શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાંડમ્ ।
અથ દ્વિતીયસ્સર્ગઃ ।
તતઃ પરિષદં સર્વામામંત્ર્ય વસુધાધિપઃ ।
હિતમુદ્ધર્ષણં ચૈવમુવાચ પ્રથિતં વચઃ ॥ 1 ॥
દુંદુભિસ્વનકલ્પેન ગંભીરેણાનુનાદિના ।
સ્વરેણ મહતા રાજા જીમૂત ઇવ નાદયન્ ॥ 2 ॥
રાજલક્ષણયુક્તેન કાંતેનાનુપમેન ચ ।
ઉવાચ રસયુક્તેન સ્વરેણ નૃપતિર્નૃપાન્ ॥ 3 ॥
વિદિતં ભવતામેતદ્યથા મે રાજ્યમુત્તમમ્ ।
પૂર્વકૈર્મમ રાજેંદ્રૈસ્સુતવત્પરિપાલિતમ્ ॥ 4 ॥
સોઽહમિક્ષ્વાકુભિ સ્સર્વૈર્નરેંદ્રૈઃ પરિપાલિતમ્ ।
શ્રેયસા યોક્તુકામોઽસ્મિ સુખાર્હમખિલં જગત્ ॥ 5 ॥
મયાપ્યાચરિતં પૂર્વૈઃ પંથાનમનુગચ્છતા ।
પ્રજા નિત્યમનિદ્રેણ યથાશક્ત્યભિરક્ષિતાઃ ॥ 6 ॥
ઇદં શરીરં કૃત્સ્નસ્ય લોકસ્ય ચરતા હિતમ્ ।
પાંડુરસ્યાઽતપત્રસ્યચ્છાયાયાં જરિતં મયા ॥ 7 ॥
પ્રાપ્ય વર્ષસહસ્રાણિ બહૂન્યાયૂંષિ જીવતઃ ।
જીર્ણસ્યાસ્ય શરીરસ્ય વિશ્રાંતિમભિરોચયે ॥ 8 ॥
રાજપ્રભાવજુષ્ટાં હિ દુર્વહામજિતેંદ્રિયૈઃ ।
પરિશ્રાંતોઽસ્મિ લોકસ્ય ગુર્વીં ધર્મધુરં વહન્ ॥ 9 ॥
સોઽહં વિશ્રમમિચ્છામિ પુત્રં કૃત્વા પ્રજાહિતે ।
સન્નિકૃષ્ટાનિમાન્સર્વાનનુમાન્ય દ્વિજર્ષભાન્ ॥ 10 ॥
અનુજાતો હિ માં સર્વૈર્ગુણૈર્જ્યેષ્ઠો મમાત્મજઃ ।
પુરંદરસમો વીર્યે રામઃ પરપુરંજયઃ ॥ 11 ॥
તં ચંદ્રમિવ પુષ્યેણ યુક્તં ધર્મભૃતાં વરમ્ ।
યૌવરાજ્યે નિયોક્તાઽસ્મિ પ્રીતઃ પુરુષપુંગવમ્ ॥ 12 ॥
અનુરૂપસ્સ વૈ નાથો લક્ષ્મીવાન્ લક્ષ્મણાગ્રજઃ ।
ત્રૈલોક્યમપિ નાથેન યેન સ્યાન્નાથવત્તરમ્ ॥ 13 ॥
અનેન શ્રેયસા સદ્યસ્સંયોજ્યૈવમિમાં મહીમ્ ।
ગતક્લેશો ભવિષ્યામિ સુતે તસ્મિન્નિવેશ્ય વૈ ॥ 14 ॥
યદિદં મેઽનુરૂપાર્થં મયા સાધુ સુમંત્રિતમ્ ।
ભવંતો મેઽનુમન્યંતાં કથં વા કરવાણ્યહમ્ ॥ 15 ॥
યદ્યપ્યેષા મમ પ્રીતિર્હિતમન્યદ્વિચિંત્યતામ્ ।
અન્યા મધ્યસ્થચિંતા હિ વિમર્દાભ્યધિકોદયા ॥ 16 ॥
ઇતિ બ્રુવંતં મુદિતાઃ પ્રત્યનંદન્નૃપા નૃપમ્ ।
વૃષ્ટિમંતં મહામેઘં નર્દંત ઇવ બર્હિણઃ ॥ 17 ॥
સ્નિગ્ધોઽનુનાદી સંજજ્ઞે તત્ર હર્ષસમીરિતઃ ।
જનૌઘોદ્ઘુષ્ટસન્નાદો વિમાનં કંપયન્નિવ ॥ 18 ॥
તસ્ય ધર્માર્થવિદુષો ભાવમાજ્ઞાય સર્વશઃ ।
