శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాణ్డమ్ ।
అథ పఞ్చసప్తతితమస్సర్గః ।
దీర్ఘకాలాత్సముత్థాయ సఞ్జ్ఞాం లబ్ధ్వా చ వీర్యవాన్ ।
నేత్రాభ్యామశ్రుపూర్ణాభ్యాం దీనాముద్వీక్ష్య మాతరమ్ ॥ 1 ॥
సోఽమాత్యమధ్యే భరతో జననీమభ్యకుత్సయత్ ।
రాజ్యం న కామయే జాతు మన్త్రయే నాపి మాతరమ్ ॥ 2 ॥
అభిషేకం న జానామి యోఽభూద్రాజ్ఞా సమీక్షితః ।
విప్రకృష్టేహ్యహం దేశే శత్రుఘ్నసహితోఽవసమ్ ॥ 3 ॥
వనవాసం న జానామి రామస్యాహం మహాత్మనః ।
వివాసనం వా సౌమిత్రే స్సీతాయాశ్చ యథాఽభవత్ ॥ 4 ॥
తథైవ క్రోశతస్తస్య భరతస్య మహాత్మనః ।
కౌసల్యా శబ్దమాజ్ఞాయ సుమిత్రామిదమబ్రవీత్ ॥ 5 ॥
ఆగతః క్రూరకార్యాయాః కైకేయ్యా భరతస్సుతః ।
తమహం ద్రష్టుమిచ్ఛామి భరతం దీర్ఘదర్శినమ్ ॥ 6 ॥
ఏవముక్త్వా సుమిత్రాం సా వివర్ణా మలినా కృశా ।
ప్రతస్థే భరతో యత్ర వేపమానా విచేతనా ॥ 7 ॥
స తు రామానుజశ్చాపి శత్రుఘ్నసహితస్తదా ।
ప్రతస్థే భరతో యత్ర కౌసల్యాయా నివేశనమ్ ॥ 8 ॥
తత శ్శత్రుఘ్నభరతౌ కౌసల్యాం ప్రేక్ష్య దుఃఖితౌ ।
పర్యష్వజేతాం దుఃఖార్తాం పతితాం నష్టచేతసామ్ ॥ 9 ॥
రుదన్తౌ రుదతీం దుఃఖాత్సమేత్యార్యాం మనస్స్వినీమ్ ।
భరతం ప్రత్యువాచేదం కౌసల్యా భృశదుఃఖితా ॥ 10 ॥
ఇదం తే రాజ్యకామస్య రాజ్యం ప్రాప్తమకణ్టకమ్ ।
సమ్ప్రాప్తం బత కైకేయ్యా శశీఘ్రం క్రూరేణ కర్మణా ॥ 11 ॥
ప్రస్థాప్య చీరవసనం పుత్రం మే వనవాసినమ్ ।
కైకేయీ కం గుణం తత్ర పశ్యతి క్రూరదర్శినీ ॥ 12 ॥
క్షిప్రం మామపి కైకేయీ ప్రస్థాపయితుమర్హతి ।
హిరణ్యనాభో యత్రాస్తే సుతో మే సుమహాయశాః ॥ 13 ॥
అథవా స్వయమేవాహం సుమిత్రానుచరా సుఖమ్ ।
అగ్నిహోత్రం పురస్కృత్య ప్రస్థాస్యే యత్ర రాఘవః ॥ 14 ॥
కామం వా స్వయమేవాద్య తత్ర మాం నేతుమర్హసి ।
యత్రాసౌ పురుషవ్యాఘ్రః పుత్రో మే తప్యతే తపః ॥ 15 ॥
ఇదం హి తవ విస్తీర్ణం ధనధాన్యసమాచితమ్ ।
హస్త్వశ్వరథసమ్పూర్ణం రాజ్యం నిర్యాతితం తయా ॥ 16 ॥
ఇత్యాదిబహుభిర్వాక్యైః క్రూరైః సమ్భర్త్సితోఽనఘః ।
వివ్యథే భరతస్తీవ్రం వ్రణే తుద్యేవ సూచినా ॥ 17 ॥
పపాత చరణౌ తస్యాస్తదా సమ్భ్రాన్తచేతనః ।
విలప్య బహుధాఽసఞ్జ్ఞో లబ్ధసఞ్జ్ఞస్తతః స్థితః ॥ 18 ॥
ఏవం విలపమానాం తాం భరతః ప్రాఞ్జలిస్తదా ।
కౌసల్యాం ప్రత్యువాచేదం శోకైర్బహుభిరావృతామ్ ॥ 19 ॥
ఆర్యే కస్మాదజానన్తం గర్హసే మామకిల్బిషమ్ ।
విపులాం చ మమ ప్రీతిం స్థిరాం జానాసి రాఘవే ॥ 20 ॥
కృతా శాస్త్రానుగా బుద్ధిర్మాభూత్తస్య కదాచన ।
సత్యసన్ధ స్సతాం శ్రేష్ఠో యస్యాఽర్యోఽనుమతే గతః ॥ 21 ॥
ప్రేష్యం పాపీయసాం యాతు సూర్యఞ్చ ప్రతిమేహతు ।
హన్తు పాదేన గాం సుప్తాం యస్యాఽర్యోఽనుమతే గతః ॥ 22 ॥
కారయిత్వా మహత్కర్మ భర్తా భృత్యమనర్థకమ్ ।
అధర్మో యోఽస్య సోఽస్యాస్తు యస్యాఽర్యోఽనుమతేగతః ॥ 23 ॥
పరిపాలయమానస్య రాజ్ఞో భూతాని పుయత్రవత్ ।
తతస్ను దుహ్యతాం పాపం యస్యాఽర్యోఽనుమతే గతః ॥ 24 ॥
