శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే కిష్కిన్ధాకాణ్డమ్ ।
అథ అష్టావింశస్సర్గః ।
స తదా వాలినం హత్వా సుగ్రీవమభిషిచ్య చ ।
వసన్మాల్యవతః పృష్ఠే రామో లక్ష్మణమబ్రవీత్ ॥ 1 ॥
అయం స కాలస్సమ్ప్రాప్తస్సమయోఽద్య జలాగమః ।
సమ్పశ్య త్వం నభో మేఘైస్సంవృతం గిరిసన్నిభైః ॥ 2 ॥
నవమాసధృతం గర్భం భాస్కరస్య గభస్తిభిః ।
పీత్వా రసం సముద్రాణాం ద్యౌః ప్రసూతే రసాయనమ్ ॥ 3 ॥
శక్యమమ్బరమారుహ్య మేఘసోపానపఙ్క్తిభిః ।
కుటజార్జునమాలాభిరలఙ్కర్తుం దివాకరమ్ ॥ 4 ॥
సన్ధ్యారాగోత్థితైస్తామ్రైరన్తేష్వధిక పాణ్డరైః ।
స్నిగ్ధైరభ్రపటచ్ఛేదైర్బద్ధవ్రణమివామ్బరమ్ ॥ 5 ॥
మన్దమారుత నిశ్వాసం సన్ధ్యాచన్దనరఞ్జితమ్ ।
ఆపాణ్డుజలదం భాతి కామాతురమివామ్బరమ్ ॥ 6 ॥
ఏషా ఘర్మపరిక్లిష్టా నవవారిపరిప్లుతా ।
సీతేవ శోకసన్తప్తా మహీ బాష్పం విముఞ్చతి ॥ 7 ॥
మేఘోదరవినిర్ముక్తాః కహ్లారసుఖశీతలాః ।
శక్యమఞ్జలిభిః పాతుం వాతాః కేతకిగన్ధినః ॥ 8 ॥
ఏష ఫుల్లార్జునశ్శైలః కేతకైరధివాసితః ।
సుగ్రీవ ఇవ శాన్తారిర్ధారాభిరభిషిచ్యతే ॥ 9 ॥
మేఘకృష్ణాజినధరాః ధారాయజ్ఞోపవీతినః ।
మారుతాపూరితగుహాః ప్రాధీతా ఇవ పర్వతాః ॥ 10 ॥
కశాభిరివ హైమీభిర్విద్యుద్భిరివతాడితమ్ ।
అన్తస్త్సతనిర్ఘోషం సవేదనమివామ్బరమ్ ॥ 11 ॥
నీలమేఘాశ్రితా విద్యుత్స్ఫురన్తీ ప్రతిభాతి మా ।
స్ఫురన్తీ రావణస్యాఙ్కే వైదేహీవ తపస్వినీ ॥ 12 ॥
ఇమాస్తా మన్మథవతాం హితాః ప్రతిహతా దిశః ।
అనులిప్తా ఇవ ఘనైర్నష్టగ్రహనిశాకరాః ॥ 13 ॥
చిద్బాష్పాభిసంరుద్ధాన్ వర్షాగమసముత్సుకాన్ ।
కుటజాన్పశ్య సౌమిత్రే పుష్పితాన్గిరిసానుషు ॥ 14 ॥
మమ శోకాభిభూతస్య కామసన్దీపనాన్ స్థితాన్ ।
రజః ప్రశాన్తం సహిమోఽద్య వాయు ర్నిదాఘదోషప్రసరాః ప్రశాన్తాః ।
స్థితా హి యాత్రా వసుధాధిపానాం ప్రవాసినో యాన్తి నరాస్స్వదేశాన్ ॥ 15 ॥
సమ్ప్రస్థితా మానసవాసలుబ్ధాః ప్రియాన్వితాః సమ్ప్రతి చక్రవాకాః ।
అభీక్ష్ణవర్షోదకవిక్షతేషు యానాని మార్గేషు న సమ్పతన్తి ॥ 16 ॥
క్వచిత్ప్రకాశం క్వచిదప్రకాశం నభః ప్రకీర్ణామ్బుధరం విభాతి ।
క్వచిత్క్వచిత్పర్వతసన్నిరుద్ధం రూపం యథా శాన్తమహార్ణవస్య ॥ 17 ॥
వ్యామిశ్రితం సార్జకదమ్బపుష్పై ర్నవం జలం పర్వతధాతుతామ్రమ్ ।
