శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే యుద్ధకాణ్డమ్ ।
అథ షష్టితమస్సర్గః ।
సప్రవిశ్యపురీంలఙ్కాంరామబాణభయార్ధితః ।
భగ్నదర్పస్తదారాజాబభూవవ్యథితేన్ద్రియః ॥ 1 ॥
మాతఙ్గ ఇవ సిమ్హేన గరుడేనేవ పన్నగః ।
అభిభూతోఽభవద్రాజా రాఘవేణ మహాత్మనా ॥ 2 ॥
బ్రహ్మదణ్డప్రతీకానాంవిద్యుత్సదృశవర్చసామ్ ।
స్మరన్రాఘవబాణానాంవివ్యథేరాక్షసేశ్వరః ॥ 3 ॥
నకాఞ్చనమయన్దివ్యమాశ్రిత్యపరమాసనమ్ ।
విప్రేక్షమాణోరక్షాంసిరావణోవాక్యమబ్రవీత్ ॥ 4 ॥
సర్వన్తత్ఖలుమేమోఘంయత్తప్తమ్పరమన్తపః ।
యత్సమానోమహేన్ద్రేణమానుషేణాస్మిర్జితః ॥ 5 ॥
ఇదన్తద్బ్రహ్మణోఘోరంవాక్యమ్మామభ్యుపస్థితమ్ ।
మానుషేభ్యోవిజానీహిభయన్త్వమితితత్తథా ॥ 6 ॥
దేవదానవగన్ధర్వైర్యక్షరాక్షసపన్నగైః ।
అవధ్యత్వమ్మయాప్రాప్తమ్మానుషేభ్యోనయాచితమ్ ॥ 7 ॥
విదితం మానుషం మన్యే రామం దశరథాత్మజమ్ ।
ఇక్ష్వాకుకులజాతేన అనర్ణ్యేన యత్ పురా ॥ 8 ॥
ఉత్పత్స్యతేహిమద్వంశేపురుషోరాక్షసాధను ।
యస్త్వాంసపుత్రంసామాత్యంసబలంసాశ్వసారథిమ్ ॥ 9 ॥
నిహనిష్యతిసఙ్గ్రామేత్వాఙ్కులాధమ దుర్మతే ।
శప్తోఽహంవేదవత్యాచయదాసాధర్షితాపురా ॥ 10 ॥
సేయంసీతామహాభాగాజాతాజనకనన్దినీ ।
ఉమానన్దీశ్వరశ్చాపిరమ్భావరుణకన్యకా ॥ 11 ॥
యథోక్తాస్తన్మయాప్రాప్తన్నమిథ్యాఋషిభాషితం ఏతదేవాభ్యుపాగమ్యయత్నఙ్కర్తుమహార్హథ ॥ 12 ॥
రాక్షసాశ్చాపితిష్ఠన్తుచర్యాగోపురమూర్థసు ।
సచాప్రతిమగామ్భీర్యోదేవదానవదర్పహా ॥ 13 ॥
బ్రహ్మశాపాభిభూతస్తుకుమ్భకర్ణోవిబోధ్యతామ్ ।
సపరాజితమాత్మానమ్ప్రహస్తఞ్చనిషూదితమ్ ॥ 14 ॥
జ్ఞాత్వారక్షోబలమ్భీమమాదిదేశమహాబలః ।
ద్వారేషుయత్నఃక్రియతామ్ప్రాకారశ్చాధిరుహ్యతామ్ ॥ 15 ॥
నిద్రావశసమావిష్టఃకుమ్భకర్ణోవిబోద్యతామ్ ।
సుఖంస్వపితినిశ్చిన్తఃకాలోపహతచేతనః ॥ 16 ॥
నవషట్ సప్తచాష్టౌచమాసాన్ స్వపితిరాక్షసః ।
