శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే యుద్ధకాణ్డమ్ ।
అథ త్రిషష్టితమస్సర్గః ।
తస్యరాక్షసరాజస్యనిశమ్యపరిదేవితమ్ ।
కుమ్భకర్ణోబభాషేదంవచనమ్ప్రజహాస చ ॥ 1 ॥
దృష్టో దోషో హి యోఽస్మాభిః పురా మన్త్రవినిర్ణయే ।
హితేష్వనభియుక్తేన సోఽయమాసాదితస్త్వయా ॥ 2 ॥
శీఘ్రఙ్ఖల్వభ్యుపేతన్త్వామ్ఫలమ్పాపస్యకర్మణః ।
నిరయేష్వేవపతనంయథాదుష్కృతకర్మణః ॥ 3 ॥
ప్రథమంవైమహారాజకృత్యమేతదచిన్తితమ్ ।
కేవలంవీర్యదర్పేణనానుబన్ధోవిచిన్తితః ॥ 4 ॥
యఃపశ్చాతూర్వకార్యాణికుర్యాదైశ్వర్యమాస్థితః ।
పూర్వఞ్చోత్తరకార్యాణి న స వేదనయానయా ॥ 5 ॥
దేశకాలవిహీనానికర్మాణివిపరీతవత్ ।
క్రియమాణానిదుష్యన్తిహవీంష్యప్రయతేష్వివ ॥ 6 ॥
త్రయాణామ్పఞ్చధాయోగఙ్కర్మణాంయఃప్రపశ్యతి ।
సచివైస్సమయఙ్కృత్వా స సభ్యేవర్తతేపథి ॥ 7 ॥
యథాగమం చ యోరాజాసమయంవిచికీర్షతి ।
బుధ్యతేసచివాన్బధ్యాసుహృదశ్చానుపశ్యతి ॥ 8 ॥
ధర్మమర్థం చ కామం చ సర్వాన్వారక్షసామ్పతే ।
భజతేపురుషఃకాలేత్రీణిద్వన్ద్వానివాపునః ॥ 9 ॥
త్రిషుచైతేషుయచ్ఛ్రేష్ఠంశ్రుత్వాతన్నావబుధ్యతే ।
రాజావారాజమాత్రోవావ్యర్థన్తస్యబహుశ్రుతమ్ ॥ 10 ॥
ఉపప్రదానంసాన్త్వం చ భేదఙ్కాలే చ విక్రమమ్ ।
యోగం చ రక్షసాంశ్రేష్ఠతావుభౌ చ నయానయౌ ॥ 11 ॥
కాలేధర్మార్థకామాన్యస్సమ్మన్త్ఱ్యసచివైఃసహ ।
నిషేవేతాత్మవాన్లోకే న స వ్యసనమాప్నుయాత్ ॥ 12 ॥
హితానుబన్ధమాలోచ్యకార్యాత్కార్యమిహాత్మనః ।
రాజాసహార్థతత్త్వజ్ఞైస్సచివైర్బుస్సహిజీవతి ॥ 13 ॥
అనభిజ్ఞాయశాస్త్రార్థాన్ పురుషాఃపశుబుద్ధయః ।
ప్రాగల్భ్యాద్వక్తుమిచ్ఛన్తిమన్త్రేష్వభ్యన్తరీకృతాః ॥ 14 ॥
అశాస్త్రవిదుషాన్తేషాం న కార్యమభిహితంవచః ।
అర్థశాస్త్రానభిజ్ఞానాంవిపులాంశ్రియమిచ్ఛతామ్ ॥ 15 ॥
అహితం చ హితాకారన్ధార్ష్ట్యాజ్జల్పన్తియేనరాః ।
అవేక్ష్యమన్త్రబాహ్యాస్తేకర్తవ్యాఃకృత్యదూషణాః ॥ 16 ॥
వినాశయన్తోభర్తారంసహితాశ్శత్రుభిర్బుధైః ।
విపరీతానికృత్యానికారయన్తీహమన్త్రిణః ॥ 17 ॥
తాన్భర్తామిత్రసఙ్కాశానమిత్రాన్మన్త్రనిర్ణయే ।
వ్యవహారేణజానీయాత్సచివానుపసమ్హితాన్ ॥ 18 ॥
చపలస్యేహకృత్యానిసహసానుప్రధావతః ।
