శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాణ్డమ్ ।
అథ త్రిషష్టితమస్సర్గః ।
ప్రతిబుద్ధో ముహూర్తేన శోకోపహతచేతనః ।
అథ రాజా దశరథస్సచిన్తామభ్యపద్యత ॥ 1 ॥
రామలక్ష్మణయోశ్చైవ వివాసా ద్వాసవోపమమ్ ।
ఆవివేశోపసర్గస్తం తమ స్సూర్యమివాసురమ్ ॥ 2 ॥
సభార్యే నిర్గతే రామే కౌసల్యాం కోశలేశ్వరః ।
వివక్షురసితాపాఙ్గాం స్మృత్వా దుష్కృతమాత్మనః ॥ 3 ॥
స రాజా రజనీం షష్ఠీం రామే ప్రవ్రాజితే వనమ్ ।
అర్ధరాత్రే దశరథ స్సంస్మరన్ దుష్కృతం కృతమ్ ॥ 4 ॥
స రాజా పుత్రశోకార్తః స్మృత్వా దుష్కృతమాత్మనః ।
కౌసల్యాం పుత్రశోకార్తామిదం వచనమబ్రవీత్ ॥ 5 ॥
యదాచరతి కల్యాణి శుభం వా యది వాఽశుభమ్ ।
తదేవ లభతే భద్రే కర్తా కర్మజమాత్మనః ॥ 6 ॥
గురులాఘవమర్థానామారమ్భే కర్మణాం ఫలమ్ ।
దోషం వా యో న జానాతి న బాల ఇతి హోచ్యతే ॥ 7 ॥
కశ్చిదామ్రవణం ఛిత్త్వా పలాశాం శ్చ నిషిఞ్చతి ।
పుష్పం దృష్ట్వా ఫలే గృధ్ను స్స శోచతి ఫలాగమే ॥ 8 ॥
అవిజ్ఞాయ ఫలం యో హి కర్మ త్వేవానుధావతి ।
స శోచేత్ఫలవేలాయాం యథా కింశుకసేచకః ॥ 9 ॥
సోఽహమామ్రవణం ఛిత్వా పలాశాంశ్చ న్యషేచయమ్ ।
రామం ఫలాగమే త్యక్త్వా పశ్చాచ్ఛోచామి దుర్మతిః ॥ 10 ॥
లబ్ధశబ్దేన కౌసల్యే కుమారేణ ధనుష్మతా ।
కుమారశ్శబ్దవేధీతి మయా పాపమిదం కృతమ్ ॥ 11 ॥
తదిదం మేఽనుసమ్మ్ప్రాప్తం దేవి దుఃఖం స్వయం కృతమ్ ।
సమ్మోహాదిహ బాలేన యథా స్యాద్భక్షితం విషమ్ ॥ 12 ॥
యథాన్యః పురుషః కశ్చిత్పలాశైర్మోహితో భవేత్ ।
ఏవం మమాఽప్యవిజ్ఞాతం శబ్దవేధ్యమయం ఫలమ్ ॥ 13 ॥
దేవ్యనూఢా త్వమభవో యువరాజో భవామ్యహమ్ ।
తతః ప్రావృడనుప్రాప్తా మదకామవివర్ధినీ ॥ 14 ॥
ఉపాస్య చ రసాన్భౌమాం స్తప్త్వా చ జగదంశుభిః ।
పరేతాచరితాం భీమాం రవిరావిశతే దిశమ్ ॥ 15 ॥
ఉష్ణమన్తర్దధే సద్య స్స్నిగ్ధా దదృశిరే ఘనాః ।
తతో జహృషిరే సర్వే భేకసారఙ్గబర్హిణః ॥ 16 ॥
క్లిన్న పక్షోత్తరాస్స్నాతాః కృచ్ఛ్రాదివ పతత్రిణః ।
వృష్టివాతావధూతాగ్రాన్పాదపానభిపేదిరే ॥ 17 ॥
పతితేనామ్భసాచ్ఛన్నః పతమానేన చాసకృత్ ।
ఆబభౌ మత్తసారఙ్గస్తోయరాశిరివాచలః ॥ 18 ॥
పాణ్డురారుణవర్ణాని స్రోతాంసి విమలాన్యపి ।