మయూరకేకాభిరనుప్రయాతం శైలాపగాశ్శీఘ్రతరం వహన్తి ॥ 18 ॥
రసాకులం షట్పదసన్నికాశం ప్రభుజ్యతే జమ్బుఫలం ప్రకామమ్ ।
అనేకవర్ణం పవనావధూతం భూమౌ పతత్యామ్రఫలం విపక్వమ్ ॥ 19 ॥
విద్యుత్పతాకాస్సబలాకమాలాః శైలేన్ద్రకూటాకృతిసన్నికాశాః ।
గర్జన్తి మేఘాః సముదీర్ణనాదాః మత్తా గజేన్ద్రా ఇవ సంయుగస్థాః ॥ 20 ॥
వర్షోదకాప్యాయితశాద్వలాని ప్రవృత్తనృత్తోత్సవబర్హిణాని ।
వనాని నిర్వృష్టవలాహకాని పశ్యాపరాహ్ణేష్వధికం విభాన్తి ॥ 21 ॥
సముద్వహన్త స్సలిలాతిభారం బలాకినో వారిధరా నదన్తః ।
మహత్సు శృఙ్గేషు మహీధరాణాం విశ్రమ్య విశ్రమ్య పునః ప్రయాన్తి ॥ 22 ॥
మేఘాభికామా పరిసమ్పతన్తీ సమ్మోదితా భాతి బలాకపఙ్క్తిః ।
వాతావధూతా వరపౌణ్డరీకీ లమ్బేవ మాలా రచితామ్బరస్య ॥ 23 ॥
బాలేన్ద్రగోపాన్తరచిత్రితేన విభాతి భూమిర్నవశాద్వలేన ।
గాత్రానుపృక్తేన శుకప్రభేణ నారీవ లాక్షోక్షితకమ్బలేన ॥ 24 ॥
నిద్రా శనైః కేశవమభ్యుపైతి ద్రుతం నదీ సాగరమభ్యుపైతి ।
హృష్టా బలాకా ఘనమభ్యుపైతి కాన్తా సకామా ప్రియమభ్యుపైతి ॥ 25 ॥
జాతా వనాన్తాశ్శిఖిసమ్ప్రనృత్తా జాతాః కదమ్బాః సకదమ్బశాఖాః ।
జాతా వృషా గోషు సమానకామా జాతా మహీ సస్యవనాభిరామా ॥ 26 ॥
వహన్తి వర్షన్తి నదన్తి భాన్తి ధ్యాయన్తి నృత్యన్తి సమాశ్వసన్తి ।
నద్యో ఘనా మత్తగజా వనాన్తాః ప్రియావిహీనాశ్శిఖినః ప్లవఙ్గమాః ॥ 27 ॥
ప్రహర్షితాః కేతకపుష్పగన్ధ మాఘ్రాయ హృష్టా వననిర్ఝరేషు ।
ప్రపాతశబ్దాకులితా గజేన్ద్రా స్సార్ధం మయూరై స్సమదా నదన్తి ॥ 28 ॥
ధారానిపాతైరభిహన్యమానాః కదమ్బశాఖాసు విలమ్బమానాః ।
క్షణార్జితం పుష్పరసావగాఢం శనైర్మదం షట్చరణాస్త్యజన్తి ॥ 29 ॥
అఙ్గారచూర్ణోత్కరసన్నికాశైః ఫలైస్సుపర్యాప్తరసైస్సమృద్ధైః ।
జమ్బూద్రుమాణాం ప్రవిభాన్తి శాఖాః నిలీయమానా ఇవ షట్పదౌఘైః ॥ 30 ॥
తటిత్పతాకాభిరలఙ్కృతానా ముదీర్ణగమ్భీరమహారవాణామ్ ।
విభాన్తి రూపాణి బలాహకానాం రణోద్యతానామివ వానరణానామ్ ॥ 31 ॥
మార్గానుగశ్శైలవనానుసారీ సమ్ప్రస్థితో మేఘరవం నిశమ్య ।
యుద్ధాభికామః ప్రతినాదశఙ్కీ మత్తో గజేన్ద్రః ప్రతిసన్నివృత్తః ॥ 32 ॥
క్వచిత్ప్రగీతా ఇవ షట్పదౌఘైః క్వచిత్ప్రనృత్తా ఇవ నీలకణ్ఠైః ।
క్వచిత్ప్రమత్తా ఇవ వారణేన్ద్రై ర్విభాన్త్యనేకాశ్రయిణో వనాన్తాః ॥ 33 ॥
