శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాణ్డమ్ ।
అథ చతుర్వింశస్సర్గః ।
తం సమీక్ష్య త్వవహితం పితుర్నిర్దేశ పాలనే ।
కౌశల్యా బాష్పసంరుద్ధా వచో ధర్మిష్ఠమబ్రవీత్ ॥ 1 ॥
అదృష్టదుఃఖో ధర్మాత్మా సర్వభూతప్రియంవదః ।
మయి జాతో దశరథాత్కథముఞ్ఛేన వర్తయేత్ ॥ 2 ॥
యస్య భృత్యాశ్చ దాసాశ్చ మృష్టాన్యన్నాని భుఞ్జతే ।
కథం స భోక్ష్యతేఽనాథో వనే మూలఫలాన్యయమ్ ॥ 3 ॥
కః ఏతచ్ఛ్రద్దధేచ్ఛ్రుత్వా కస్య వా న భవేద్భయమ్ ।
గుణవాన్దయితో రాజ్ఞా రాఘవో యద్వివాస్యతే ॥ 4 ॥
నూనం తు బలవాన్ లోకే కృతాన్తస్సర్వమాదిశన్ ।
లోకే రామాభిరామస్త్వం వనం యత్ర గమిష్యసి ॥ 5 ॥
అయం తు మామాత్మభవ స్తవాదర్శనమారుతః ।
విలాపదుఃఖసమిధో రుదితాశ్రుహుతాహుతిః ॥ 6 ॥
చిన్తాబాష్పమహాధూమస్తవాగమనచిత్తజః ।
కర్శయిత్వా భృశం పుత్ర నిశ్వాసాయాససమ్భవః ॥ 7 ॥
త్వయా విహీనామిహ మాం శోకాగ్నిరతులో మహాన్ ।
ప్రధక్ష్యతి యథా కక్షం చిత్రభానుర్హిమాత్యయే ॥ 8 ॥
కథం హి ధేను స్స్వం వత్సం గచ్ఛన్తం నానుగచ్ఛతి ।
అహం త్వాఽనుగమిష్యామి యత్ర పుత్ర గమిష్యసి ॥ 9 ॥
. ।
తథా నిగదితం మాత్రా తద్వాక్యం పురుషర్షభః ।
శ్రుత్వా రామోఽబ్రవీద్వాక్యం మాతరం భృశదుఃఖితామ్ ॥ 10 ॥
కైకేయ్యా వఞ్చితో రాజా మయి చారణ్యమాశ్రితే ।
భవత్యా చ పరిత్యక్తో న నూనం వర్తయిష్యతి ॥ 11 ॥
భర్తుః కిల పరిత్యాగో నృశంసః కేవలం స్త్రియాః ।
స భవత్యా న కర్తవ్యో మనసాఽపి విగర్హితః ॥ 12 ॥
యావజ్జీవతి కాకుత్స్థః పితా మే జగతీపతిః ।
శుశ్రూషా క్రియతాం తావత్సహి ధర్మస్సనాతనః ॥ 13 ॥
ఏవముక్తా తు రామేణ కౌశల్యా శుభదర్శనా ।
తథేత్యువాచ సుప్రీతా రామమక్లిష్టకారిణమ్ ॥ 14 ॥
ఏవముక్తస్తు వచనం రామో ధర్మభృతాం వరః ।
భూయస్తామబ్రవీద్వాక్యం మాతరం భృశదుఃఖితామ్ ॥ 15 ॥
మయా చైవ భవత్యా చ కర్తవ్యం వచనం పితుః ।
రాజా భర్తా గురు శ్శ్రేష్ఠస్సర్వేషామీశ్వరః ప్రభుః ॥ 16 ॥
ఇమాని తు మహారణ్యే విహృత్య నవ పఞ్చ చ ।
వర్షాణి పరమప్రీతః స్థాస్యామి వచనే తవ ॥ 17 ॥
ఏవముక్తా ప్రియం పుత్రం బాష్పపూర్ణాననా తదా ।
ఉవాచ పరమార్తా తు కౌశల్యా పుత్రవత్సలా ॥ 18 ॥
ఆసాం రామ సపత్నీనాం వస్తుం మధ్యే న మే క్షమమ్ ।
నయ మామపి కాకుత్స్థ వనం వన్యాం మృగీం యథా ॥ 19 ॥
యది తే గమనే బుద్ధిః కృతా పితురపేక్షయా ।
