శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాణ్డమ్ ।
అథ ఏకోనచత్వారింశస్సర్గః ।
రామస్య తు వచః శృత్వా మునివేశధరం చ తమ్ ।
సమీక్ష్య సహ భార్యాభీ రాజా విగతచేతనః ॥ 1 ॥
నైనం దుఃఖేన సన్తప్తః ప్రత్యవైక్షత రాఘవమ్ ।
న చైనమభిసమ్ప్రేక్ష్య ప్రత్యభాషత దుర్మనాః ॥ 2 ॥
రామస్య తు వచః శృత్వా మునివేశధరం చ తమ్ ।
సమీక్ష్య సహ భార్యాభీ రాజా విగతచేతనః ॥ 3 ॥
నైనం దుఃఖేన సన్తప్తః ప్రత్యవైక్షత రాఘవమ్ ।
న చైనమభిసమ్ప్రేక్ష్య ప్రత్యభాషత దుర్మనాః ॥ 4 ॥
స ముహూర్తమివాసఞ్జ్ఞో దుఃఖితశ్చ మహీపతిః ।
విలలాప మహాబాహూ రామమేవానుచిన్తయన్ ॥ 5 ॥
మన్యే ఖలు మయా పూర్వం వివత్సా బహవఃకృతాః ।
ప్రాణినో హింసితా వాపి తస్మాదిదముపస్థితమ్ ॥ 6 ॥
న త్వేవానాగతే కాలే దేహాచ్చ్యవతి జీవితమ్ ।
కైకేయ్యా క్లిశ్యమానస్య మృత్యుర్మమ న విద్యతే ॥ 7 ॥
యోఽహం పావకసఙ్కాశం పశ్యామి పురతః స్థితమ్ ।
విహాయ వసనే సూక్ష్మే తాపసాచ్ఛాదమాత్మజమ్ ॥ 8 ॥
ఏకస్యాః ఖలు కైకేయ్యాః కృతేఽయం క్లిశ్యతే జనః ।
స్వార్థే ప్రయతమానాయాః సంశ్రిత్య నికృతిం త్విమామ్ ॥ 9 ॥
ఏవముక్త్వా తు వచనం బాష్పేణ పిహితేన్ద్రియః ।
రామేతి సకృదేవోక్త్వా వ్యాహర్తుం న శశాక హ ॥ 10 ॥
సఞ్జ్ఞాం తు ప్రతిలభ్యైవ ముహూర్తాత్స మహీపతిః ।
నేత్రాభ్యామశ్రుపూర్ణాభ్యాం సుమన్త్రమిదమబ్రవీత్ ॥ 11 ॥
ఔపవాహ్యం రథం యుక్త్వా త్వమాయాహి హయోత్తమైః ।
ప్రాపయైనం మహాభాగమితో జనపదాత్పరమ్ ॥ 12 ॥
ఏవం మన్యే గుణవతాం గుణానాం ఫలముచ్యతే ।
పిత్రా మాత్రా చ యత్సాధుర్వీరో నిర్వాస్యతే వనమ్ ॥ 13 ॥
రాజ్ఞో వచనమాజ్ఞాయ సుమన్త్రః శీఘ్రవిక్రమః ।
యోజయిత్వాఽయయౌ తత్ర రథమశ్వైరలఙ్కృతమ్ ॥ 14 ॥
తం రథం రాజపుత్రాయ సూతః కనకభూషితమ్ ।
ఆచచక్షేఽఞ్జలిం కృత్వా యుక్తం పరమవాజిభిః ॥ 15 ॥
రాజా సత్వరమాహూయ వ్యాపృతం విత్తసంఞ్చయే ।
ఉవాచ దేశకాలజ్ఞో నిశ్చితం సర్వత శ్శుచిమ్ ॥ 16 ॥
వాసాంసి చ మహార్హాణి భూషణాని వరాణి చ ।
వర్షాణ్యేతాని సఙ్ఖ్యాయ వైదేహ్యాః క్షిప్రమానయ ॥ 17 ॥
నరేన్ద్రేణైవముక్తస్తు గత్వా కోశగృహం తతః ।
ప్రాయచ్ఛత్సర్వమాహృత్య సీతాయై సమమేవ తత్ ॥ 18 ॥
సా సుజాతా సుజాతాని వైదేహీ ప్రస్థితా వనమ్ ।
భూషయామాస గాత్రాణి తైర్విచిత్రైర్విభూషణైః ॥ 19 ॥
వ్యరాజయత వైదేహీ వేశ్మ తత్సువిభూషితా ।
ఉద్యతోంఽశుమతః కాలే ఖం ప్రభేవ వివస్వతః ॥ 20 ॥
తాం భుజాభ్యాం పరిష్వజ్య శ్వశ్రూర్వచనమబ్రవీత్ ।
అనాచరన్తీ కృపణం మూర్ధ్న్యుపాఘ్రాయ మైథిలీమ్ ॥ 21 ॥
అసత్య స్సర్వలోకేఽస్మిన్సతతం సత్కృతాః ప్రియైః ।
