శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాణ్డమ్ ।
అథ చతుఃసప్తతితమస్సర్గః ।
తాం తథా గర్హయిత్వా తు మాతరం భరతస్తదా ।
రోషేణ మహతాఽవిష్టః పునరేవాబ్రవీద్వచః ॥ 1 ॥
రాజ్యాద్భ్రంశస్వ కైకేయి నృశంసే దుష్టచారిణి ।
పరిత్యక్తా చ ధర్మేణ మా మృతం రుదతీ భవ ॥ 2 ॥
కిన్ను తేఽదూషయద్రాజా రామో వా భృశధార్మికః ।
యయోర్మృత్యుర్వివాసశ్చ త్వత్కృతే తుల్యమాగతౌ ॥ 3 ॥
భ్రూణహత్యామసి ప్రాప్తా కులస్యాస్య వినాశనాత్ ।
కైకేయి నరకం గచ్ఛ మా చ భర్తు స్సలోకతామ్ ॥ 4 ॥
యత్త్వయా హీదృశం పాపం కృతం ఘోరేణ కర్మణా ।
సర్వలోకప్రియం హిత్వా మమాప్యాపాదితం భయమ్ ॥ 5 ॥
త్వత్కృతే మే పితా వృత్తో రామశ్చారణ్యమాశ్రితః ।
అయశో జీవలోకే చ త్వయాఽహం ప్రతిపాదితః ॥ 6 ॥
మాతృరూపే మమామిత్రే నృశంసే రాజ్యకాముకే ।
న తేఽహ మభిభాష్యోఽస్మి దుర్వృత్తే పతిఘాతిని ॥ 7 ॥
కౌసల్యా చ సుమిత్రా చ యాశ్చాన్యా మమ మాతరః ।
దుఃఖేన మహతాఽవిష్టాస్త్వాం ప్రాప్య కులదూషిణీమ్ ॥ 8 ॥
న త్వమశ్వపతేః కన్యా ధర్మరాజస్య ధీమతః ।
రాక్షసీ తత్ర జాతాఽసి కులప్రధ్వంసినీ పితుః ॥ 9 ॥
యత్త్వయా ధార్మికో రామో నిత్యం సత్యపరాయణః ।
వనం ప్రస్థాపితో దుఃఖాత్పితా చ త్రిదివం గతః ॥ 10 ॥
యత్ప్రధానాఽసి తత్పాపం మయి పిత్రా వినాకృతే ।
భ్రాతృభ్యాం చ పరిత్యక్తే సర్వలోకస్య చాప్రియే ॥ 11 ॥
కౌసల్యాం ధర్మసంయుక్తాం వియుక్తాం పాపనిశ్చయే ।
కృత్వా కం ప్రాప్స్యసే త్వద్య లోకం నిరయగామిని ॥ 12 ॥
కిం నావబుధ్యసే క్రూరే నియతం బన్ధుసంశ్రయమ్ ।
జ్యేష్ఠం పితృసమం రామం కౌసల్యాయాఽత్మసమ్భవమ్ ॥ 13 ॥
అఙగప్రత్యఙగజః పుత్రో హృదయాచ్చాపి జాయతే ।
తస్మాత్ప్రియతమో మాతుః ప్రియా ఏవ తు బాన్ధవాః ॥ 14 ॥
అన్యదా కిల ధర్మజ్ఞా సురభి స్సురసమ్మతా ।
వహమానౌ దదర్శోర్వ్యాం పుత్రౌ విగతచేతసౌ ॥ 15 ॥
తావర్ధదివసే శ్రాన్తౌ దృష్ట్వా పుత్రౌ మహీతలే ।
రురోద పుత్రశోకేన బాష్పపర్యాకులేక్షణా ॥ 16 ॥
అధస్తాద్వ్రజతస్తస్యాః సురరాజ్ఞో మహాత్మనః ।
బిన్దవః పతితా గాత్రే సూక్ష్మా స్సురభిగన్ధినః ॥ 17 ॥
ఇన్ద్రోఽప్యశ్రునిపాతం తం స్వగాత్రే పుణ్యగన్ధినమ్ ।
సురభిం మన్యతే దృష్ట్వా భూయసీం తాం సురేశ్వరః ॥ 18 ॥
