శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాణ్డమ్ ।
అథ పఞ్చాశస్సర్గః ।
విశాలాన్ కోసలాన్ రమ్యాన్ యాత్వా లక్ష్మణపూర్వజః ।
అయోధ్యాభిముఖో ధీమాన్ ప్రాఞ్జలిర్వాక్యమబ్రవీత్ ॥ 1 ॥
ఆపృచ్ఛే త్వాం పురీశ్రేష్ఠే కాకుత్స్థపరిపాలితే ।
దైవతాని చ యాని త్వాం పాలయన్తి వసన్తి చ ॥ 2 ॥
నివృత్తవనవాసస్త్వామనృణో జగతీపతేః ।
పునర్ద్రక్ష్యామి మాత్రా చ పిత్రా చ సహ సఙ్గతః ॥ 3 ॥
తతో రుధిరతామ్రాక్షో భుజముద్యమ్య దక్షిణమ్ ।
అశ్రుపూర్ణముఖో దీనోఽబ్రవీజ్జానపదం జనమ్ ॥ 4 ॥
అనుక్రోశో దయా చైవ యథార్హం మయి వః కృతః ।
చిరం దుఃఖస్య పాపీయో గమ్యతామర్థసిద్ధయే ॥ 5 ॥
తేఽభివాద్య మహాత్మానం కృత్వా చాపి ప్రదక్షిణమ్ ।
విలపన్తో నరా ఘోరం వ్యతిష్ఠన్త క్వచిత్ క్వచిత్ ॥ 6 ॥
తథా విలపతాం తేషామతృప్తానాం చ రాఘవః ।
అచక్షుర్విషయం ప్రాయాద్యథార్కః క్షణదాముఖే ॥ 7 ॥
తతో ధాన్యధనోపేతాన్ దానశీలజనాన్ శివాన్ ।
అకుతశ్చిద్భయాన్ రమ్యాంశ్చైత్యయూపసమావృతాన్ ॥ 8 ॥
ఉద్యానామ్రవనోపేతాన్ సమ్పన్నసలిలాశయాన్ ।
తుష్టపుష్టజనాకీర్ణాన్ గోకులాకులసేవితాన్ ॥ 9 ॥
లక్షణీయాన్నరేన్ద్రాణాం బ్రహ్మఘోషాభినాదితాన్ ।
రథేన పురుషవ్యాఘ్రః కోసలానత్యవర్తత ॥ 10 ॥
మధ్యేనముదితం స్ఫీతం రమ్యోద్యానసమాకులమ్ ।
రాజ్యం భోగ్యం నరేన్ద్రాణాం యయౌ ధృతిమతాం వరః ॥ 11 ॥
తత స్త్రిపథగాం దివ్యాం శివతోయామశైవలామ్ ।
దదర్శ రాఘవో గఙ్గాం పుణ్యామృషినిషేవితామ్ ॥ 12 ॥
ఆశ్రమైరవిదూరస్థైః శ్రీమద్భిస్సమలఙ్కృతామ్ ।
కాలేఽప్సరోభిర్హృష్టాభి స్సేవితామ్భోహ్రదాం శివామ్ ॥ 13 ॥
దేవదానవగన్ధర్వైః కిన్నరైరుపశోభితామ్ ।
నానాగన్ధర్వపత్నీభి స్సేవితాం సతతం శివామ్ ॥ 14 ॥
దేవాఽఽక్రీడశతాకీర్ణాం దేవోద్యానశతాయుతామ్ ।
దేవార్థమాకాశగమాం విఖ్యాతాం దేవపద్మినీమ్ ॥ 15 ॥
జలాఘాతాట్టహాసోగ్రాం ఫేననిర్మలహాసినీమ్ ।
క్వచిద్వేణీకృతజలాం క్వచిదావర్తశోభితామ్ ॥ 16 ॥
క్వచిత్ స్తిమితగమ్భీరాం క్వచిద్వేగజలాకులామ్ ।