బలిషడ్భాగముద్ధృత్య నృపస్యారక్షతః ప్రజాః ।
అధర్మో యోఽస్య సోఽస్యాస్తు యస్యార్థోఽనుమతే గతః ॥ 25 ॥
సంశ్రుత్య చ తపస్విభ్యస్సత్రే వై యజ్ఞదక్షిణామ్ ।
తాం విప్రలపతాం పాపం యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 26 ॥
హస్త్యశ్వరథసమ్బాధే యుద్ధే శస్త్రసమాకులే ।
మా స్మ కార్షీత్సతాం ధర్మం యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 27 ॥
ఉపదిష్టం సుసూక్ష్మార్థం శాస్త్రం యత్నేన ధీమతా ।
స నాశయతు దుష్టాత్మా యస్యాఽర్యోఽనుమతే గతః ॥ 28 ॥
మా చ తం వ్యూఢబాహ్వంసం చన్ద్రార్కసమతేజసమ్ ।
ద్రాక్షీద్రాజ్యస్థమాసీనం యస్యార్యోఽనుమతేగతః ॥ 29 ॥
పాయసం కృసరం ఛాగం వృథా సోఽశ్నాతు నిర్ఘృణః ।
గురూంశ్చాప్యవజానాతు యస్యాఽర్యోఽనుమతే గతః ॥ 30 ॥
గాశ్చ స్పృశతు పాదేన గురూన్పరివదేత్స్వయమ్ ।
మిత్రే ద్రుహ్యేత సోఽత్యన్తం యస్యాఽర్యోఽనుమతే గతః ॥ 31 ॥
విశ్వాసాత్కథితం కిఞ్చిత్పరివాదం మిథః క్వచిత్ ।
వివృణోతు స దుష్టాత్మా యస్యాఽర్యోఽమతే గతః ॥ 32 ॥
అకర్తా హ్యకృతజ్ఞశ్చ త్యక్తాచాఽత్మా నిరపత్రపః ।
లోకే భవతు విద్విష్టో యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 33 ॥
పుత్రైర్దారైశ్చ భృత్యైశ్చ స్వగృహే పరివారితః ।
స ఏకో మృష్టమశ్నాతు యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 34 ॥
అప్రాప్య సదృశాన్ దారాననపత్యః ప్రమీయతామ్ ।
అనవాప్య క్రియాం ధర్మ్యాం యస్యాఽర్యోఽనుమతే గతః ॥ 35 ॥
మాఽత్మనస్సన్తతిం ద్రాక్షీత్స్వేషు దారేషు దుఃఖితః ।
ఆయుస్సమగ్రమప్రాప్య యఽస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 36 ॥
రాజస్త్రీబాలవృద్ధానాం వధే యత్పాపముచ్యతే ।
భృత్యత్యాగే చ యత్పాపం తత్పాపం ప్రతిపద్యతామ్ ॥ 37 ॥
లాక్షయా మధుమాంసేన లోహేన చ విషేణ చ ।
సదైవ బిభృయాద్భృత్యాన్యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 38 ॥
సఙ్గ్రమే సముపోఢే స్మ శత్రుపక్షభయఙ్కరే ।
పలాయామానో వధ్యేత యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 39 ॥
కపాలపాణిః పృథివీమటతాం చీరసంవృతః ।
భిక్షమాణో యథోన్మత్తో యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 40 ॥
మద్యే ప్రసక్తో భవతు స్త్రీష్వక్షేషు చ నిత్యశః ।
కామక్రోధాభిభూతస్తు యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 41 ॥
మాస్మ ధర్మే మనో భూయాదధర్మం స నిషేవతామ్ ।
అపాత్రవర్షీ భవతు యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 42 ॥
సఞ్చితాన్యస్య విత్తని వివిధాని సహస్రశః ।
దస్యుభిర్విప్రలుప్యన్తాం యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 43 ॥
ఉభే సన్ధ్యే శయానస్య యత్పాపం పరికల్ప్యతే ।
తచ్చపాపం భవేత్తస్య యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 44 ॥
యదగ్నిదాయకే పాపం యత్పాపం గురతల్పగే ।
మిత్రద్రోహే చ యత్పాపం తత్పాపం ప్రతిపద్యతామ్ ॥ 45 ॥