మన్త్రయిత్వాప్రసుప్తోఽయమితస్తునవమేఽహని ॥ 17 ॥
తన్తుబోధయతక్షిప్రఙ్కుమ్భకర్ణమ్మహాబలమ్ ।
సతుసఙ్ ఖ్యేమహాబాహుఃకకుదస్సర్వరక్షసామ్ ॥ 18 ॥
వానరాన్ రాజపుత్రౌచక్షిప్రమేవహనిష్యతి ఏషఃకేతుఃపరంసఙ్ ఖ్యేముఖ్యోవైసర్వరక్షసామ్ ॥ 19 ॥
కుమ్భకర్ణఃసదాశేతేమూఢోగ్రామ్యసుఖేరతః ।
రామేణహినిరస్తస్యసఙ్గ్రామేఽస్మిన్ సుదారుణే ॥ 20 ॥
భవిష్యతినమేశోకఃకుమ్భకర్ణేవిబోధితే ।
కిఙ్కరిష్యామ్యహన్తేనశక్రతుల్యబలేనహి ॥ 21 ॥
ఈదృశేవ్యసనేఘోరేయోనసాహ్యాయకల్పతే ।
తేతుతద్వచనంశ్రుత్వారాక్షసేన్ద్రస్యరాక్షసాః ॥ 22 ॥
జగ్ముఃపరమసమ్భ్రాన్తాఃకుమ్భకర్ణనివేశనమ్ ।
తామ్ప్రవిశ్యమహాద్వారంసర్వతోయోజనాయతామ్ ॥ 23 ॥
కుమ్భకర్ణగుహాంరమ్యాంసర్వగన్ధప్రవాహినీమ్ ।
కుమ్భకర్ణస్యనిఃశ్వాసాదవధూతామహాబలాః ॥ 24 ॥
ప్రతిష్ఠమానాఃకృచ్ఛ్రేణయత్నాత్ప్రవివిశుర్గుహామ్ ।
తామ్ప్రవిశ్యగుహాంరమ్యాంశుభాఙ్కాఞ్చనకుట్టిమామ్ ॥ 25 ॥
దదృశుర్నైరృతవ్యాఘ్రంశయానమ్భీమవిదర్శనమ్ ।
తేతుతంవికృతంసుప్తంవికీర్ణమివపర్వతమ్ ॥ 26 ॥
కుమ్భకర్ణమ్మహానిద్రంసహితాఃప్రత్యబోధయన్ ।
ఊర్ధ్వరోమాఞ్చితతనుంశ్వసన్తమివపన్నగమ్ ।
భ్రామయన్తం న్విశ్శ్వసైఃశయానం భీమవిదర్శమమ్ ॥ 27 ॥
భీమనాసాపుటన్తన్తుపాతాలోవిపులాననమ్ ।
శయనేన్యస్తసర్వాఙ్గమ్మేదోరుధిరగన్ధినమ్ ॥ 28 ॥
కాఞ్చనాఙ్గదనద్ధాఙ్గఙ్కిరీటినమరిన్దమమ్ ।
దదృశుర్నైరృతవ్యాఘ్రఙ్కుమ్భకర్ణమరిన్దమమ్ ॥ 29 ॥
తతశ్చక్రుర్మహాత్మానఙ్కుమ్భకర్ణాగ్రతస్తదాచాగ్రతః ॥ 30 ॥
మాంసానామ్మేరుసఙ్కాశంరాశిమ్పరమతర్పణమ్ ।
మృగాణామ్మహిషాణాఞ్చవరాహాణాఞ్చసఞ్చయాన్ ॥ 31 ॥
చక్రుర్నైరృతశార్దూలారాశిమన్నస్యచాద్భుతమ్ ।
తతశ్శోణితకుమ్భాంశ్చమద్యానివివిధానిచ ॥ 32 ॥
పురస్తాత్కుమ్భకర్ణస్యచక్రుస్త్రిదశశత్రవః ।
లిలిపుశ్చపరార్ధ్యేనచన్దనేనపరన్తపమ్ ॥ 33 ॥
దివ్యైరాశ్వాసయామామాసుర్మాల్యైర్గన్ధైస్సుగన్ధిభిః ।