క్వచిద్గమ్భీరనిర్ఘోషాం క్వచిద్భైరవనిస్వనామ్ ॥ 17 ॥
దేవసఙ్ఘాప్లుతజలాం నిర్మలోత్పలశోభితామ్ ।
క్వచిదాభోగపులినాం క్వచిన్నిర్మలవాలుకామ్ ॥ 18 ॥
హంససారససఙ్ఘుష్టాం చక్రవాకోపకూజితామ్ ।
సదా మదైశ్చ విహగైరభిసన్నాదితాన్తరామ్ ॥ 19 ॥
క్వచిత్తీరరుహైర్వృక్షైర్మాలాభిరివశోభితామ్ ।
క్వచిత్ఫుల్లోత్పలచ్ఛన్నాం క్వచిత్పద్మవనాకులామ్ ॥ 20 ॥
క్వచిత్కుముదషణ్డైశ్చ కుడ్మలైరుపశోభితామ్ ।
నానాపుష్పరజోధ్వస్తాం సమదామివ చ క్వచిత్ ॥ 21 ॥
వ్యపేతమలసఙ్ఘాతాం మణినిర్మలదర్శనామ్ ।
దిశాగజైర్వనగజై ర్మత్తైశ్చ వరవారణైః ॥ 22 ॥
దేవోపవాహ్యైశ్చ ముహుస్సన్నాదితవనాన్తరామ్ ।
ప్రమదామివ యత్నేన భూషితాం భూషణోత్తమైః ॥ 23 ॥
ఫలైః పుష్పైః కిసలయైర్వృతాం గుల్మైర్ద్విజైస్తథా ।
శింశుమారైశ్చ నక్రైశ్చ భుజఙ్గైశ్చ నిషేవితామ్ ॥ 24 ॥
విష్ణుపాదచ్యుతాం దివ్యామపాపాం పాపనాశినీమ్ ।
తాం శఙ్కరజటాజూటాద్భ్రష్టాం సాగరతేజసా ॥ 25 ॥
సముద్రమహిషీం గఙ్గాం సారసక్రౌఞ్చనాదితామ్ ।
ఆససాద మహాబాహుః శృఙ్గిబేరపురం ప్రతి ॥ 26 ॥
తామూర్మికలిలావర్తామన్వవేక్ష్య మహారథః ।
సుమన్త్రమబ్రవీత్సూతమిహైవాద్య వసామహే ॥ 27 ॥
అవిదూరాదయం నద్యా బహుపుష్పప్రవాలవాన్ ।
సుమహానిఙ్గుదీవృక్షో వసామోఽత్రైవ సారథే ॥ 28 ॥
ద్రక్ష్యామ స్సరితాం శ్రేష్ఠాం సమ్మాన్యసలిలాం శివామ్ ।
దేవదానవగన్ధర్వమృగమానుషపక్షిణామ్ ॥ 29 ॥
లక్ష్మణశ్చ సుమన్త్రశ్చ బాఢమిత్యేవ రాఘవమ్ ।
ఉక్త్వా తమిఙ్గుదీవృక్షం తదోపయయతుర్హయైః ॥ 30 ॥
రామోఽభియాయ తం రమ్యం వృక్షమిక్ష్వాకునన్దనః ।
రథాదవాతరత్తస్మాత్సభార్య స్సహలక్ష్మణః ॥ 31 ॥
సుమన్త్రోఽప్యవతీర్యాస్మాన్మోచయిత్వా హయోత్తమాన్ ।
వృక్షమూలగతం రామముపతస్థే కృతాఞ్జలిః ॥ 32 ॥
తత్ర రాజా గుహో నామ రామస్యాత్మసమస్సఖా ।
నిషాదజాత్యో బలవాన్ స్థపతిశ్చేతి విశ్రుతః ॥ 33 ॥
స శృత్వా పురుషవ్యాఘ్రం రామం విషయమాగతమ్ ।
వృద్ధైః పరివృతోఽమాత్యైః జ్ఞాతిభిశ్చాభ్యుపాగతః ॥ 34 ॥
తతో నిషాదాధిపతిం దృష్ట్వా దూరాదుపస్థితమ్ ।
