଧର୍ମାର୍ଥନୈପୁଣୈଃ ।
ୟଦା ଵ୍ରଜତି ସଂଗ୍ରାମଂ ଗ୍ରାମାର୍ଥେ ନଗରସ୍ୟ ଵା ॥ 36 ॥
ଗତ୍ଵା ସୌମିତ୍ରିସହିତୋ ନାଽଵିଜିତ୍ୟ ନିଵର୍ତତେ ।
ସଂଗ୍ରାମାତ୍ପୁନରାଗମ୍ୟ କୁଂଜରେଣ ରଥେନ ଵା ॥ 37 ॥
ପୌରାନ୍ ସ୍ଵଜନଵନ୍ନିତ୍ୟଂ କୁଶଲଂ ପରିପୃଚ୍ଛତି ।
ପୁତ୍ରେଷ୍ଵଗ୍ନିଷୁ ଦାରେଷୁ ପ୍ରେଷ୍ୟଶିଷ୍ୟଗଣେଷୁ ଚ ॥ 38 ॥
ନିଖିଲେନାନୁପୂର୍ଵ୍ୟାଚ୍ଚ ପିତାପୁତ୍ରାନିଵୌରସାନ୍ ।
ଶୁଶ୍ରୂଷଂତେ ଚ ଵ ଶ୍ଶିଷ୍ୟାଃ କଚ୍ଚିତ୍କର୍ମସୁ ଦଂଶିତାଃ ॥ 39 ॥
ଇତି ନଃ ପୁରୁଷଵ୍ୟାଘ୍ର ସ୍ସଦା ରାମୋଽଭିଭାଷତେ ।
ଵ୍ୟସନେଷୁ ମନୁଷ୍ୟାଣାଂ ଭୃଶଂ ଭଵତି ଦୁଃଖିତଃ ॥ 40 ॥
ଉତ୍ସଵେଷୁ ଚ ସର୍ଵେଷୁ ପିତେଵ ପରିତୁଷ୍ୟତି ।
ସତ୍ୟଵାଦୀ ମହେଷ୍ଵାସୋ ଵୃଦ୍ଧସେଵୀ ଜିତେଂଦ୍ରିୟଃ ॥ 41 ॥
ସ୍ମିତପୂର୍ଵାଭିଭାଷୀ ଚ ଧର୍ମଂ ସର୍ଵାତ୍ମନା ଶ୍ରିତଃ ।
ସମ୍ୟଗ୍ୟୋକ୍ତା ଶ୍ରେୟସାଂ ଚ ନ ଵିଗୃହ୍ୟ କଥାରୁଚିଃ ॥ 42 ॥
ଉତ୍ତରୋତ୍ତରୟୁକ୍ତୌ ଚ ଵକ୍ତା ଵାଚସ୍ପତିର୍ୟଥା ।
ସୁଭ୍ରୂଃ ଆୟତତାମ୍ରାକ୍ଷଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ଵିଷ୍ଣୁରିଵ ସ୍ଵୟମ୍ ॥ 43 ॥
ରାମୋ ଲୋକାଭିରାମୋଽୟଂ ଶୌର୍ୟଵୀର୍ୟପରାକ୍ରମୈଃ ।
ପ୍ରଜାପାଲନତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୋ ନ ରାଗୋପହତେଂଦ୍ରିୟଃ ॥ 44 ॥
ଶକ୍ତସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟମପ୍ୟେକୋ ଭୋକ୍ତୁଂ କିନ୍ନୁ ମହୀମିମାମ୍ ।
ନାସ୍ୟ କ୍ରୋଧଃ ପ୍ରସାଦଶ୍ଚ ନିରର୍ଥୋଽସ୍ତି କଦାଚନ ॥ 45 ॥
ହଂତ୍ୟେଵ ନିୟମାଦ୍ଵଧ୍ୟାନଵଧ୍ୟେ ନ ଚ କୁପ୍ୟତି ।
ୟୁନକ୍ତ୍ୟର୍ଥୈଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟଶ୍ଚ ତମସୌ ୟତ୍ର ତୁଷ୍ୟତି ॥ 46 ॥
ଶାଂତୈ ସ୍ସର୍ଵପ୍ରଜାକାଂତୈଃ ପ୍ରୀତିସଂଜନନୈର୍ନୃଣାମ୍ ।
ଗୁଣୈର୍ଵିରୁରୁଚେ ରାମୋ ଦୀପ୍ତ ସ୍ସୂର୍ୟ ଇଵାଂଶୁଭିଃ ॥ 47 ॥
ତମେଵଂଗୁଣସଂପନ୍ନଂ ରାମଂ ସତ୍ୟପରାକ୍ରମମ୍ ।
ଲୋକପାଲୋପମଂ ନାଥମକାମୟତ ମେଦିନୀ ॥ 48 ॥
ଵତ୍ସଶ୍ଶ୍ରେୟସି ଜାତସ୍ତେ ଦିଷ୍ଟ୍ୟାଽସୌ ତଵ ରାଘଵ ।
ଦିଷ୍ଟ୍ୟା ପୁତ୍ରଗୁଣୈର୍ୟୁକ୍ତୋ ମାରୀଚ ଇଵ କାଶ୍ୟପଃ ॥ 49 ॥
ବଲମାରୋଗ୍ୟମାୟୁଶ୍ଚ ରାମସ୍ୟ ଵିଦିତାତ୍ମନଃ ।
ଦେଵାସୁରମନୁଷ୍ୟେଷୁ ସଗଂଧର୍ଵୋରଗେଷୁ ଚ ॥ 50 ॥
ଆଶଂସତେ ଜନସ୍ସର୍ଵୋ ରାଷ୍ଟ୍ରେ ପୁରଵରେ ତଥା ।
ଆଭ୍ୟଂତରଶ୍ଚ ବାହ୍ୟଶ୍ଚ ପୌରଜାନପଦୋ ଜନଃ ॥ 51 ॥
ସ୍ତ୍ରିୟୋ ଵୃଦ୍ଧାସ୍ତରୁଣ୍ୟଶ୍ଚ ସାୟଂ ପ୍ରାତସ୍ସମାହିତାଃ ।
ସର୍ଵାନ୍ ଦେଵାନ୍ ନମସ୍ୟଂତି ରାମସ୍ୟାର୍ଥେ ୟଶସ୍ଵିନଃ ॥ 52 ॥
ତେଷାମାୟାଚିତଂ ଦେଵ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାତ୍ସମୃଦ୍ଧ୍ୟତାମ୍ ।
ରାମମିଂଦୀଵରଶ୍ୟାମଂ ସର୍ଵଶତ୍ରୁନିବର୍ହଣମ୍ ॥ 53 ॥
ପଶ୍ୟାମୋ ୟୌଵରାଜ୍ୟସ୍ଥଂ ତଵ ରାଜୋତ୍ତମାତ୍ମଜମ୍ ।
ତଂ ଦେଵ ଦେଵୋପମମାତ୍ମଜଂ ତେ ସର୍ଵସ୍ୟ ଲୋକସ୍ୟ ହିତେ ନିଵିଷ୍ଟମ୍ ।
ହିତାୟ ନଃ କ୍ଷିପ୍ରମୁଦାରଜୁଷ୍ଟଂ ମୁଦାଽଭଷେକ୍ତୁଂ ଵରଦ ତ୍ଵମର୍ହସି ॥ 54 ॥
ଇତ୍ୟାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାୟଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀୟ ଆଦିକାଵ୍ୟେ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଂଡେ ଦ୍ଵିତୀୟସ୍ସର୍ଗଃ ॥
