శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అరణ్యకాణ్డమ్ ।
అథ అష్టషష్టితమస్సర్గః ।
రామస్సమ్ప్రేక్ష్య తం గృధ్రం భువి రౌద్రేణ పాతితమ్ ।
సౌమిత్రిం మిత్రసమ్పన్నమిదం వచనమబ్రవీత్ ॥ 1 ॥
మమాయం నూనమర్థేషు యతమానో విహఙ్గమః ।
రాక్షసేన హతస్సఙ్ఖ్యే ప్రాణాంస్త్యక్ష్యతి దుస్త్యజాన్ ॥ 2 ॥
అయమస్య శరీరేఽస్మిన్ప్రాణో లక్ష్మణ విద్యతే ।
తథా హి స్వరహీనోఽయం విక్లబస్సముదీక్ష్యతే ॥ 3 ॥
జటాయో యది శక్నోషి వాక్యం వ్యాహరితుం పునః ।
సీతామాఖ్యాహి భద్రం తే వధమాఖ్యాహి చాత్మనః ॥ 4 ॥
కిం నిమిత్తోఽహరత్సీతాం రావణస్తస్య కిం మయా ।
అపరాద్ధం తు యం దృష్ట్వా రావణేన హృతా ప్రియా ॥ 5 ॥
కథం తచ్చన్ద్రసఙ్కాశం ముఖమాసీన్మనోహరమ్ ।
సీతయా కాని చోక్తాని తస్మిన్కాలే ద్విజోత్తమ ॥ 6 ॥
కథం వీర్యః కథం రూపః కిం కర్మా స చ రాక్షసః ।
క్వ చాస్య భవనం తాత బ్రూహి మే పరిపృచ్ఛతః ॥ 7 ॥
తముద్వీక్ష్యాథ దీనాత్మా విలపన్తమనన్తరమ్ ।
వాచాతిసన్నయా రామం జటాయురిదమబ్రవీత్ ॥ 8 ॥
హృతా సా రాక్షసేన్ద్రేణ రావణేన విహాయసా ।
మాయామాస్థాయ విపులాం వాతదుర్దినసఙ్కులామ్ ॥ 9 ॥
పరిశ్రాన్తస్య మే తాత పక్షౌ ఛిత్వా స రాక్షసః ।
సీతామాదాయ వైదేహీం ప్రయాతో దక్షిణాం దిశమ్ ॥ 10 ॥
ఉపరుధ్యన్తి మే ప్రాణా దృష్టిర్భ్రమతి రాఘవ ।
పశ్యామి వృక్షాన్సౌవర్ణానుశీరకృతమూర్ధజాన్ ॥ 11 ॥
యేన యాతి ముహూర్తేన సీతామాదాయ రావణః ।
విప్రణష్టం ధనం క్షిప్రం తత్స్వామీ ప్రతిపద్యతే ॥ 12 ॥
విన్దో నామ ముహూర్తోఽయం స చ కాకుత్స్థ నాబుధత్ ।
త్వత్ప్రియాం జానకీం హృత్వా రావణో రాక్షసేశ్వరః ॥ 13 ॥
ఝషవద్బడిశం గృహ్య క్షిప్రమేవ వినశ్యతి ।
న చ త్వయా వ్యథా కార్యా జనకస్య సుతాం ప్రతి ॥ 14 ॥
వైదేహ్యా రంస్యసే క్షిప్రం హత్వా తం రాక్షసం రణే ।
అసమ్మూఢస్య గృధ్రస్య రామం ప్రత్యనుభాషతః ॥ 15 ॥
ఆస్యాత్సుస్రావ రుధిరం మ్రియమాణస్య సామిషమ్ ।
పుత్రో విశ్రవసస్సాక్షాద్భ్రాతా వైశ్రవణస్య చ ॥ 16 ॥
ఇత్యుక్త్వా దుర్లభాన్ప్రాణాన్ముమోచ పతగేశ్వరః ।
బ్రూహి బ్రూహీతి రామస్య బ్రువాణస్య కృతాఞ్జలేః ॥ 17 ॥
త్వక్త్వా శరీరం గృధ్రస్య జగ్ముః ప్రాణా విహాయసమ్ ।
స నిక్షిప్య శిరో భూమౌ ప్రసార్య చరణౌ తదా ॥ 18 ॥
విక్షిప్య చ శరీరం స్వం పపాత ధరణీతలే ।
తం గృధ్రం ప్రేక్ష్య తామ్రాక్షం గతాసుమచలోపమమ్ ॥ 19 ॥
