శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే కిష్కిన్ధాకాణ్డమ్ ।
అథ త్రయస్త్రింశస్సర్గః ।
అథ ప్రతిసమాదిష్టో లక్ష్మణః పరవీరహా ।
ప్రవివేశ గుహాం ఘోరాం కిష్కిన్ధాం రామశాసనాత్ ॥ 1 ॥
ద్వారస్థా హరయస్తత్ర మహాకాయా మహాబలాః ।
బభూవుర్లక్ష్మణం దృష్ట్వా సర్వే ప్రాఞ్జలయ స్థితాః ॥ 2 ॥
నిశ్వసన్తం తు తం దృష్ట్వా క్రుద్ధం దశరథాత్మజమ్ ।
బభూవుర్హరయస్త్రస్తా న చైనం పర్యవారయన్ ॥ 3 ॥
స తాం రత్నమయీం శ్రీమాన్దివ్యాం పుష్పితకాననామ్ ।
రమ్యాం రత్నసమాకీర్ణాం దదర్శ మహతీం గుహామ్ ॥ 4 ॥
హర్మ్యప్రాసాదసమ్బాధాం నానాపణ్యోపశోభితామ్ ।
సర్వకామఫలైర్వృక్షైః పుష్పితైరుపశోభితామ్ ॥ 5 ॥
దేవగన్ధర్వపుత్రైశ్చ వానరైః కామరూపిభిః ।
దివ్యమాల్యామ్బరధరై శ్శోభితాం ప్రియదర్శనైః ॥ 6 ॥
చన్దనాగరుపద్మానాం గన్ధైస్సురభిగన్ధినామ్ ।
మైరేయాణాం మధూనాం చ సమ్మోదితమహాపథామ్ ॥ 7 ॥
విన్ధ్యమేరుగిరిప్రఖ్యైః ప్రాసాదైర్నైకభూమిభిః ।
దదర్శ గిరినద్యశ్చ విమలాస్తత్ర రాఘవః ॥ 8 ॥
అఙ్గదస్య గృహం రమ్యం మైన్దస్య ద్వివిధస్య చ ।
గవయస్య గవాక్షస్య గజస్య శరభస్య చ ॥ 9 ॥
విద్యున్మాలేశ్చ సమ్పాతే స్సూర్యాక్షస్య హనూమతః ।
వీరబాహో స్సుబాహోశ్చ నలస్య చ మహాత్మనః ॥ 10 ॥
కుముదస్య సుషేణస్య తారజామ్బవతోస్తథా ।
దధివక్త్రస్య నీలస్య సుపాటలసునేత్రయోః ॥ 11 ॥
ఏతేషాం కపిముఖ్యానాం రాజమార్గే మహాత్మనామ్ ।
దదర్శ గృహముఖ్యాని మహాసారాణి లక్ష్మణః ॥ 12 ॥
పాణ్డురాభ్రప్రకాశాని దివ్యమాల్యయుతాని చ ।
ప్రభూతధనధాన్యాని స్త్రీరత్నై శ్శోభితాని చ ॥ 13 ॥
పాణ్డురేణ తు సాలేన పరిక్షిప్తం దురాసదమ్ ।
వానరేన్ద్రగృహం రమ్యం మహేన్ద్రసదనోపమమ్ ॥ 14 ॥
శుక్లైః ప్రాసాదశిఖరైః కైలాసశిఖరోపమైః ।
సర్వకామఫలైర్వృక్షైః పుష్పితైరుపశోభితమ్ ॥ 15 ॥
మహేన్ద్రదత్తైశ్శ్రీమద్భిర్నీలజీమూతసన్నిభైః ।
దివ్యపుష్పఫలైర్వృక్షైశీతచ్ఛాయైర్మనోరమైః ॥ 16 ॥
హరిభిస్సంవృతద్వారం బలిభిశ్శస్త్రపాణిభిః ।
దివ్యమాల్యావృతం శుభ్రం తప్తకాఞ్చనతోరణమ్ ॥ 17 ॥