నిరీక్షమాణ శ్శక్రస్తాం దదర్శ సురభిం స్థితామ్ ।
ఆకాశే విష్ఠితాం దీనాం రుదన్తీం భృశదుఃఖితామ్ ॥ 19 ॥
తాం దృష్ట్వా శోకసన్తప్తాం వజ్రపాణిర్యశస్వినీమ్ ।
ఇన్ద్రః ప్రాఞ్జలిరుద్విగ్న స్సురరాజోఽబ్రవీద్వచః ॥ 20 ॥
భయం కచ్ఛిన్న చాస్మాసు కుతశ్చిద్విద్యతే మహత్ ।
కుతోనిమత్తశ్శోకస్తే బ్రూహి సర్వహితైషిణి ॥ 21 ॥
ఏవముక్తా తు సురభి స్సురరాజేన ధీమతా ।
ప్రత్యువాచ తతో ధీరా వాక్యం వాక్యవిశారదా ॥ 22 ॥
శాన్తం పాపం న వః కిఞ్చిత్కుతశ్చిదమరాధిపః ।
అహం మగ్నౌ తు శోచామి స్వపుత్రౌ విషమే స్థితౌ ॥ 23 ॥
ఏతౌ దృష్ట్వా కృశౌ దీనౌ సూర్యరశ్మిప్రతాపితౌ ।
బాధ్యమానౌ బలీవర్ధౌ కర్షకేణ సురాధిప ॥ 24 ॥
మమకాయాత్ప్రసూతౌ హి దుఃఖితౌ భారపీడితౌ ।
యౌ దృష్ట్వా పరితప్యేఽహం నాస్తి పుత్రసమః ప్రియః ॥ 25 ॥
యస్యాః పుత్రసహస్రైస్తు కృత్స్నం వ్యాప్తమిదం జగత్ ।
తాం దృష్ట్వా రుదతీం శక్రో న సుతాన్మన్యతే పరమ్ ॥ 26 ॥
సదాఽప్రతిమవృత్తాయాః లోకధారణకామ్యయా ।
శ్రీమత్యా గుణనిత్యాయా స్స్వభావపరిచేష్టయా ॥ 27 ॥
యస్యాః పుత్రసహస్రాణి సాఽపి శోచతి కామధుక్ ।
కిం పునర్యా వినా రామం కౌసల్యా వర్తయిష్యతి ॥ 28 ॥
ఏకపుత్రా చ సాధ్వీ చ వివత్సేయం త్వయా కృతా ।
తస్మాత్త్వం సతతం దుఃఖం ప్రేత్య చేహ చ లప్స్యసే ॥ 29 ॥
అహం హ్యపచితిం భ్రాతుః పితుశ్చ సకలామిమామ్ ।
వర్ధనం యశసశ్చాపి కరిష్యామి న సంశయః ॥ 30 ॥
అనాయయిత్వా తనయం కౌసల్యాయా మహాబలమ్ ।
స్వయమేవ ప్రవేక్ష్యామి వనం మునినిషేవితమ్ ॥ 31 ॥
న హ్యహం పాపసఙ్కల్పే పాపే పాపం త్వయా కృతమ్ ।
శక్తో ధారయితుం పౌరైరశ్రుకణ్ఠై ర్నిరీక్షితః ॥ 32 ॥
సా త్వమగ్నిం ప్రవిశ వా స్వయం వా దణ్డకాన్విశ ।
రజ్జుం బధాన వా కణ్ఠే న హి తేఽన్యత్పరాయణమ్ ॥ 33 ॥
అహమప్యవనీం ప్రాప్తే రామే సత్యపరాక్రమే ।
కృతకృత్యో భవిష్యామి విప్రవాసితకల్మషః ॥ 34 ॥
ఇతి నాగ ఇవారణ్యే తోమరాఙ్కుశచోదితః ।
పపాత భువి సఙ్కృద్ధో నిశ్శ్వసన్నివ పన్నగః ॥ 35 ॥
సంరక్తనేత్ర శ్శిథిలామ్భరస్తదా విధూతసర్వాభరణః పరన్తపః ।
బభూవ భూమౌ పతితో నృపాత్మజశ్శచీపతేః కేతురివోత్సవక్షయే ॥ 36 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే చతుఃసప్తతితమస్సర్గః ॥