ధూపంసుగన్ధాంశ్చససృజుస్తుష్టవుశ్చపరన్తతమ్ ॥ 34 ॥
జలదాఇవచానేదుర్యాతుధానాస్తతస్తతః ।
శఙ్ఖాన్నాపూరయామాసుశ్శశాఙ్కసదృశప్రభాన్ ॥ 35 ॥
తుములంయుగపచ్ఛాపివినేదుశ్చాప్యమర్షితాః ।
నేదురాస్ఫోటయామాసుశ్చిక్షిపుస్తేనిశాచరాః ॥ 36 ॥
కుమ్భకర్ణవిబోధార్థం చక్రుస్తేవిపులం స్వనమ్ ।
సశఙ్ఖభేరీపణవప్రణాద ।
మాస్ఫోటితక్ష్వేలితసిమ్హనాదమ్ ।
దిశో ద్రవన్తస్త్రిదివం కిరన్తః ।
శ్రుత్వా విహమ్గాః సహసా నిపేతుః ॥ 37 ॥
యదాభృశన్తైర్నినదైర్మహాత్మానకుమ్బకర్ణోబుబుధేప్రసుప్తః ।
తతోముసుణ్ఠీర్ముసలానిసర్వేరక్షోగణాస్తేజగృహుర్గదాశ్చ ॥ 38 ॥
తంశైలశృఙ్గైర్ముసలైర్గదాభిర్వృక్షైస్తరైర్ముద్గరముష్టిభిశ్చ ।
సుఖప్రసుప్తమ్భువికుమ్భకర్ణంరక్షాంస్యుదగ్రాణితదానిజఘ్నుః ॥ 39 ॥
తస్యనిఃశ్వాసవాతేనకుమ్భకర్ణస్యరక్షసః ।
రాక్షసాబలవన్తోఽపిస్థాతునాశక్నువన్పురః ॥ 40 ॥
తతఃపరిహితాగాఢంరాక్షసాభీమవిక్రమాః ।
మృదఙ్గపణవాన్ భేరీశ్శఙ్ఖకుమ్భగణాంస్తథా ॥ 41 ॥
దశరాక్షససాహస్రంయుగపత్పర్యవారయన్ ।
నీలాఞ్జనచయాకారన్తేతుతమ్ప్రత్యబోధయన్ ॥ 42 ॥
అభిఘ్నన్తోనదన్తశ్చనైవసంవివిదేతుసః ।
యదాచైనన్నశేకుస్తేప్రతిబోధయితున్తదా ॥ 43 ॥
తతోగురుతరంయత్నన్దారుణంసముపాక్రమన్ ।
ఆశ్వానుష్ట్రాన్ ఖరన్నాగాన్ జఘ్నుర్దణ్డకశాఙ్కుశైః ॥ 44 ॥
భేరీశఙ్ఖమృదఙ్గాంశ్చసర్వప్రాణైరవాదయన్ ।
నిజఘ్నుశ్చాస్యగాత్రాణిమహాకాష్ఠకఙ్కరైః ॥ 45 ॥
ముద్గరైర్ముసలైశ్చాపిసర్వప్రాణసముద్యతైః ।
తేననాదేవమహతాలఙ్కాసమభిపూరితా ॥ 46 ॥
సపర్వతవనాసర్వాసోఽపినైవప్రబుధ్యతే ।
తతస్సహస్రమ్భేరీణాంయుగసత్సమహన్యత ॥ 47 ॥
మృష్టకాఞ్చనకోణానామాసక్తానాంసమన్తతః ।
ఏవమప్యన్తిద్రిస్తుయదానైవప్రబుధ్యత ॥ 48 ॥
శాపస్యవశమాపన్నస్తతఃక్రుద్ధానిశాచరాః ।
మహాక్రోధసమావిష్టాస్సర్వేభీమపరాక్రమాః ॥ 49 ॥
తద్రక్షోబోధయిష్యన్తశ్చక్రురన్యేపరాక్రమమ్ ।