తాం తథా రుదతీం రామో రుదన్వచనమబ్రవీత్ ॥ 20 ॥
జీవన్త్యా హి స్త్రియా భర్తా దైవతం ప్రభురేవ చ భవత్యా మమ చైవాద్య రాజా ప్రభవతి ప్రభుః ।
న హ్యనాథా వయం రాజ్ఞా లోకనాథేన ధీమతా ॥ 21 ॥
భరతశ్చాపి ధర్మాత్మా సర్వభూతప్రియంవదః ।
భవతీమనువర్తేత స హి ధర్మరతస్సదా ॥ 22 ॥
యథా మయి తు నిష్క్రాన్తే పుత్రశోకేన పార్థివః ।
శ్రమం నావాప్నుయాత్కిఞ్చిదప్రమత్తా తథా కురు ॥ 23 ॥
దారుణశ్చాప్యయం శోకో యథైనం న వినాశయేత్ ।
రాజ్ఞో వృద్ధస్య సతతం హితం చర సమాహితా ॥ 24 ॥
వ్రతోపవాసనిరతా యా నారీ పరమోత్తమా ।
భర్తారం నానువర్తేత సా తు పాపగతిర్భవేత్ ॥ 25 ॥
భర్తు శ్శుశ్రూషయా నారీ లభతే స్వర్గముత్తమమ్ ।
అపి యా నిర్నమస్కారా నివృత్తా దేవపూజనాత్ ॥ 26 ॥
శుశ్రూషామేవ కుర్వీత భర్తుః ప్రియహితే రతా ।
ఏష ధర్మః పురా దృష్టో లోకే వేదే శ్రుతః స్మృతః ॥ 27 ॥
అగ్నికార్యేషు చ సదా సుమనోభిశ్చ దేవతాః ।
పూజ్యాస్తే మత్కృతే దేవి బాహ్మణాశ్చైవ సువ్రతాః ॥ 28 ॥
ఏవం కాలం ప్రతీక్షస్వ మమాగమనకాఙ్క్షిణీ ।
నియతా నియతాహారా భర్తృశుశ్రూషణే రతా ॥ 29 ॥
ప్రాప్స్యసే పరమం కామం మయి ప్రత్యాగతే సతి ।
యది ధర్మభృతాం శ్రేష్ఠో ధారయిష్యతి జీవితమ్ ॥ 30 ॥
ఏవముక్తా తు రామేణ బాష్పపర్యాకులేక్షణా ।
కౌశల్యా పుత్రశోకార్తా రామం వచనమబ్రవీత్ ॥ 31 ॥
గమనే సుకృతాం బుద్ధిం న తే శక్నోమి పుత్రక ।
వినివర్తయితుం వీర నూనం కాలో దురత్యయః ॥ 32 ॥
గచ్ఛ పుత్ర త్వమేకాగ్రో భద్రం తేఽస్తు సదా విభుః ।
పునస్త్వయి నివృత్తే తు భవిష్యామి గతవ్యథా ॥ 33 ॥
ప్రత్యాగతే మహాభాగే కృతార్థే చరితవ్రతే ।
పితురానృణ్యతాం ప్రాప్తే త్వయి లప్స్యే పరం సుఖమ్ ॥ 34 ॥
కృతాన్తస్య గతిః పుత్ర దుర్విభావ్యా సదా భువి ।
యస్త్వాం సఞ్చోదయతి మే వచ ఆచ్ఛిద్య రాఘవ ॥ 35 ॥
గచ్ఛేదానీం మహాబాహో క్షేమేణ పునరాగతః ।
నన్దయిష్యసి మాం పుత్ర సామ్నా వాక్యేన చారుణా ॥ 36 ॥
అపీదానీం స కాలస్స్యాద్వనాత్ప్రత్యాగతం పునః ।
యత్త్వాం పుత్రక పశ్యేయం జటావల్కలధారిణమ్ ॥ 37 ॥
తథా హి రామం వనవాసనిశ్చితం సమీక్ష్య దేవీ పరమేణ చేతసా ।
ఉవాచ రామం శుభలక్షణం వచో బభూవ చ స్వస్త్యయనాభికాఙ్క్షిణీ ॥ 38 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే చతుర్వింశస్సర్గః ॥