సుగ్రీవస్య గృహం రమ్యం ప్రవివేశ మహాబలః ।
అవార్యమాణస్సౌమిత్రిర్మహాభ్రమివ భాస్కరః ॥ 18 ॥
స సప్త కక్ష్యా ధర్మాత్మా నానాజనసమాకులాః ।
ప్రవిశ్య సుమహద్గగుప్తం దదర్శాన్తఃపురం మహత్ ॥ 19 ॥
హైమరాజతపర్యఙ్కైర్బహుభిశ్చ వరాసనైః ।
మహార్హాస్తరణోపేతైస్తత్ర తత్రోపశోభితమ్ ॥ 20 ॥
ప్రవిశన్నేవ సతతం శుశ్రావ మధురస్వరమ్ ।
తన్త్రీగీతసమాకీర్ణం సమగీతపదాక్షరమ్ ॥ 21 ॥
బహ్వీశ్చ వివిధాకారా రూపయౌవనగర్వితాః ।
స్త్రియస్సుగ్రీవభవనే దదర్శ సుమహాబలః ॥ 22 ॥
దృష్ట్వాఽభిజనసమ్పన్నాశ్చిత్రమాల్యకృతస్రజః ।
ఫలమాల్యకృతవ్యగ్రా భూషణోత్తమభూషితాః ॥ 23 ॥
నాతృప్తాన్నాపి చావ్యగ్రాన్నానుదాత్తపరిచ్ఛదాన్ ।
సుగ్రీవానుచరాంశ్చాపి లక్షయామాస లక్ష్మణః ॥ 24 ॥
కూజితం నూపురాణాం చ కాఞ్చీనాం నినదం తథా ।
సన్నిశమ్య తత శ్రీమాన్సౌమిత్రిర్లజ్జితోఽభవత్ ॥ 25 ॥
రోషవేగప్రకుపితశశ్రుత్వా చాభరణస్వనమ్ ।
చకార జ్యాస్వనం వీరో దిశశ్శబ్దేన పూరయన్ ॥ 26 ॥
చారిత్రేణ మహాబాహురపకృష్ట స్సలక్ష్మణః ।
తస్థావేకాన్తమాశ్రిత్య రామకోపసమన్వితః ॥ 27 ॥
తేన చాపస్వనేనాథ సుగ్రీవః ప్లవగాధిపః ।
విజ్ఞాయాఽగమనం త్రస్త స్సఞ్చచాల వరాసనాత్ ॥ 28 ॥
అఙ్గదేన యథా మహ్యం పురస్తాత్ప్రతివేదితమ్ ।
సువ్యక్తమేష సమ్ప్రాప్త స్సౌమిత్రిర్భ్రాతృవత్సలః ॥ 29 ॥
అఙ్గదేన సమాఖ్యాతం జ్యాస్వనేన చ వానరః ।
బుబుధే లక్ష్మణం ప్రాప్తం ముఖం చాస్యవ్యశుష్యత ॥ 30 ॥
తతస్తారాం హరిశ్రేష్ఠస్సుగ్రీవః ప్రియదర్శనామ్ ।
ఉవాచ హితమవ్యగ్రస్త్రాస సమ్భ్రాన్తమానసః ॥ 31 ॥
కిన్ను తత్కారణం సుభ్రు ప్రకృత్యా మృదుమానసః ।
సరోష ఇవ సమ్ప్రాప్తో యేనాయం రాఘవానుజః ॥ 32 ॥
కిం పశ్యసి కుమారస్య రోషస్థానమనిన్దితే ।
న ఖల్వకారణే కోపమాహరేన్నరసత్తమః ॥ 33 ॥
యదస్య కృతమస్మాభిర్బుధ్యసే కిఞ్చిదప్రియమ్ ।
తదబుద్ధ్యా సమ్ప్రధార్యాశు క్షిప్రమర్హసి భాషితుమ్ ॥ 34 ॥
అథవా స్వయమేవైనం ద్రష్టుమర్హసి భామిని ।
వచనై స్సాన్త్వయుక్తైశ్చ ప్రసాదయితుమర్హసి ॥ 35 ॥
త్వద్దర్శన విశుద్ధాత్మా న స కోపం కరిష్యతి ।