બ્રાહ્મણા જનમુખ્યાશ્ચ પૌરજાનપદૈ સ્સહ ॥ 19 ॥
સમેત્ય મંત્રયિત્વા તુ સમતાગતબુદ્ધયઃ ।
ઊચુશ્ચ મનસા જ્ઞાત્વા વૃદ્ધં દશરથં નૃપમ્ ॥ 20 ॥
અનેકવર્ષસાહસ્રો વૃદ્ધસ્ત્વમસિ પાર્થિવ ।
સ રામં યુવરાજાનમભિષિંચિસ્વ પાર્થિવમ્ ॥ 21 ॥
ઇચ્છામો હિ મહાબાહું રઘુવીરં મહાબલમ્ ।
ગજેન મહતાઽયાંતં રામં છત્રાવૃતાનનમ્ ॥ 22 ॥
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા રાજા તેષાં મનઃપ્રિયમ્ ।
અજાનન્નિવ જિજ્ઞાસુરિદં વચનમબ્રવીત્ ॥ 23 ॥
શ્રુત્વૈવ વચનં યન્મે રાઘવં પતિમિચ્છથ ।
રાજાન સ્સંશયોઽયં મે કિમિદં બ્રૂત તત્ત્વતઃ ॥ 24 ॥
કથં નુ મયિ ધર્મેણ પૃથિવીમનુશાસતિ ।
ભવંતો દ્રષ્ટુમિચ્છંતિ યુવરાજં મમાત્મજમ્ ॥ 25 ॥
તે તમૂચુર્મહાત્માનં પૌરજાનપદૈસ્સહ ।
બહવો નૃપ કલ્યાણા ગુણાઃ પુત્રસ્ય સંતિ તે ॥ 26 ॥
ગુણાન્ ગુણવતો દેવ દેવકલ્પસ્ય ધીમતઃ ।
પ્રિયાનાનંદનાન્કૃત્સ્નાન્પ્રવક્ષ્યામોઽદ્ય તાન્ શૃણુ ॥ 27 ॥
દિવ્યૈર્ગુણૈશ્શક્રસમો રામસ્સત્યપરાક્રમઃ ।
ઇક્ષ્વાકુભ્યોઽપિ સર્વેભ્યો હ્યતિરિક્તો વિશાંપતે ॥ 28 ॥
રામ સ્સત્પુરુષો લોકે સત્યધર્મપરાયણઃ ।
સાક્ષાદ્રામાદ્વિનિર્વૃત્તો ધર્મશ્ચાપિ શ્રિયા સહ ॥ 29 ॥
પ્રજાસુખત્ત્વે ચંદ્રસ્ય વસુધાયાઃ ક્ષમાગુણૈઃ ।
બુદ્ધ્યા બૃહસ્પતેસ્તુલ્યો વીર્યે સાક્ષાચ્છચીપતેઃ ॥ 30 ॥
ધર્મજ્ઞઃ સત્યસંધશ્ચ શીલવાનનસૂયકઃ ।
ક્ષાંતઃ સાંત્વયિતા શ્લક્ષ્ણઃ કૃતજ્ઞો વિજિતેંદ્રિયઃ ॥ 31 ॥
મૃદુશ્ચ સ્થિરચિત્તશ્ચ સદા ભવ્યોઽનસૂયકઃ ।
પ્રિયવાદી ચ ભૂતાનાં સત્યવાદી ચ રાઘવઃ ॥ 32 ॥
બહુશ્રુતાનાં વૃદ્ધાનાં બ્રાહ્મણાનામુપાસિતા ।
તેનાસ્યેહાઽતુલા કીર્તિર્યશસ્તેજશ્ચ વર્ધતે ॥ 33 ॥
દેવાસુરમનુષ્યાણાં સર્વાસ્ત્રેષુ વિશારદઃ ।
સમ્યગ્વિદ્યાવ્રતસ્નાતો યથાવત્સાંગવેદવિત્ ॥ 34 ॥
ગાંધર્વે ચ ભુવિ શ્રેષ્ઠો બભૂવ ભરતાગ્રજઃ ।
કલ્યાણાભિજન સ્સાધુરદીનાત્મા મહામતિઃ ॥ 35 ॥
દ્વિજૈરભિવિનીતશ્ચ શ્રેષ્ઠૈર્ધર્માર્થનૈપુણૈઃ ।
યદા વ્રજતિ સંગ્રામં ગ્રામાર્થે નગરસ્ય વા ॥ 36 ॥
ગત્વા સૌમિત્રિસહિતો નાઽવિજિત્ય નિવર્તતે ।
સંગ્રામાત્પુનરાગમ્ય કુંજરેણ રથેન વા ॥ 37 ॥