సుస్రువుర్గిరిధాతుభ్యస్సభస్మాని భుజఙ్గవత్ ॥ 19 ॥
ఆకులారుణ తోయాని స్రోతాంసి విమలాన్యపి ।
ఉన్మార్గజలవాహినీ బభూవుర్జలదాగమే ॥ 20 ॥
తస్మిన్నతిసుఖే కాలే ధనుష్మానిషుమాన్రథీ ।
వ్యాయామకృతసఙ్కల్పస్సరయూమన్వగాం నదీమ్ ॥ 21 ॥
నిపానే మహిషం రాత్రౌ గజం వాఽభ్యాగతం నదీమ్ ।
అన్యం వా శ్వాపదం కఞ్చిజ్జిఘాంసు రజితేన్ద్రియః ।
తస్మిం స్తత్రాహమేకాన్తే రాత్రౌ వివృతకార్ముకః ॥ 22 ॥
తత్రాహం సంవృతం వన్యం హతవాంస్తీరమాగతమ్ ।
అన్యం చాపి మృగం హింస్రం శబ్దం శ్రుత్వాఽభ్యుపాగతమ్ ॥ 23 ॥
అథాన్ధకారే త్వశ్రౌషం జలే కుమ్భస్య పూర్యతః ।
అచక్షుర్విషయే ఘోషం వారణస్యేవ నర్దతః ॥ 24 ॥
తతోఽహం శరముధృత్య దీప్తమాశీవిషోపమమ్ ।
శబ్దం ప్రతి గజప్రేప్సురభిలక్ష్య త్వపాతయమ్ ॥ 25 ॥
అముఞ్చం నిశితం బాణమహమాశీవిషోపమమ్ ।
తత్ర వాగుషసి వ్యక్తా ప్రాదురాసీద్వనౌకసః ॥ 26 ॥
హాహేతి పతతస్తోయే బాణాభిహతమర్మణః ॥ 27 ॥
తస్మిన్నిపతితే బాణే వాగభూత్తత్ర మానుషీ ।
కథమస్మద్విధే శస్త్రం నిపతేత్తు తపస్విని ॥ 28 ॥
ప్రవివిక్తాం నదీం రాత్రావుదాహాఽరోహమాగతః ।
ఇషుణాఽభిహతః కేన కస్య వా కిం కృతం మయా ॥ 29 ॥
ఋషేర్హిన్యస్తదణ్డస్య వనే వన్యేన జీవతః ।
కథం ను శస్రేణ వధో మద్విధస్య విధీయతే ॥ 30 ॥
జటాభారధరస్యైవ వల్కలాజినవాససః ।
కో వధేన మమర్థీ స్యాత్కింవాఽస్యాపకృతం మయా ॥ 31 ॥
ఏవం నిష్ఫలమారబ్ధం కేవలానర్థసంహితమ్ ।
న కశ్చిత్సాధు మన్యేత యథైవ గురుతల్పగమ్ ॥ 32 ॥
నాహం తథాఽను శోచామి జీవితక్షయమాత్మనః ।
మాతరం పితరం చోభావనుశోచామి మద్వధే ॥ 33 ॥
తదేతన్మిథునం వృద్ధం చిరకాలభృతం మయా ।
మయి పఞ్చత్వమాపన్నే కాం వృత్తిం వర్తయిష్యతి ॥ 34 ॥
వృద్ధై చ మతాపితరావహం చైకేషుణా హతా ।
కేన స్మనిహతా స్సర్వే సుబాలేనాకృతాత్మనా ॥ 35 ॥
తాం గిరం కరుణాం శ్రుత్వా మమ ధర్మానుకాఙ్క్షిణః ।
కరాభ్యాం సశరం చాపం వ్యథితస్యాపతద్భువి ॥ 36 ॥
తస్యాహం కరుణం శ్రుత్వా నిశి లాలవతో బహు ।
సమ్భ్రాన్త శ్శోకవేగేన భృశమాసం విచేతనః ॥ 37 ॥
తం దేశమహమాగమ్య దీనసత్త్వస్సుదుర్మనాః ।
అపశ్యమిషుణా తీరే సరయ్వాస్తాపసం హతమ్ ॥ 38 ॥