భర్తారం నానుమన్యన్తే వినిపాతగతం స్త్రియః ॥ 22 ॥
ఏష స్వభావో నారీణామనుభూయ పురా సుఖమ్ ।
అల్పామప్యాపదం ప్రాప్య దుష్యన్తి ప్రజహత్యపి ॥ 23 ॥
అసత్యశీలా వికృతా దుర్గ్రాహ్యహృదయాస్సదా ।
యువత్యః పాపసంఙ్కల్పాః క్షణమాత్రాద్విరాగిణః ॥ 24 ॥
న కులం న కృతం విద్యా న దత్తం నాపి సఙ్గ్రహః ।
స్త్రీణాం గృహ్ణాతి హృదయమనిత్యహృదయా హి తాః ॥ 25 ॥
సాధ్వీనాం హి స్థితానాం తు శీలే సత్యే శ్రుతే శమే ।
స్త్రీణాం పవిత్రం పరమం పతిరేకో విశిష్యతే ॥ 26 ॥
స త్వయా నావమన్తవ్యః పుత్రః ప్రవ్రాజితో మమ ।
తవ దైవతమస్త్వేష నిర్ధనః సధనోఽపి వా ॥ 27 ॥
విజ్ఞాయ వచనం సీతా తస్యా ధర్మార్థసంహితమ్ ।
కృతాఞ్జలిరువాచేదం శ్వశ్రూమభిముఖే స్థితామ్ ॥ 28 ॥
కరిష్యే సర్వమేవాహమార్యా యదనుశాస్తి మామ్ ।
అభిజ్ఞాస్మి యథా భర్తుర్వర్తితవ్యం శ్రుతం చ మే ॥ 29 ॥
న మామసజ్జనేనార్యా సమానయితుమర్హతి ।
ధర్మాద్విచలితుం నాహమలం చన్ద్రాదివ ప్రభా ॥ 30 ॥
నాతన్త్రీ వాద్యతే వీణా నాచక్రో వర్తతే రథః ।
నాపతిస్సుఖమేధేత యా స్యాదపి శతాత్మజా ॥ 31 ॥
మితం దదాతి హి పితా మితం మాతా మితం సుతః ।
అమితస్య హి దాతారం భర్తారం కా న పూజయేత్ ॥ 32 ॥
సాహమేవం గతా శ్రేష్ఠా శ్రుతధర్మపరావరా ।
ఆర్యే కిమవమన్యేఽహం స్త్రీణాం భర్తా హి దైవతమ్ ॥ 33 ॥
సీతాయా వచనం శ్రుత్వా కౌశల్యా హృదయఙ్గమమ్ ।
శుద్ధసత్త్వా ముమోచాశ్రు సహసా దుఃఖహర్షజమ్ ॥ 34 ॥
తాం ప్రాఞ్జలిరభిక్రమ్య మాతృమధ్యేఽతిసత్కృతామ్ ।
రామః పరమధర్మాత్మా మాతరం వాక్యమబ్రవీత్ ॥ 35 ॥
అమ్బ మా దుఃఖితా భూస్త్వం పశ్య త్వం పితరం మమ ।
క్షయో హి వనవాసస్య క్షిప్రమేవ భవిష్యతి ॥ 36 ॥
సుప్తాయాస్తే గమిష్యన్తి నవ వర్షాణి పఞ్చ చ ।
సా సమగ్రమిహ ప్రాప్తం మాం ద్రక్ష్యసి సుహృద్వృతమ్ ॥ 37 ॥
ఏతావదభినీతార్థముక్త్వా స జననీం వచః ।
త్రయశ్శతశతార్ధాశ్చ దదర్శా వేక్ష్య మాతరః ॥ 38 ॥
తా శ్చాపి స తథైవార్తా మాతృర్దశరథాత్మజః ।
ధర్మయుక్తమిదం వాక్యం నిజగాద కృతాఞ్జలిః ॥ 39 ॥
సంవాసాత్పరుషం కిఞ్చిదజ్ఞానాద్వాపి యత్కృతమ్ ।
తన్మే సమనుజానీత సర్వాశ్చామన్త్రయామి వః ॥ 40 ॥
వచనం రాఘవస్యైతధ్దర్మయుక్తం సమాహితమ్ ।
శుశ్రువుస్తాః స్త్రియంస్సర్వా శ్శోకోపహతచేతసః ॥ 41 ॥
జజ్ఞేఽథ తాసాం సన్నాదః క్రౌఞ్చీనామివ నిస్వనః ।
మానవేన్ద్రస్య భార్యాణామేవం వదతి రాఘవే ॥ 42 ॥
మురజపణవమేఘఘోషవత్ దశరథవేశ్మ బభూవ యత్పురా ।
విలపితపరిదేవనాకులం వ్యసనగతం తదభూత్సుదుఃఖితమ్ ॥ 43 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే ఏకోనచత్వారింశస్సర్గః ॥