దేవతానాం పిత్రూణాం చ మాతాపిత్రోస్తథైవ చ ।
మా స్మ కార్షీత్స శుశ్రూషాం యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 46 ॥
సతాం లోకాత్సతాం కీర్త్యా స్సఞ్జుష్టాత్కర్మణస్తథా ।
భ్రశ్యతు క్షిప్రమద్యైవ యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 47 ॥
అపాస్య మాతృశుశ్రూషామనర్థే సోఽవతిష్ఠతామ్ ।
దీర్ఘబాహుర్మహావక్షాః యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 48 ॥
బహుపుత్రో దరిద్రశ్చ జ్వరరోగసమన్వితః ।
స భూయాత్సతత క్లేశీ యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 49 ॥
ఆశామాశంసమానానాం దీనానామూర్ధ్వచక్షుషామ్ ।
అర్థినాం వితథాం కుర్యాద్యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 50 ॥
మాయయా రమతాం నిత్యం పరుషః పిశునోఽశుచిః ।
రాజ్ఞో భీతస్త్వధర్మాత్మా యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 51 ॥
ఋతుస్నాతాం సతీం భార్యామృతుకాలానురోధినీమ్ ।
అతివర్తేత దుష్టాత్మా యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 52 ॥
సధర్మదారాన్పరిత్యజ్య పరదారాన్నిషేవతామ్ ।
త్యక్తధర్మరతిర్మూఢో యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 53 ॥
విప్రలుప్తప్రజాతస్య దుష్కృతం బ్రాహ్మణస్య యత్ ।
తదేవ ప్రతిపద్యేత యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 54 ॥
పానీయదూషకే పాపం తథైవ విషదాయకే ।
యత్తదేకస్స లభతాం యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 55 ॥
బ్రాహ్మణాయోద్యతాం పూజాం విహన్తు కలుషేన్ద్రియః ।
బాలవత్సాం చ గాం దోగ్ధు యస్యార్యో ఽనుమతే గతః ॥ 56 ॥
తుర్ష్ణార్తం సతి పానీయే విప్రలమ్భేన యోజయేత్ ।
లభేత తస్య యత్పాపం యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 57 ॥
భక్త్యా వివదమానేషు మార్గమాశ్రిత్య పశ్యతః ।
తస్య పాపేన యుజ్యేత యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 58 ॥
విహీనాం పతిపుత్రాభ్యాం కౌసల్యాం పార్థివాత్మజః ।
ఏవమాశ్వాసయన్నేవ దుఃఖార్తో నిపపాత హ ॥ 59 ॥
తథా తు శపథైః కష్టై శ్శపమానమచేతనమ్ ।
భరతం శోకసన్తప్తం కౌసల్యా వాక్యమబ్రవీత్ ॥ 60 ॥
మమ దుఃఖమిదం పుత్ర భూయస్సముపజాయతే ।
శపథై శ్శపమానో హి ప్రాణానుపరుణత్సి మే ॥ 61 ॥
దిష్ట్యా న చలితో ధర్మాదాత్మా తే సహలక్ష్మణః ।
వత్స సత్యప్రతిజ్ఞో తే సతాం లోకమవాప్స్యసి ॥ 62 ॥
ఇత్యుక్త్వా చాఙ్కమానీయ భరతం భ్రాతృవత్సలమ్ ।
పరిష్వజ్య మహాబాహుం రురోద భృశదుఃఖితా ॥ 63 ॥
ఏవం విలపమానస్య దుఃఖార్తస్య మహాత్మనః ।
మోహాచ్చ శోకసమ్రోధాద్బభూవ లులితం మనః ॥ 64 ॥
లాలప్యమానస్య విచేతనస్య ప్రణష్టబుద్ధేః పతితస్య భూమౌ ।
ముహుర్ముహుర్నిశ్శ్వసతశ్చ ఘర్మం సా తస్య శోకేన జగామ రాత్రిః ॥ 65 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే పఞ్చసప్తతితమస్సర్గః ॥