న హి స్త్రీషు మహాత్మానః క్వచిత్కుర్వన్తి దారుణమ్ ॥ 36 ॥
త్వయా సాన్త్వైరుపక్రాన్తం ప్రసన్నేన్ద్రియమానసమ్ ।
తతః కమలపత్రాక్షం ద్రక్ష్యామ్యహమరిన్దమమ్ ॥ 37 ॥
సా ప్రస్ఖలన్తీ మదవిహ్వలాక్షీ ప్రలమ్బకాఞ్చీగుణ హేమసూత్రా ।
సలక్షణా లక్ష్మణసన్నిధానం జగామ తారా నమితాఙ్గయష్టిః ॥ 38 ॥
స తాం సమీక్ష్యైవ హరీశపన్తీం తస్థావుదాసీనతయా మహాత్మా ।
అవాఙ్ముఖోఽభూన్మనుజేన్ద్రపుత్రః స్త్రీసన్నికర్షాద్వినివృత్తకోపః ॥ 39 ॥
సా పానయోగాద్వినివృత్తలజ్జా దృష్టిప్రసాదాచ్చ నరేన్ద్రసూనోః ।
ఉవాచ తారా ప్రణయప్రగల్భం వాక్యం మహార్థం పరిసాన్త్వపూర్వమ్ ॥ 40 ॥
కిం కోపమూలం మనుజేన్ద్రపుత్ర కస్తే న సన్తిష్ఠతి వాఙ్నిదేశే ।
క శ్శుష్కవృక్షం వనమాపతన్తం దవాగ్నిమాసీదతి నిర్విశఙ్కః ॥ 41 ॥
స తస్యా వచనం శ్రుత్వా సాన్త్వపూర్వమశఙ్కితమ్ ।
భూయః ప్రణయదృష్టార్థం లక్ష్మణో వాక్యమబ్రవీత్ ॥ 42 ॥
కిమయం కామవృత్తస్తే లుప్తధర్మార్థసఙ్గ్రహః ।
భర్తా భర్తృహితే యుక్తే న చైనమవబుద్ధ్యసే ॥ 43 ॥
న చిన్తయతి రాజ్యార్థం నాస్మాన్ శోకపరాయణాన్ ।
సామాత్యపరిషత్తారే పానమేవోపసేవతే ॥ 44 ॥
స మాసాంశ్చతురః కృత్వా ప్రమాణం ప్లవగేశ్వరః ।
వ్యతీతాం స్తాన్మదవ్యగ్రో విహరన్నావబుధ్యతే ॥ 45 ॥
న హి ధర్మార్థసిద్ధ్యర్థం పానమేవం ప్రశస్యతే ।
పానాదర్థశ్చ ధర్మశ్చ కామశ్చ పరిహీయతే ॥ 46 ॥
ధర్మలోపో మహాంస్తావత్కృతే హ్యప్రతికుర్వతః ।
అర్థలోపశ్చ మిత్రస్య నాశే గుణవతో మహాన్ ॥ 47 ॥
మిత్రం హ్యర్థగుణశ్రేష్ఠం సత్యధర్మపరాయణమ్ ।
తద్ద్వయం తు పరిత్యక్తం న తు ధర్మే వ్యవస్థితమ్ ॥ 48 ॥
తదేవం ప్రస్తుతే కార్యే కార్యమస్మాభిరుత్తరమ్ ।
యత్కార్యం కార్యతత్త్వజ్ఞే తదుదాహర్తుమర్హసి ॥ 49 ॥
సా తస్య ధర్మార్థసమాధియుక్తం నిశమ్య వాక్యం మధురస్వభావమ్ ।
తారా గతార్థే మనుజేన్ద్రకార్యే విశ్వాసయుక్తం తమువాచ భూయః ॥ 50 ॥
న కోపకాలః క్షితిపాలపుత్ర న చాతి కోప స్స్వజనే విధేయః ।
త్వదర్థకామస్య జనస్య తస్య ప్రమాదమప్యర్హసి వీర సోఢుమ్ ॥ 51 ॥