అన్యేభేరీస్సమాజఘ్నురన్యేచక్రుర్మహాస్వనమ్ ॥ 50 ॥
కేశానన్యేప్రలులుపుఃకర్ణావన్యేదశన్తిచ ।
ఉదకుమ్బశతాన్యన్యేసమసిఞ్చన్తకర్ణయోః ॥ 51 ॥
నకుమ్భకర్ణఃపస్పన్దేమహానిద్రావశఙ్గతః ।
అన్యేచబలినస్తస్యకూటముద్గరపాణయః ॥ 52 ॥
మూర్ధ్నివక్షసిగాత్రేషుపాతన్ కూటముద్గరాన్ ।
రజ్జుబన్ధనబద్ధాభిశ్శతఘ్నీభిశ్చసర్వశః ॥ 53 ॥
వధ్యమానోమహాకాయోనప్రాబుధ్యతరాక్షసః ।
వారణానాంసహస్రఞ్చశరీరేఽస్యప్రధావితమ్ ॥ 54 ॥
కుమ్బకర్ణస్తదాబుద్ ధ్వాస్పర్శమ్పరమబుధ్యత ।
సపాత్యమానైర్గిరిశృఙ్గవృక్షైరచిన్తయంస్తాన్విపులాన్ ప్రహారాన్ ।
నిద్రాక్ష్యాత్ క్షుద్భయపీడితశ్చవిజృమ్భమాణస్సహసోత్పపాప ॥ 55 ॥
సనాగభోగాచలశృఙ్గకల్పౌవిక్షిప్యబాహూగిరశృఙ్గసారౌ ।
నివృత్యవక్త్రంవడవాముఖాభన్నిశాచరోఽసౌవికృతఞ్జజృమ్భే ॥ 56 ॥
తస్య జాజృమ్భమాణస్య వక్త్రం పాతాలసమ్నిభమ్ ।
దద్Rఉశే మేరుశృఙ్గాగ్రే దివాకర ఇవోదితః ॥ 57 ॥
సజృమ్భమాణోఽతిబలఃప్రద్ధోనిశాచరః ।
నిఃశ్వాసశ్చాస్యసఞ్జజ్ఞేపర్వతాదివమారుతః ॥ 58 ॥
రూపముత్తిష్ఠతస్తస్యకుమ్భకర్ణస్యతద్బభౌ ।
తపాన్తేసబలాకస్యమేఘస్యేవవివర్షతః ॥ 59 ॥
తస్యదీప్తాగ్నిసదృశేవిద్యుత్సదృశవర్చసీ ।
దదృశాతేమహానేత్రేదీప్తావివమహాగ్రహౌ ॥ 60 ॥
తతస్త్వదర్శయన్ సర్వాన్భక్ష్యాంశ్చవివిధాన్ బహూన్ ।
వరాహాన్మహిషాంశ్చైవబభక్షసమహాబలః ॥ 61 ॥
ఆదదున్భుక్షితోమాంసంశోణితన్తృషితఃపిబన్ ।
మేదఃకుమ్భాంశ్చమద్యాంశ్చపపౌశక్రరిపుస్తదా ॥ 62 ॥
తతస్తృప్త ఇతి జ్ఞాత్వా సముత్పేరుర్నిశాచరాః ।
శిరోభిశ్చ ప్రణమ్యైనం సర్వతః పర్యవారయన్ ॥ 63 ॥
నిద్రావిశదనేత్రస్తుకలుషీకృతలోచనః ।
చారయన్ సర్వతోదృష్టిన్తాన్ దదర్శనిశాచరాన్ ॥ 64 ॥
ససర్వాన్ సాన్త్వయామాసనైరృతాన్ నైరృతర్షభః ।
బోధనాద్విస్మితశ్చాపిరాక్షసానిదమబ్రవీత్ ॥ 65 ॥
కిమర్థమహమాదృత్యభవద్భిఃప్రతిబోధితః ।
