శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాణ్డమ్ ।
అథ అష్టచత్వారింశస్సర్గః ।
తేషామేవం విషణ్ణానాం పీడితానామతీవ చ ।
బాష్పవిప్లుతనేత్రాణాం సశోకానాం ముమూర్షయా ॥ 1 ॥
అనుగమ్య నివృత్తానాం రామం నగరవాసినామ్ ।
ఉద్గతానీవ సత్వాని బభూవురమనస్వినామ్ ॥ 2 ॥
తేషామేవం విషణ్ణానాం పీడితానామతీవ చ ।
బాష్పవిప్లుతనేత్రాణాం సశోకానాం ముమూర్షయా ॥ 3 ॥
అనుగమ్య నివృత్తానాం రామం నగరవాసినామ్ ।
ఉద్గతానీవ సత్వాని బభూవురమనస్వినామ్ ॥ 4 ॥
స్వం స్వం నిలయమాగమ్య పుత్రదారైస్సమావృతా ।
అశ్రూణి ముముచుస్సర్వే బాష్పేణ పిహితాననాః ॥ 5 ॥
న చాహృష్యన్ నచామోదన్ వణిజో న ప్రసారయన్ ।
న చాశోభన్త పణ్యాని నాపచన్ గృహమేధినః ॥ 6 ॥
నష్టం దృష్ట్వా నాభ్యనన్దన్ విపులం వా ధనాగమమ్ ।
పుత్రం ప్రథమజం లబ్ధ్వా జననీ నాభ్యనన్దత ॥ 7 ॥
గృహే గృహే రుదన్త్యశ్చ భర్తారం గృహమాగతమ్ ।
వ్యగర్హయన్త దుఃఖార్తా వాగ్భిస్తోత్రైరివ ద్విపాన్ ॥ 8 ॥
కిం ను తేషాం గృహైః కార్యం కిం దారైః కిం ధనేన వా ।
పుత్రైర్వా కిం సుఖైర్వాపి యే న పశ్యన్తి రాఘవమ్ ॥ 9 ॥
ఏకః సత్పురుషో లోకే లక్ష్మణ స్సహ సీతయా ।
యోఽనుగచ్ఛతి కాకుత్స్థం రామం పరిచరన్ వనే ॥ 10 ॥
ఆపగాః కృతపుణ్యాస్తా పద్మిన్యశ్చ సరాంసి చ ।
యేషు స్నాస్యతి కాకుత్స్థో విగాహ్య సలిలం శుచి ॥ 11 ॥
శోభయిష్యన్తి కాకుత్స్థమటవ్యో రమ్యకాననాః ।
ఆపగాశ్చ మహానూపాః సానుమన్తశ్చ పర్వతాః ॥ 12 ॥
కాననం వాపి శైలం వా యం రామోఽధిగమిష్యతి ।
ప్రియాతిథిమివ ప్రాప్తం నైనం శక్ష్యన్త్యనర్చితుమ్ ॥ 13 ॥
విచిత్రకుసుమాపీడా బహుమఞ్జరి ధారిణః ।
రాఘవం దర్శయిష్యన్తి నగా భ్రమరశాలినః ॥ 14 ॥
అకాలే చాపి ముఖ్యాని పుష్పాణి చ ఫలాని చ ।
దర్శయిష్యన్త్యనుక్రోశాద్గిరయో రామమాగతమ్ ॥ 15 ॥
ప్రస్రవిష్యన్తి తోయాని విమలాని మహీధరాః ।
విదర్శయన్తో వివిధాన్ భూయశ్చిత్రాంశ్చ నిర్ఝరాన్ ॥ 16 ॥
పాదపాః పర్వతాగ్రేషు రమయిష్యన్తి రాఘవమ్ ।
యత్ర రామో భయం నాత్ర నాస్తి తత్ర పరాభవః ॥ 17 ॥
స హి శూరో మహాబాహుః పుత్రో దశరథస్య చ ।
పురా భవతి నోదూరాదనుగచ్ఛామ రాఘవమ్ ॥ 18 ॥
పాదచ్ఛాయా సుఖా భర్తుస్తాదృశస్య మహాత్మనః ।
స హి నాథో జనస్యాస్య స గతి స్సపరాయణమ్ ॥ 19 ॥
వయం పరిచరిష్యామః సీతాం యూయం తు రాఘవమ్ ।
ఇతి పౌరస్త్రియో భర్తృన్ దుఖార్తాస్తత్తదబ్రువన్ ॥ 20 ॥