రామస్సుబహుభిర్దుఃఖైర్దీనస్సౌమిత్రిమబ్రవీత్ ।
బహూని రక్షసాం వాసే వర్షాణి వసతా సుఖమ్ ॥ 20 ॥
అనేన దణ్డకారణ్యే విశీర్ణమిహ పక్షిణా ।
అనేకవార్షికో యస్తు చిరకాలసముత్థితః ॥ 21 ॥
సోఽయమద్య హతశ్శేతే కాలో హి దురతిక్రమః ।
పశ్య లక్ష్మణ గృధ్రోఽయముపకారీ హతశ్చ మే ॥ 22 ॥
సీతామభ్యవపన్నో వై రావణేన బలీయసా ।
గృధ్రరాజ్యం పరిత్యజ్య పితృపైతామహం మహత్ ॥ 23 ॥
మమ హేతోరయం ప్రాణాన్ముమోచ పతగేశ్వరః ।
సర్వత్ర ఖలు దృశ్యన్తే సాధవో ధర్మచారిణః ॥ 24 ॥
శూరాశ్శరణ్యాస్సౌమిత్రే తిర్యగ్యోనిగతేష్వపి ।
సీతాహరణజం దుఃఖం న మే సౌమ్య తథావిధమ్ ॥ 25 ॥
యథా వినాశే గృధ్రస్య మత్కృతే చ పరన్తప ।
రాజా దశరథశ్శ్రీమాన్యథా మమ మహాయశాః ॥ 26 ॥
పూజనీయశ్చ మాన్యశ్చ తథాఽయం పతగేశ్వరః ।
సౌమిత్రే హర కాష్ఠాని నిర్మథిష్యామి పావకమ్ ॥ 27 ॥
గృధ్రరాజం దిధక్షామి మత్కృతే నిధనం గతమ్ ।
నాథం పతగలోకస్య చితామారోప్య రాఘవ ॥ 28 ॥
ఇమం ధక్ష్యామి సౌమిత్రే హతం రౌద్రేణ రక్షసా ।
యా గతిర్యజ్ఞశీలానామాహితాగ్నేశ్చ యా గతిః ॥ 29 ॥
అపరావర్తినాం యా చ యా చ భూమిప్రదాయినామ్ ।
మయా త్వం సమనుజ్ఞాతో గచ్ఛ లోకాననుత్తమాన్ ॥ 30 ॥
గృధ్రరాజ మహాసత్త్వ సంస్కృతశ్చ మయా వ్రజ ।
ఏవముక్త్వా చితాం దీప్తామారోప్య పతగేశ్వరమ్ ॥ 31 ॥
దదాహ రామో ధర్మాత్మా స్వబన్ధుమివ దుఃఖితః ।
రామోఽథ సహసౌమిత్రిర్వనం గత్వా స వీర్యవాన్ ॥ 32 ॥
స్థూలాన్హత్వా మహారోహీననుతస్తార తం ద్విజమ్ ।
రోహిమాంసాని చోత్కృత్య పేశీకృత్య మహాయశాః ॥ 33 ॥
శకునాయ దదౌ రామో రమ్యే హరితశాద్వలే ।
యత్తత్ప్రేతస్య మర్త్యస్య కథయన్తి ద్విజాతయః ॥ 34 ॥
తత్స్వర్గగమనం తస్య పిత్ర్యం రామో జజాప హ ।
తతో గోదావరీం గత్వా నదీం నరవరాత్మజౌ ॥ 35 ॥
ఉదకం చక్రతుస్తస్మై గృధ్రరాజాయ తావుభౌ ।
శాస్త్రదృష్టేన విధినా జలే గృధ్రాయ రాఘవౌ ॥ 36 ॥
స్నాత్వా తౌ గృధ్రరాజాయ ఉదకం చక్రతుస్తదా ।
స గృధ్రరాజః కృతవాన్యశస్కరం సుదుష్కరం కర్మ రణే నిపాతితః ।
మహర్షికల్పేన చ సంస్కృతస్తదా జగామ పుణ్యాం గతిమాత్మనశ్శుభామ్ ॥ 37 ॥
కృతోదకౌ తావపి పక్షిసత్తమే స్థిరాం చ బుద్ధిం ప్రణిధాయ జగ్మతుః ।
ప్రవేశ్య సీతాధిగమే తతో మనో వనం సురేన్ద్రవివ విష్ణువాసవౌ ॥ 38 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అరణ్యకాణ్డే అష్టషష్టితమస్సర్గః ॥