కచ్ఛిత్సుకుశలంరాజ్ఞోభయంవానేషనకిమ్ ॥ 66 ॥
అథవాధ్రువమన్యేభ్యోభయమ్పరముపస్థితమ్ ।
యదర్థమేవత్వరితైర్భవద్భిఃప్రతిబోధితః ॥ 67 ॥
అద్యరాక్షసరాజస్యభయముత్పాటయామ్యహమ్ ।
దారయిష్యేమహేన్ద్రంవాశాతయిష్యేతథానలమ్ ॥ 68 ॥
నహ్యల్పకారణేసుప్తమ్బోధయిష్యతిమాఙ్గురుః ।
తదాఖ్యాతార్థతత్త్వేనమత్ప్రబోధనకారణమ్ ॥ 69 ॥
ఏవమ్బ్రువాణంసమ్రబ్ధఙ్కుమ్భకర్ణమరిన్దమమ్ ।
యూపాక్షఃసచివోరాజ్ఞఃకృతాఞ్జలిరభాషత ॥ 70 ॥
ననోదేవకృతఙ్కిఞ్చిద్భయమస్తికదాచన ।
మానుషాన్నోభయంరాజంస్తుములంసమ్ప్రబాధతే ॥ 71 ॥
నదైత్యదానవేభ్యోవాభయమస్తిహితాదృశమ్ ।
యాదృశమ్మానుషంరాజన్ భయమస్మానుపస్థితమ్ ॥ 72 ॥
వానరైఃపర్వతాకారైర్లఙ్కేయమ్పరివారితా ।
సీతాహరణసన్తప్తాద్రామాన్నస్తుములమ్భయమ్ ॥ 73 ॥
ఏకేనవానరేణేయమ్పూర్వన్దగ్ధామహాపురీ ।
కుమారోనిహతశ్చాక్షస్సానుయాత్రఃసకుఞ్జరః ॥ 74 ॥
స్వయంరక్షోధిపశ్చాపిపౌలస్త్యోదేవకణ్టకః ।
మృతేతిసంయుగేముక్తోరామేణాదిత్యతేజసా ॥ 75 ॥
యన్న దేవైః కృతో రాజా నాపి దైత్యైర్న దానవైః ।
కృతః స ఇహ రామేణ విముక్తః ప్రాణసంశయాత్ ॥ 76 ॥
సయూపాక్ష్వచశ్శ్రుత్వాభ్రాతుర్యుధిపరాభవమ్ ।
కుమ్భకర్ణోవివృత్తాక్షోయూపాక్షమిదమబ్రవీత్ ॥ 77 ॥
సర్వమద్యైవయూపాక్షహరిసైన్యంసలక్ష్మణమ్ ।
రాఘవఞ్చరణేజిత్వాతతోద్రక్ష్యామిరావణమ్ ॥ 78 ॥
రాక్షసాంస్తర్పయిష్యామిహరీణామ్మాంసశోణితైః ।
రామలక్ష్మణయోశ్చాపిస్వయమ్పాస్యామిశోణితమ్ ॥ 79 ॥
తత్తస్యవాక్యమ్బ్రువతోనిశమ్యసగర్వితంరోషవివృద్ధదోషమ్ ।
మహోదరోనైరృతయోధముఖ్యఃకృతాఞ్జలిర్వాక్యమిదమ్బభాషే ॥ 80 ॥
రావణస్యవచఃశ్రుత్వాగుణదోషౌవిమృశ్యచ ।
పశ్చాదపిమహాబాహో శత్రూన్యుధివిజేష్యసి ॥ 81 ॥
మహోదరవచశ్శ్రుత్వారాక్షసైఃపరివారితః ।
కుమ్భకర్ణోమహాతేజాస్సమ్ప్రతస్థేమహాబలః ॥ 82 ॥
సుప్తముత్థాప్యభీమాక్షమ్భీమరూపపరాక్రమమ్ ।