యుష్మాకం రాఘవోఽరణ్యే యోగక్షేమం విధాస్యతి ।
సీతా నారీజనస్యాస్య యోగక్షేమం కరిష్యతి ॥ 21 ॥
కో న్వనేనాఽప్రతీతేన సోత్కణ్ఠితజనేన చ ।
సమ్ప్రియేతామనోజ్ఞేన వాసేన హృతచేతసా ॥ 22 ॥
కైకేయ్యా యది చే ద్రాజ్యం స్యాదధర్మ్యమనాథవత్ ।
న హి నో జీవితేనార్థః కుతః పుత్రైః కుతో ధనైః ॥ 23 ॥
యయా పుత్రశ్చ భర్తా చ త్యక్తావైశ్వర్యకారణాత్ ।
కం సా పరిహరేదన్యం కైకేయీ కులపాంసనీ ॥ 24 ॥
కైకేయ్యా న వయం రాజ్యే భృతకా నివసేమహి ।
జీవన్త్యా జాతు జీవన్త్యః పుత్రైరపి శపామహే ॥ 25 ॥
యా పుత్రం పార్థివేన్ద్రస్య ప్రవాసయతి నిర్ఘృణా ।
కస్తాం ప్రాప్య సుఖం జీవేదధర్మ్యాం దుష్టచారిణీమ్ ॥ 26 ॥
ఉపద్రుతమిదం సర్వమనాలమ్బమనాయకమ్ ।
కైకేయ్యా హి కృతే సర్వం వినాశముపయాస్యతి ॥ 27 ॥
న హి ప్రవ్రజితే రామే జీవిష్యతి మహీపతిః ।
మృతే దశరథే వ్యక్తం విలాపస్తదనన్తరమ్ ॥ 28 ॥
తే విషం పిబతాలోడ్య క్షీణపుణ్యా స్సుదుర్గతాః ।
రాఘవం వానుగచ్ఛధ్వమశ్రుతిం వాపి గచ్ఛత ॥ 29 ॥
మిథ్యాప్రవ్రాజితో రామ స్ససీత స్సహలక్ష్మణః ।
భరతే సన్నిసృష్టాస్స్మ స్సౌనికే పశవో యథా ॥ 30 ॥
పూర్ణచన్ద్రానన శ్శ్యామో గూఢజత్రురరిన్దమః ।
ఆజానుబాహుః పద్మాక్షో రామో లక్ష్మణపూర్వజః ॥ 31 ॥
పూర్వాభిభాషీ మధుర స్సత్యవాదీ మహాబలః ।
సౌమ్యస్సర్వస్య లోకస్య చన్ద్రవత్ప్రియదర్శనః ॥ 32 ॥
నూనం పురుషశార్దూలో మత్తమాతఙ్గవిక్రమః ।
శోభయిష్యత్యరణ్యాని విచరన్ స మహారథః ॥ 33 ॥
తాస్తథా విలపన్త్యస్తు నగరే నాగరస్త్రియః ।
చుక్రుశు ర్దుఃఖసన్తప్తా మృత్యోరివ భయాగమే ॥ 34 ॥
ఇత్యేవం విలపన్తీనాం స్త్రీణాం వేశ్మసు రాఘవమ్ ।
జగామాస్తం దినకరో రజనీ చాభ్యవర్తత ॥ 35 ॥
నష్టజ్వలనసన్తాపా ప్రశాన్తాధ్యాయసత్కథా ।
తిమిరేణాభిలిప్తేవ సా తదా నగరీ బభౌ ॥ 36 ॥
ఉపశాన్తవణిక్పణ్యా నష్టహర్షా నిరాశ్రయా ।
అయోధ్యా నగరీ చాసీన్నష్టతారమివామ్బరమ్ ॥ 37 ॥
తథా స్త్రియో రామనిమిత్తమాతురా యథా సుతే భ్రాతరి వా వివాసితే ।
విలప్య దీనా రురుదుర్విచేతస స్సూతైర్హి తాసామధికో హి సోఽభవత్ ॥ 38 ॥
ప్రశాన్తగీతోత్సవనృత్తవాదనా వ్యపాస్తహర్షా పిహితాపణోదయా ।
తదా హ్యయోధ్యా నగరీ బభూవ సా మహార్ణవ స్సఙ్క్షపితోదకో యథా ॥ 39 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే అష్టచత్వారింశస్సర్గః ॥