అవకీర్ణ జటాభారం ప్రవిద్ధకలశోదకమ్ ।
పాంసుశోణితదిగ్ధాఙ్గం శయానం శల్యపీడితమ్ ॥ 39 ॥
స మాముద్వీక్ష్య నేత్రాభ్యాం త్రస్తమస్వస్థచేతసమ్ ।
ఇత్యువాచ తతః క్రూరం దిధక్షన్నివ తేజసా ॥ 40 ॥
కిం తవాపకృతం రాజన్వనే నివసతా మయా ।
జిహీర్షురమ్భో గుర్వుర్థం యదహం తాడితస్త్వయా ॥ 41 ॥
ఏకేన ఖలు బాణేన మర్మణ్యభిహతే మయి ।
ద్వావన్ధౌ నిహతౌ వృద్ధౌ మాతా జనయితా చ మే ॥ 42 ॥
తౌ కథం దుర్బలావన్ధౌ మత్ప్రతీక్షౌ పిపాసితౌ ।
చిరమాశాకృతాం తృష్ణాం కష్టాం సన్ధారయిష్యతః ॥ 43 ॥
న నూనం తపసో వాస్తి ఫలయోగశ్శ్రుతస్య వా ।
పితా యన్మాం న జానాతి శయానం పతితం భువి ॥ 44 ॥
జానన్నపి చ కిం కుర్యాదశక్తిరపరిక్రమః ।
భిద్యమానమివాశక్త స్త్రతుమన్యో నగో నగమ్ ॥ 45 ॥
పితుస్త్వమేవ మే గత్వా శీఘ్రమాచక్ష్య రాఘవ ।
న త్వామనుదహేత్క్రుద్ధో వనం వహ్నిరివైధితః ॥ 46 ॥
ఇయమేకపదీ రాజన్యతో మే పితురాశ్రమః ।
తం ప్రసాదయ గత్వా త్వం న త్వాం స కుపితశ్శపేత్ ॥ 47 ॥
విశల్యం కురు మాం రాజన్మర్మ మే నిశితశ్శరః ।
రుణద్ధి మృదుసోత్సేధం తీరమమ్బురయో యథా ॥ 48 ॥
సశల్యః క్లిశ్యతే ప్రాణైర్విశల్యో వినశిష్యతి ।
ఇతి మామవిశచ్చిన్తా తస్య శల్యాపకర్షణే ॥ 49 ॥
దుఃఖితస్య చ దీనస్య మమ శోకాతురస్య చ ।
లక్షయామాస హృదయే చిన్తాం మునిసుతస్తదా ॥ 50 ॥
తామ్యమానస్స మాం కృచ్ఛ్రాదువాచ పరమార్తవత్ ।
సీదమానో వివృత్తాఙ్గో వేష్టమానో గతః క్షయమ్ ॥ 51 ॥
సంస్తభ్య శోకం ధైర్యేణ స్థిరచిత్తో భవామ్యహమ్ ।
బ్రహ్మహత్యాకృతం పాపం హృదయాదపనీయతామ్ ॥ 52 ॥
న ద్విజాతిరహం రాజన్మా భూత్తే మనసో వ్యథా ।
శూద్రాయామస్మి వైశ్యేన జాతో జనపదాధిప ॥ 53 ॥
ఇతీవ వదతః కృచ్ఛ్రాద్బాణాభిహతమర్మణః విఘూర్ణతో విచేష్టస్య వేపమానస్య భూతలే ।
తస్యత్వానమ్యమానస్య తం బాణమహముద్ధరం స మాముద్వీక్ష్య సన్త్రస్తో జహౌ ప్రాణాంస్తపోధనః ॥ 54 ॥
జలార్ద్రగాత్రన్తు విలప్య కృచ్ఛ్రాన్మర్మవ్రణం సన్తతముచ్ఛవసన్తమ్ ।
తత స్సరయ్వాం తమహం శయానం సమీక్ష్య భద్రేఽస్మి భృశం విషణ్ణః ॥ 55 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే త్రిషష్టితమస్సర్గః ॥