ఛిద్రమన్యేప్రపద్యన్తేక్రౌఞ్చస్య ఖ మివద్విజాః ॥ 19 ॥
యోహిశత్రుమవజ్ఞాయనాత్మానమభిరక్షతి ।
అవాప్నోతిహిసోఽనర్థాన్ స్థానాచ్చవ్యవరోప్యతే ॥ 20 ॥
యదుక్తమిహతేపూర్వఙ్క్రియతామనుజేన చ ।
తదేవనోహితంవాక్యంయదిచ్ఛసి చ తత్కురు ॥ 21 ॥
తత్తుశ్రుత్వాదశగ్రీవఃకుమ్భకర్ణస్యభాషితమ్ ।
భ్రుకుటిఞ్చైవసఞ్చక్రేక్రుద్ధశ్చైనమభాషత ॥ 22 ॥
మాన్యోగురువారిచార్యఃకిమాన్త్వమనుశాససి ।
కిమేవంవాక్ఛ్రమఙ్కృత్వాకాలేయుక్తంవిధీయతామ్ ॥ 23 ॥
విభ్రమాచ్చిత్తమోహాద్వాబలవీర్యాశ్రయేణవా ।
నాభిపన్నమిదానీంయద్వ్యర్థాతస్యపునఃకథాః ॥ 24 ॥
అస్మిన్కాలేతుయద్యుక్తన్తదిదానీంవిధీయతామ్ ।
గతన్తునానుశోచన్తిగతన్తుగతమేవహి ॥ 25 ॥
మమాపనయజన్దోషంవిక్రమేణసమీకురు ।
యదిఖల్వస్తిమేస్నేహోవిక్రమంవాఽవగచ్ఛసి ॥ 26 ॥
యదివకార్యమ్మేతత్తేహృదికార్యతమమ్మతమ్ ।
స సుహృద్యోవిపన్నార్థన్దీనమభ్యవపద్యతే ॥ 27 ॥
స బన్ధుర్యోఽపనీతేషుసాహాయ్యాయోపకల్పతే ।
తమథైవమ్బ్రువాణన్తువచనన్ధీరదారుణమ్ ॥ 28 ॥
రుష్టోఽయమితివిజ్ఞాయశనైశ్శ్లక్షణమువాచ హ ।
అతీవహిసమాలక్ష్యభ్రాతరఙ్క్షుభితేన్ద్రియమ్ ॥ 29 ॥
కుమ్భకర్ణశ్శనైర్వాక్యమ్బభాషేపరిసాన్త్వయన్ ।
శృణురాజన్నవహితోమమవాక్యమరిన్దమ ॥ 30 ॥
అలంరాక్షసరాజేన్ద్ర సన్తాపముపపద్యతే ।
రోషం చ సమ్పరిత్యజ్యస్వస్థోభవితుమర్హసి ॥ 31 ॥
నైతన్మనసికర్తవ్యమ్మయిజీవతిపార్థివ ।
తమహన్నాశయిష్యామియత్కృతేపరితప్యతే ॥ 32 ॥
అవశ్యన్తుహితంవాచ్యంసర్వావస్థాన్తవమయా ।
బన్ధుభావాదభిహితమ్భ్రాతృస్నేహాచ్ఛపార్థివ ॥ 33 ॥
సదృశంయత్తుకాలేఽస్మిన్ కర్తుంస్నిగ్ధేనబన్ధునా ।
శత్రూణాఙ్కదనమ్పశ్యక్రియమాణమ్మయారణే ॥ 34 ॥
అద్యపశ్యమహాబాహో మయాసమరమూర్ధని ।
హతేరామేసహభ్రాత్రాద్రవన్తీంహరివాహినీమ్ ॥ 35 ॥
అద్యరామస్యతద్దృష్టవామయానీతంరణాచ్ఛిరః ।
సుఖీభవమహాబాహో సీతాభవతుదుఃఖితా ॥ 36 ॥
అద్యరామస్యపశ్యన్తునిధనంసుమహత్ప్రియమ్ ।
లఙ్కాయాంరాక్షసాఃసర్వేయేతేనిహతబాన్ధవాః ॥ 37 ॥
అద్యశోకపరీతానాంస్వబన్ధువధకారణాత్ ।
శత్రోర్యుధివినాశేనకరోమ్యస్రప్రమార్జనమ్ ॥ 38 ॥
అద్యపర్వతసఙ్కాశంససూర్యమివతోయదమ్ ।
వికీర్ణమ్పశ్యసమరేసుగ్రీవమ్ప్లవగోత్తమ ॥ 39 ॥