కోపం కథం నామ గుణప్రకృష్టః కుమార కుర్యాదపకృష్టసత్త్వే ।
కస్త్వద్విధః కోపవశం హి గచ్ఛే త్సత్త్వావరుద్ధస్తపసః ప్రసూతిః ॥ 52 ॥
జానామి రోషం హరివీరబన్ధో ర్జానామి కార్యస్య చ కాలసఙ్గమ్ ।
జానామి కార్యం త్వయి యత్కృతం న స్తచ్చాపి జానామి యదత్ర కార్యమ్ ॥ 53 ॥
తచ్చాపి జానామి యథవిషహ్యం బలం నరశ్రేష్ఠ శరీరజస్య ।
జానామి యస్మింశ్చ జనేఽవబద్ధం కామేన సుగ్రీవమసక్తమద్య ॥ 54 ॥
న కామతన్త్రే తవ బుద్ధిరస్తి త్వం వై యథా మన్యువశం ప్రపన్నః ।
న దేశకాలౌ హి న చార్థధర్మా వవేక్షతే కామరతిర్మనుష్యః ॥ 55 ॥
తం కామవృత్తం మమ సన్నికృష్టం కామాభియోగాచ్చ నివృత్తలజ్జమ్ ।
క్షమస్వ తావత్పరవీరహన్త స్త్వద్భ్రాతరం వానరవంశనాథమ్ ॥ 56 ॥
మహర్షయో ధర్మతపోఽభికామాః కామానుకామాః ప్రతిబద్ధమోహాః ।
అయం ప్రకృత్యా చపలః కపిస్తు కథం న సజ్జేత సుఖేషు రాజా ॥ 57 ॥
ఇత్యేవముక్త్వా వచనం మహార్థం సా వానరీ లక్ష్మణమప్రమేయమ్ ।
పున స్సఖేదం మదవిహ్వలఞ్చ భర్తుర్హితం వాక్యమిదం బభాషే ॥ 58 ॥
ఉద్యోగస్తు చిరాజ్ఞప్త స్సుగ్రీవేణ నరోత్తమ ।
కామస్యాపి విధేయేన తవార్థప్రతిసాధనే ॥ 59 ॥
ఆగతా హి మహావీర్యా హరయః కామరూపిణః ।
కోటీశతసహస్రాణి నానానగనివాసినః ॥ 60 ॥
తదాగచ్ఛ మహాబాహో చారిత్రం రక్షితం త్వయా ।
అచ్ఛలం మిత్రభావేన సతాం దారావలోకనమ్ ॥ 61 ॥
తారయా చాభ్యనుజ్ఞాతస్త్వరయా చాపి చోదితః ।
ప్రవివేశ మహాబాహురభ్యన్తరమరిన్దమః ॥ 62 ॥
తత స్సుగ్రీవమాసీనం కాఞ్చనే పరమాసనే ।
మహార్హాస్తరణోపేతే దదర్శాదిత్యసన్నిభమ్ ॥ 63 ॥
దివ్యాభణచిత్రాఙ్గం దివ్యరూపం యశస్వినమ్ ।
దివ్యమాల్యామ్బరధరం మహేన్ద్రమివ దుర్జయమ్ ॥ 64 ॥
దివ్యాభరణమాలాభిః ప్రమదాభి స్సమావృతమ్ ।
సంరబ్ధతరరక్తాక్షో బభూవాన్తకసన్నిభః ॥ 65 ॥
రుమాం తు వీర పరిరభ్య గాఢం వరాసనస్థో వరహేమవర్ణః ।
దదర్శ సౌమిత్రిమదీనసత్త్వం విశాలనేత్రస్సువిశాలనేత్రమ్ ॥ 66 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే కిష్కిన్ధాకాణ్డే త్రయస్త్రింశస్సర్గః ॥