પૌરાન્ સ્વજનવન્નિત્યં કુશલં પરિપૃચ્છતિ ।
પુત્રેષ્વગ્નિષુ દારેષુ પ્રેષ્યશિષ્યગણેષુ ચ ॥ 38 ॥
નિખિલેનાનુપૂર્વ્યાચ્ચ પિતાપુત્રાનિવૌરસાન્ ।
શુશ્રૂષંતે ચ વ શ્શિષ્યાઃ કચ્ચિત્કર્મસુ દંશિતાઃ ॥ 39 ॥
ઇતિ નઃ પુરુષવ્યાઘ્ર સ્સદા રામોઽભિભાષતે ।
વ્યસનેષુ મનુષ્યાણાં ભૃશં ભવતિ દુઃખિતઃ ॥ 40 ॥
ઉત્સવેષુ ચ સર્વેષુ પિતેવ પરિતુષ્યતિ ।
સત્યવાદી મહેષ્વાસો વૃદ્ધસેવી જિતેંદ્રિયઃ ॥ 41 ॥
સ્મિતપૂર્વાભિભાષી ચ ધર્મં સર્વાત્મના શ્રિતઃ ।
સમ્યગ્યોક્તા શ્રેયસાં ચ ન વિગૃહ્ય કથારુચિઃ ॥ 42 ॥
ઉત્તરોત્તરયુક્તૌ ચ વક્તા વાચસ્પતિર્યથા ।
સુભ્રૂઃ આયતતામ્રાક્ષઃ સાક્ષાદ્વિષ્ણુરિવ સ્વયમ્ ॥ 43 ॥
રામો લોકાભિરામોઽયં શૌર્યવીર્યપરાક્રમૈઃ ।
પ્રજાપાલનતત્ત્વજ્ઞો ન રાગોપહતેંદ્રિયઃ ॥ 44 ॥
શક્તસ્ત્રૈલોક્યમપ્યેકો ભોક્તું કિન્નુ મહીમિમામ્ ।
નાસ્ય ક્રોધઃ પ્રસાદશ્ચ નિરર્થોઽસ્તિ કદાચન ॥ 45 ॥
હંત્યેવ નિયમાદ્વધ્યાનવધ્યે ન ચ કુપ્યતિ ।
યુનક્ત્યર્થૈઃ પ્રહૃષ્ટશ્ચ તમસૌ યત્ર તુષ્યતિ ॥ 46 ॥
શાંતૈ સ્સર્વપ્રજાકાંતૈઃ પ્રીતિસંજનનૈર્નૃણામ્ ।
ગુણૈર્વિરુરુચે રામો દીપ્ત સ્સૂર્ય ઇવાંશુભિઃ ॥ 47 ॥
તમેવંગુણસંપન્નં રામં સત્યપરાક્રમમ્ ।
લોકપાલોપમં નાથમકામયત મેદિની ॥ 48 ॥
વત્સશ્શ્રેયસિ જાતસ્તે દિષ્ટ્યાઽસૌ તવ રાઘવ ।
દિષ્ટ્યા પુત્રગુણૈર્યુક્તો મારીચ ઇવ કાશ્યપઃ ॥ 49 ॥
બલમારોગ્યમાયુશ્ચ રામસ્ય વિદિતાત્મનઃ ।
દેવાસુરમનુષ્યેષુ સગંધર્વોરગેષુ ચ ॥ 50 ॥
આશંસતે જનસ્સર્વો રાષ્ટ્રે પુરવરે તથા ।
આભ્યંતરશ્ચ બાહ્યશ્ચ પૌરજાનપદો જનઃ ॥ 51 ॥
સ્ત્રિયો વૃદ્ધાસ્તરુણ્યશ્ચ સાયં પ્રાતસ્સમાહિતાઃ ।
સર્વાન્ દેવાન્ નમસ્યંતિ રામસ્યાર્થે યશસ્વિનઃ ॥ 52 ॥
તેષામાયાચિતં દેવ ત્વત્પ્રસાદાત્સમૃદ્ધ્યતામ્ ।
રામમિંદીવરશ્યામં સર્વશત્રુનિબર્હણમ્ ॥ 53 ॥
પશ્યામો યૌવરાજ્યસ્થં તવ રાજોત્તમાત્મજમ્ ।
તં દેવ દેવોપમમાત્મજં તે સર્વસ્ય લોકસ્ય હિતે નિવિષ્ટમ્ ।
હિતાય નઃ ક્ષિપ્રમુદારજુષ્ટં મુદાઽભષેક્તું વરદ ત્વમર્હસિ ॥ 54 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાંડે દ્વિતીયસ્સર્ગઃ ॥