కథం చ రాక్షసైరేభిర్మయా చ పరిరక్షితః ।
జిఘాంసుభిర్దాశరథిం వధ్యసే త్వమిహానఘ ॥ 40 ॥
మాన్నిహత్యకిలత్వాంహినిహనిష్యతిరాఘవః ।
నాహమాత్మనిసన్తాపఙ్గచ్ఛేయంరాక్షసాధిప ॥ 41 ॥
కామంవతిదానీమపిమాంవ్యాదిశత్వమ్పరన్తప ।
న పరఃప్రేషణీయస్తేయుద్ధాయాతులవిక్రమ ॥ 42 ॥
అహముత్సాదయిష్యామిశత్రూంస్తవమహాబలః ।
యదిశక్రోయదియమోయదిపావకమారుతౌ ॥ 43 ॥
తానహంయోధయిష్యామికుబేరవరుణావపి ।
గిరిమాత్రశరీరస్యశితశూలధరస్యమే ॥ 44 ॥
నర్దతస్తీక్షణదంష్ట్రస్యబిభీయాచ్చపురన్దరః ।
అథవాత్యక్తశస్త్రస్యమృద్నతస్తరసారిపూన్ ॥ 45 ॥
న మేప్రతిముఖేస్థాతుఙ్కశ్చిత్ శక్తోజిజీవిషుః ।
నైవశక్త్యా న గదయానాసినానిశితైశ్శరైః ॥ 46 ॥
హస్తాభ్యామేవసమ్రబ్దోహనిష్యామ్యపివజ్రిణమ్ ।
యదిమేముష్టివేగం స రాఘవోఽద్యసహిష్యతే ॥ 47 ॥
తతఃపాశ్యన్తిబాణౌఘారుధిరంరాఘవస్యతు ।
చిన్తయాబాధ్యసేరాజన్కిమర్థమ్మయితిష్ఠతి ॥ 48 ॥
సోఽహంశత్రువినాశాయ తవ నిర్యాతుముద్యతః ।
ముఞ్చరామాద్భయంరాజ న్హనిష్యామీహసమ్యుగే ॥ 49 ॥
రాఘవంలక్ష్మణఞ్చైవసుగ్రీవం చ మహాబలమ్ ।
హనూమన్తం చ రక్షోఘ్నంలఙ్కాయేనప్రదీపితా ॥ 50 ॥
హరీంశ్చాపిహనియిష్యామిసంయుగేసమవాస్థివాన్ ।
అసాధారణమిచ్ఛామినదాతుమ్మహద్యశః ॥ 51 ॥
యదిచేన్ద్రాద్భయం రాజన్యది చాపి స్వయమ్భువః ।
తతోఽహం నాశయిష్యామి నైశం తమ ఇవాంశుమాన్ ॥ 52 ॥
అపిదేవాశ్శయిష్యన్తేక్రుద్ధేమయిమహీతలే ।
యమం చ శమయిష్యామిభక్షయిష్యామిపావకమ్ ॥ 53 ॥
ఆదిత్యమ్పాతయిష్యామిసనక్షత్రమ్మహీతలే ।
శతక్రతుంవధిష్యామిపాస్యామివరుణాలయమ్ ॥ 54 ॥
పర్వతాంశ్చూర్ణయిష్యామిదారయిష్యామిమేదినీమ్ ।
దీర్ఘకాలమ్ప్రసుప్తస్యకుమ్భకర్ణస్యవిక్రమమ్ ॥ 55 ॥
అద్యపశ్యన్తుభూతానిభక్ష్యమాణానిసర్వశః ।
నన్విదన్త్రిదివంసర్వమాహారస్య న పూర్యతే ॥ 56 ॥
వధేనతేదాశరథేఃసుఖార్హంసుఖంసమాహర్తుమహంవ్రజామి ।
నిహత్యరామంసహలక్ష్మణేనఖాదామిన్హరియూథముఖ్యాన్ ॥ 57 ॥
రమస్వరాజన్ పిబచాద్యవారుణీఙ్కురుష్వకృత్యానివినీయతామ్మ్ ।
మయాద్యరామేగమితేయమక్ష్యఞ్చిరాయసీతావశగాతి ॥ 58 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్డే త్రిషష్టితమస్సర్గః ॥
