శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాణ్డమ్ ।
అథ సప్తపఞ్చాశస్సర్గః ।
కథయిత్వా సుదుఃఖార్తస్సుమన్త్రేణ చిరం సహ ।
రామే దక్షిణకూలస్థే జగామ స్వగృహం గుహః ॥ 1 ॥
భరద్వాజాభిగమనం ప్రయాగే చ సహాఽసనమ్ ।
ఆగిరేర్గమనం తేషాం తత్రస్థైరుపలక్షితమ్ ॥ 2 ॥
అనుజ్ఞాతస్సుమన్త్రోఽథ యోజయిత్వా హయోత్తమాన్ ।
అయోధ్యామేవ నగరీం ప్రయయౌ గాఢదుర్మనాః ॥ 3 ॥
స వనాని సుగన్ధీని సరితశ్చ సరాంసి చ ।
పశ్యన్నతియయౌ శీఘ్రం గ్రామాణి నగరాణి చ ॥ 4 ॥
తత స్సాయాహ్న సమయే తృతీయేఽహని సారథిః ।
అయోధ్యాం సమనుప్రాప్య నిరానన్దాం దదర్శ హ ॥ 5 ॥
స శూన్యామివ నిశ్శబ్దాం దృష్ట్వా పరమదుర్మనాః ।
సుమన్త్రశ్చిన్తయామాస శోకవేగసమాహతః ॥ 6 ॥
కచ్చిన్న సగజా సాఽశ్వా సజనా సజనాధిపా ।
రామసన్తాపదుఃఖేన దగ్ధా శోకాగ్నినా పురీ ॥ 7 ॥
ఇతి చిన్తాపరస్సూతో వాజిభిశ్శీఘ్రపాతిభిః ।
నగరద్వారమాసాద్య త్వరితః ప్రవివేశ హ ॥ 8 ॥
సుమన్త్రమభియాన్తం తం శతశోఽథ సహస్రశః ।
క్వ రామ ఇతి పృచ్ఛన్తస్సూతమభ్యద్రవన్నరాః ॥ 9 ॥
తేషాం శశంస గఙ్గాయామహమాపృచ్ఛ్య రాఘవమ్ ।
అనుజ్ఞాతో నివృత్తోఽస్మి ధార్మికేణ మహాత్మానా ॥ 10 ॥
తే తీర్ణా ఇతి విజ్ఞాయ బాష్పపూర్ణముఖా జనాః ।
అహో ధిగితి నిశ్శ్వస్య హా రామేతి చ చుక్రుశుః ॥ 11 ॥
శుశ్రావ చ వచస్తేషాం బృన్దం బృన్దం చ తిష్ఠతామ్ ।
హతాస్మ ఖలు యే నేహ పశ్యామ ఇతి రాఘవమ్ ॥ 12 ॥
దానయజ్ఞవివాహేషు సమాజేషు మహత్సు చ ।
న ద్రక్ష్యామః పున ర్జాతు ధార్మికం రామమన్తరా ॥ 13 ॥
కిం సమర్థం జనస్యాస్య కిం ప్రియం కిం సుఖావహమ్ ।
ఇతి రామేణ నగరం పితృవత్పరిపాలితమ్ ॥ 14 ॥
వాతాయనగతానాం చ స్త్రీణామన్వన్తరాపణమ్ ।
రామశోకాభితప్తానాం శుశ్రావ పరిదేవనమ్ ॥ 15 ॥
స రాజమార్గమధ్యేన సుమన్త్రః పిహితాననః ।
యత్ర రాజా దశరథస్తదేవోపయయౌ గృహమ్ ॥ 16 ॥
సోఽవతీర్య రథాచ్ఛీఘ్రం రాజవేశ్మ ప్రవిశ్య చ ।
కక్ష్యా స్సప్తాభిచక్రామ మహాజనసమాకులాః ॥ 17 ॥
హర్మ్యై ర్విమానైః ప్రాసాదైరవేక్ష్యాథ సమాగతమ్ ।