కదమ్బసర్జార్జునకన్దలాఢ్యా వనాన్తభూమిర్నవవారిపూర్ణా ।
మయూరమత్తాభిరుతప్రనృత్తై రాపానభూమిప్రతిమా విభాతి ॥ 34 ॥
ముక్తాసకాశం సలిలం పతద్వై సునిర్మలం పత్రపుటేషు లగ్నమ్ ।
హృష్టా వివర్ణచ్ఛదనా విహఙ్గా స్సురేన్ద్రదత్తం తృషితాః పిబన్తి ॥ 35 ॥
షట్పాదతన్త్రీమధురాభిధానం ప్లవఙ్గమోదీరితకణ్ఠతాలమ్ ।
ఆవిష్కృతం మేఘమృదఙ్గనాదై ర్వనేషు సఙ్గీతమివ ప్రవృత్తమ్ ॥ 36 ॥
క్వచిత్ప్రనృత్తైః క్వచిదున్నదద్భిః క్వచిచ్చ వృక్షాగ్రనిషణ్ణకాయైః ।
వ్యాలమ్బబర్హాభరణైర్మయూరై ర్వనేషు సఙ్గీతమివ ప్రవృత్తమ్ ॥ 37 ॥
స్వనైర్ఘనానాం ప్లవగాః ప్రబుద్ధాః విహాయ నిద్రాం చిరసన్నిరుద్ధామ్ ।
అనేకరూపాకృతివర్ణనాదాః నవామ్బుధారాభిహతా నదన్తి ॥ 38 ॥
నద్యస్సముద్వాహితచక్రవాకా స్తటాని శీర్ణాన్యపవాహయిత్వా ।
దృప్తా నవప్రాభృతపూర్ణభోగాః ద్రుతం స్వభర్తారముపోపయాన్తి ॥ 39 ॥
నీలేషు నీలాః ప్రవిభాన్తి సక్తాః మేఘేషు మేఘా నవవారిపూర్ణాః ।
దవాగ్నిదగ్ధేషు దవాగ్నిదగ్ధా శ్శైలేషు శైలా ఇవ బద్ధమూలాః ॥ 40 ॥
ప్రహృష్టసన్నాదితబర్హిణాని సశక్రగోపాకులశాద్వలాని ।
చరన్తి నీపార్జునవాసితాని గజాస్సురమ్యాణి వనాన్తరాణి ॥ 41 ॥
నవామ్బుధారాహతకేసరాణి ద్రుతం పరిత్యజ్య సరోరుహాణి ।
కదమ్బపుష్పాణి సకేసరాణి నవాని హృష్టా భ్రమరాః పతన్తిః ॥ 42 ॥
మత్తా గజేన్ద్రా ముదితా గవేన్ద్రా వనేషు విశ్రాన్తతరా మృగేన్ద్రా ।
రమ్యా నగేన్ద్రా నిభృతా నరేన్ద్రాః ప్రక్రీడితో వారిధరైస్సురేన్ద్రః ॥ 43 ॥
మేఘాస్సముద్ధూతసముద్రనాదాః మహాజలౌఘైర్గగనావలమ్బాః ।
నదీస్తటాకాని సరాంసి వాపీ ర్మహీం చ కృత్స్నామపవాహయన్తి ॥ 44 ॥
వర్షప్రవేగా విపులాః పతన్తి ప్రవాన్తి వాతాస్సముదీర్ణఘోషాః ।
ప్రణష్టకూలాః ప్రవహన్తి శీఘ్రం నద్యోజలైర్విప్రతిపన్నమార్గాః ॥ 45 ॥
నరైర్నరేన్ద్రా ఇవ పర్వతేన్ద్రా స్సురేన్ద్రదత్తైః పవనోపనీతైః ।
ఘనామ్బుకుమ్భైరభిషిచ్యమానా రూపం శ్రియం స్వామివ దర్శయన్తి ॥ 46 ॥
ఘనోపగూఢం గగనం సతారం న భాస్కరో దర్శనమభ్యుపైతి ।
నవైర్జలౌఘైర్ధరణీ విసృప్తా తమో విలిప్తా న దిశః ప్రకాశాః ॥ 47 ॥
మహాన్తి కూటాని మహీధరాణాం ధారాభిధౌతాన్యధికం విభాన్తి ।
మహాప్రమాణైర్విపులైః ప్రపాతై ర్ముక్తాకలాపైరివ లమ్బమానైః ॥ 48 ॥