సహ సౌమిత్రిణా రామ స్సమాగచ్ఛద్గుహేన సః ॥ 35 ॥
తమార్తస్సమ్పరిష్వజ్య గుహో రాఘవమబ్రవీత్ ।
యథాఽయోధ్యా తథేయం తే రామ కిం కరవాణి తే ॥ 36 ॥
ఈదృశం హి మహాబాహో కః ప్రాప్స్యత్యతిథిం ప్రియమ్ ।
తతో గుణవదన్నాద్యముపాదాయ పృథగ్విధమ్ ॥ 37 ॥
అర్ఘ్యం చోపానయత్క్షిప్రం వాక్యం చేదమువాచ హ ।
స్వాగతం తే మహాబాహో తవేయమఖిలా మహీ ॥ 38 ॥
వయం ప్రేష్యా భవాన్భర్తా సాధు రాజ్యం ప్రశాధి నః ।
భక్ష్యం భోజ్యం చ పేయం చ లేహ్యఞ్చేదముపస్థితమ్ ॥ 39 ॥
శయనాని చ ముఖ్యాని వాజినాం ఖాదనం చ తే ।
ఏవం బ్రువాణం తు గుహం రాఘవః ప్రత్యువాచ హ ॥ 40 ॥
అర్చితాశ్చైవ హృష్టాశ్చ భవతా సర్వథా వయమ్ ।
పద్భ్యామభిగమాచ్చైవ స్నేహసన్దర్శనేన చ ॥ 41 ॥
భుజాభ్యాం సాధు పీనాభ్యాం పీడయన్వాక్యమబ్రవీత్ ।
దిష్ట్యా త్వాం గుహ పశ్యామి హ్యరోగం సహ బాన్ధవైః ।
అపి తే కుశలం రాష్ట్రే మిత్రేషు చ ధనేషు చ ॥ 42 ॥
యత్త్విదం భవతా కిఞ్చిత్ప్రీత్యా సముపకల్పితమ్ ।
సర్వం తదనుజానామి న హి వర్తే ప్రతిగ్రహే ॥ 43 ॥
కుశచీరాజినధరం ఫలమూలాశినం చ మామ్ ।
విద్ధి ప్రణిహితం ధర్మే తాపసం వనగోచరమ్ ॥ 44 ॥
అశ్వానాం ఖాదనేనాహమర్థీ నాన్యేన కేనచిత్ ।
ఏతావతాఽత్ర భవతా భవిష్యామి సుపూజితః ॥ 45 ॥
ఏతే హి దయితా రాజ్ఞః పితుర్దశరథస్య మే ।
ఏతైస్సువిహితైరశ్వై భవిష్యామ్యహమర్చితః ॥ 46 ॥
అశ్వానాం ప్రతిపానం చ ఖాదనం చైవ సోఽన్వశాత్ ।
గుహస్తత్రైవ పురుషాం స్త్వరితం దీయతామితి ॥ 47 ॥
తతశ్చీరోత్తరాసఙ్గః సన్ధ్యామన్వాస్య పశ్చిమామ్ ।
జలమేవాదదే భోజ్యం లక్ష్మణేనాఽఽహృతం స్వయమ్ ॥ 48 ॥
తస్య భూమౌ శయానస్య పాదౌ ప్రక్షాల్య లక్ష్మణః ।
సభార్యస్య తతోఽభ్యేత్య తస్థౌ వృక్షముపాశ్రితః ॥ 49 ॥
గుహోఽపి సహ సూతేన సౌమిత్రిమనుభాషయన్ ।
అన్వజాగ్రత్తతో రామమప్రమత్తో ధనుర్ధరః ॥ 50 ॥
తథా శయానస్య తతోఽస్య ధీమతో యశస్వినో దాశరథేర్మహాత్మనః ।
అదృష్టదుఃఖస్య సుఖోచితస్య సా తదావ్యతీయాయ చిరేణ శర్వరీ ॥ 51 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే పఞ్చాశస్సర్గః ॥