హాహాకారకృతా నార్యో రామదర్శనకర్శితాః ॥ 18 ॥
ఆయతైర్విమలైర్నేత్రైరశ్రువేగపరిప్లుతైః ।
అన్యోన్యమభివీక్షన్తేఽవ్యక్తమార్తతరాః స్త్రియః ॥ 19 ॥
తతో దశరథస్త్రీణాం ప్రాసాదేభ్య స్తత స్తతః ।
రామశోకాభితప్తానాం మన్దం శుశ్రావ జల్పితమ్ ॥ 20 ॥
సహ రామేణ నిర్యాతో వినా రామ మిహాగతః ।
సూతః కిన్నామ కౌసల్యాం శోచన్తీం ప్రతివక్ష్యతి ॥ 21 ॥
యథా చ మన్యే దుర్జీవమేవం న సుకరం ధ్రువమ్ ।
ఆచ్ఛిద్య పుత్రే నిర్యాతే కౌసల్యా యత్ర జీవతి ॥ 22 ॥
సత్యరూపం తు తద్వాక్యం రాజ్ఞః స్త్రీణాం నిశామయన్ ।
ప్రదీప్తమివ శోకేన వివేశ సహసా గృహమ్ ॥ 23 ॥
స ప్రవిశ్యాష్టమీం కక్ష్యాం రాజానం దీనమాతురమ్ ।
పుత్రశోకపరిమ్లానమపశ్యత్పాణ్డురే గృహే ॥ 24 ॥
అభిగమ్య తమాసీనం నరేన్ద్రే మభివాద్య చ ।
సుమన్త్రో రామవచనం యథోక్తం ప్రత్యవేదయత్ ॥ 25 ॥
స తూష్ణీమేవ తచ్ఛ్రుత్వా రాజా విభ్రాన్తచేతనః ।
మూర్ఛితో న్యపతద్భూమౌ రామశోకాభిపీడితః ॥ 26 ॥
తతోఽన్తఃపురమావిద్ధం మూర్ఛితే పృథివీపతౌ ।
ఉద్ధృత్య బాహూ చుక్రోశ నృపతౌ పతితేక్షితౌ ॥ 27 ॥
సుమిత్రయా తు సహితా కౌసల్యా పతితం పతిమ్ ।
ఉత్థాపయామాస తదా వచనం చేదమబ్రవీత్ ॥ 28 ॥
ఇమం తస్య మహాభాగ దూతం దుష్కరకారిణః ।
వనవాసాదనుప్రాప్తం కస్మాన్న ప్రతిభాషసే ॥ 29 ॥
అద్యైవమనయం కృత్వా వ్యపత్రపసి రాఘవ ।
ఉత్తిష్ఠ సుకృతం తేస్తు శోకే నస్యా త్సహాయతా ॥ 30 ॥
దేవ యస్యా భయాద్రామం నానుపృచ్ఛసి సారథిమ్ ।
నేహ తిష్ఠితి కైకేయీ విస్రబ్ధం ప్రతిభాష్యతామ్ ॥ 31 ॥
సా తథోక్త్వా మహారాజం కౌసల్యా శోకలాలసా ।
ధరణ్యాం నిపపాతాఽశు బాష్పవిప్లుతభాషిణీ ॥ 32 ॥
ఏవం విలపతీం దృష్ట్వా కౌసల్యాం పతితాం భువి ।
పతిం చావేక్ష్య తా స్సర్వా సుస్వరం రురుదుః స్త్రియః ॥ 33 ॥
తత స్తమన్తఃపురనాదముత్థితం సమీక్ష్య వృద్ధా స్తరుణాశ్చ మానవాః ।
స్త్రియశ్చ సర్వా రురుదు స్సమన్తతః పురం తదాసీత్పునరేవ సఙ్కులమ్ ॥ 34 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే సప్తపఞ్చాశస్సర్గః ॥