శైలోపలప్రస్ఖలమానవేగా శ్శైలోత్తమానాం విపులాః ప్రపాతాః ।
గుహాసు సన్నాదితబర్హిణాసు హారా వికీర్యన్త ఇవావభాన్తి ॥ 49 ॥
శీఘ్రప్రవేగా విపులాః ప్రపాతాః నిర్ధౌతశృఙ్గోపతలా గిరీణామ్ ।
ముక్తాకలాపప్రతిమాః పతన్తో మహాగుహోత్సఙ్గతలైర్ధ్రియన్తే ॥ 50 ॥
సురతామర్దవిచ్ఛిన్నాస్స్వర్గస్త్రీహారమౌక్తికాః ।
పతన్తి చాతులా దిక్షు తోయధారాస్సమన్తతః ॥ 51 ॥
నిలీయమానైర్విహగైర్నిమీలద్భిశ్చ పఙ్కజైః ।
వికసన్త్యా చ మాలత్యా గతోఽస్తం జ్ఞాయతే రవిః ॥ 52 ॥
వృత్తా యాత్రా నరేన్ద్రాణాం సేనా ప్రతినివర్తతే ।
వైరాణి చైవ మార్గాశ్చ సలిలేన సమీకృతాః ॥ 53 ॥
మాసి ప్రోష్ఠపదే బ్రహ్మ బ్రాహ్మణానాం వివక్షతామ్ ।
అయమధ్యాయసమయస్సామగానాముపస్థితః ॥ 54 ॥
నివృత్తకర్మాయతనో నూనం సఞ్చితసఞ్చయః ।
ఆషాఢీమభ్యుపగతో భరతః కోసలాధిపః ॥ 55 ॥
నూనమాపూర్యమాణాయాస్సర్వవ్యా వర్ధతే రయః ।
మాం సమీక్ష్య సమాయాన్తమయోధ్యాయా ఇవ స్వనః ॥ 56 ॥
ఇమాస్ఫీతగుణా వర్షాస్సుగ్రీవస్సుఖమశ్నుతే ।
విజితారిః సదారశ్చ రాజ్యే మహతి చ స్థితః ॥ 57 ॥
అహం తు హృతదారశ్చ రాజ్యాచ్య మహతశ్చ్యుతః ।
నదీకూలమివ క్లిన్నమవసీదామి లక్ష్మణ ॥ 58 ॥
శోకశ్చ మమ విస్తీర్ణో వర్షాశ్చ భృశదుర్గమాః ।
రావణశ్చ మహాన్ శత్రురపారం ప్రతిభాతి మే ॥ 59 ॥
అయాత్రాం చైవ దృష్ట్వేమాం మార్గాంశ్చ భృశదుర్గమాన్ ।
ప్రణతే చైవ సుగ్రీవే న మయా కిఞ్చిదీరితమ్ ॥ 60 ॥
అపి చాతిపరిక్లిష్టం చిరాద్దారైస్సమాగతమ్ ।
ఆత్మకార్యగరీయస్త్వాద్వక్తుం నేచ్ఛామి వానరమ్ ॥ 61 ॥
స్వయమేవ హి విశ్రమ్య జ్ఞాత్వా కాలముపాగతమ్ ।
ఉపకారం చ సుగ్రీవో వేత్స్యతే నాత్ర సంశయః ॥ 62 ॥
తస్మాత్కాలప్రతీక్షోఽహం స్థితోఽస్మి శుభలక్షణ ।
సుగ్రీవస్య నదీనాం చ ప్రసాదమమనుపాలయన్ ॥ 63 ॥
ఉపకారేణ వీరస్తు ప్రతీకారేణ యుజ్యతే ।
అకృతజ్ఞోఽప్రతికృతో హన్తి సత్త్వవతాం మనః ॥ 64 ॥
అథైవముక్తః ప్రణిధాయ లక్ష్మణః కృతాఞ్జలిస్తత్ప్రతిపూజ్య భాషితమ్ ।
ఉవాచ రామం స్వభిరామదర్శనం ప్రదర్శయన్దర్శనమాత్మనశ్శుభమ్ ॥ 65 ॥
యథోక్తమేతత్తవ సర్వమీప్సితం నరేన్ద్ర కర్తా నచిరాద్ధరీశ్వరః ।
శరత్ప్రతీక్షః క్షమతామిమం భవాన్ జలప్రపాతం రిపునిగ్రహే ధృతః ॥ 66 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే కిష్కిన్ధాకాణ్డే అష్టావింశస్సర్గః ॥