రాక్షసాస్త్వరితాజుగ్మర్దశగ్రీన్వివేశనమ్ ॥ 83 ॥
తతోగత్వాదశగ్రీవమాసీనమ్పరమాసనే ।
ఊచుర్బద్ధాఞ్జలిపుటాస్సర్వఏవనిశాచరాః ॥ 84 ॥
ప్రబుద్ధోఽయఙ్కుమ్భకర్ణభ్రాతాతేరాక్షసేశ్వర ।
కథన్తత్రైవనిర్యాతుద్రక్ష్యసేతమిహాగతమ్ ॥ 85 ॥
రావణస్త్వబ్రవీద్ధృష్టోరాక్షసాంస్తానుపస్థితాన్ ।
ద్రష్టుమేనమిహేచ్ఛామియథాన్యాయఞ్చపూజ్యతామ్ ॥ 86 ॥
తథేత్యుక్త్వాతుతేసర్వేపునరాగమ్యరాక్షసాః ।
కుమ్భకర్ణమిదంవాక్యమూచూరావణచోదితాః ॥ 87 ॥
ద్రష్టున్త్వాఙ్కాఙ్క్షతేరాజాసర్వరాక్షసపుఙ్గవః ।
గమనేక్రియతామ్బుద్ధిర్భ్రాతరంసమ్ప్రహర్షయః ॥ 88 ॥
కుమ్భకర్ణస్తుదుర్ధర్షోభ్రాతురాజ్ఞాయశాసనమ్ ।
తథేత్యుక్త్వామహావీర్యశ్శయనాదుత్పపాతహ ॥ 89 ॥
ప్రక్షాల్య వదనం హ్Rష్టః స్నాతః పరమభూషితః ।
పిపాసుస్త్వరయామాస పానం బలసమీరణమ్ ॥ 90 ॥
తతస్తేత్వరితాస్తత్రరాక్షసారావణాజ్ఞయా ।
మద్యకుమ్భాంశ్చవివిధాన్ క్షిప్రమేవోపహారయన్ ॥ 91 ॥
పీత్వాఘటసహస్రేద్వేగమనాయోపచక్రమే ।
ఈషత్సముత్కటోమత్తస్తేజోబలసమన్వితః ॥ 92 ॥
కుమ్భకర్ణోబభౌహృష్టఃకాలాన్తకయమోపమః ।
భ్రాతుస్సభవనఙ్గచ్ఛన్రక్షోబలసమన్వితః ॥ 93 ॥
కుమ్భకర్ణః పదన్యాసైరకమ్పయత మేదినీమ్ ।
స రాజమార్గం వపుషా ప్రకాశయన్ ।
సహస్రరస్మిర్ధరణీమివాంశుభిః ।
జగామ తత్రాఞ్జలిమాలయా వృతః ।
శతక్రతుర్గేహమివ స్వయమ్భువః ॥ 94 ॥
తంరాజమార్గస్థమమిత్రఘాతినంవనౌకసస్తేసహసాబహిస్స్థితాః ।
దృష్టవాఽప్రమేయఙ్గిరిశృఙ్గకల్పంవితత్రసుస్తేహరియూథపాలాః ॥ 95 ॥
కేచిచ్ఛరణ్యంశరణంస్మరామంవ్రజన్తికేచిద్ వ్యథితాఃపతన్తి ।
కేచిద్ధశస్మవ్యథితాఃపతన్తికేచిద్భయార్తాభువిశేరతేస్మ ॥ 96 ॥
తమద్రిశృఙ్గప్రతిమఙ్కిరీటినంస్పృశన్తమాదిత్యమివాఽత్మతేజసా ।
వనౌకసఃప్రేక్ష్యవివృద్ధమద్భుతం 3 భయార్ధితాదుద్రువిరేతతస్తతః ॥ 97 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్డే షష్టితమస్సర్గః ॥
