శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే యుద్ధకాణ్డమ్ ।
అథ త్రినవతితమస్సర్గః ।
తతఃపౌలస్త్యసచివాశ్రుత్వాచేన్ద్రజితోవధమ్ ।
ఆచచక్షురభిజ్ఞాయదశగ్రీవాయసవ్యథాః ॥ 1 ॥
యుద్ధేహతోమహారాజలక్ష్మణేనతవాత్మజః ।
విభీషణసహాయేనమిషతాన్నోమహాద్యుతిః ॥ 2 ॥
శూరంశూరేణసమ్గమ్యసమ్యుగేష్వపరాజితః ।
లక్ష్మణేనహతశ్శూరఃపుత్రస్తేమహేన్ద్రజిత్ ॥ 3 ॥
గతస్సపరమాన్లోకాన్శరైస్సన్తాప్యలక్ష్మణమ్ ।
స తమ్ప్రతిభయంశ్రుత్వావధమ్పుత్రస్యదారుణమ్ ॥ 4 ॥
ఘోరమిన్ద్రజితఃసఙ్ఖ్యేకశ్మలమ్ప్రావిశన్మహత్ ।
ఉపలభ్యచిరాత్సఞ్జ్ఞాం రాజారాక్షసపుఙ్గవ ॥ 5 ॥
పుత్రశోకాకులోదీనోవిలలాపాకులేన్ద్రియః ।
హారాక్షసచమూముఖ్యమమవత్సమహాబల ॥ 6 ॥
జిత్వేన్ద్రఙ్కథమద్యత్వంలక్ష్మణస్యవశఙ్గతః ।
ననుత్వమిషుభిఃక్రుద్ధోభిన్ద్యాఃకాలాన్తకావపి ॥ 7 ॥
మన్దరస్యాపిశృఙ్గాణికిమ్పునర్లక్ష్మణంయుధి ।
అద్యవైనస్వతోరాజాభూయోబహుమతోమమ ॥ 8 ॥
యేనాద్యత్వమ్మహాబాహో సంయుక్తఃకాలధర్మణా ।
ఏషపన్థాఃసుయోధానాంసర్వామరగణేష్వపి ॥ 9 ॥
యఃకృతేహన్యతేభర్తుస్సపుమాన్స్వర్గమృచ్ఛతి ।
అద్యదేవగణాస్సర్వేలోకపాలామహర్షయః ॥ 10 ॥
హతమిన్ద్రజితన్దృష్టవాసుఖంస్వప్స్యన్తినిర్భయాః ।
అద్యలోకాస్త్రయః కృత్స్నాపృథివీ చ సకాననా ॥ 11 ॥
ఏకేనేన్ద్రజితాహీనాశూన్యేవప్రతిభాతిమే ।
అద్యనైరృతకన్యానాంశ్రోష్యామ్యన్తఃపురేరవమ్ ॥ 12 ॥
కరేణుసఙ్ఘస్యయథానినాదఙ్గిరిగహ్వరే ।
యౌవరాజ్యం చ లఙ్కాం చ రక్షాంసి చ పరన్తప ॥ 13 ॥
మాతరమ్మాం చ భార్యాశ్చక్వగతోఽసివిహాయనః ।
మమనామత్వయావీరగతస్యయమసాదనమ్ ॥ 14 ॥
ప్రేతకార్యాణికార్యాణివిపరీతేహివర్తసే ।
స త్వఞ్జీవతిసుగ్రీవేలక్ష్మణేన చ రాఘవే ॥ 15 ॥
మమశల్యమనుద్ధృత్యక్వగతోఽసివిహాయనః ।
ఏవమాదివిలాపార్తంరావణంరాక్షసాధిపమ్ ॥ 16 ॥
ఆవివేశమహాన్ కోపఃపుత్రవ్యసనసమ్భవః ।
ప్రకృత్యాకోపనంహ్యేనమ్పుత్రస్యపునరాధయః ॥ 17 ॥
దీప్తంసన్దీపయామాసుర్ఘర్మేఽర్కమివరశ్మయః ।
లలాటేభ్రుకుటీభిశ్చసఙ్గతాభిర్వ్యరోచత ॥ 18 ॥
యుగాన్తేసహనక్రైస్తుమహోర్మిభిరివోదధిః ।
కోపాద్విజృమ్భమాణస్యవక్త్రాద్వ్యక్తమివజ్వలన్ ॥ 19 ॥
ఉత్పపాతసధూమానగిర్వృత్రస్యవదనాదివ ।
స పుత్రవధసన్తప్తశ్శూరఃక్రోధవశఙ్గతః ॥ 20 ॥
సమీక్ష్యరావణోబుద్ధ్యావైదేహ్యారోచయద్వధమ్ ।
తస్యప్రకృత్యారక్తే చ రక్తేక్రోథానగినాపి చ ॥ 21 ॥
రావణస్యమహాఘోరేదీప్తేనేత్రేబభూవతుః ।
ఘోరమ్ప్రకృత్యారూపన్తత్తస్యక్రోధాగ్నిమూర్ఛితమ్ ॥ 22 ॥
బభూవరూపఙ్క్రుద్ధస్యరుద్రస్యేవదురాసదమ్ ।
తస్యక్రుద్ధస్యనేత్రాభ్యామ్ప్రాపతన్నాశ్రృబిన్దవః ॥ 23 ॥
దీపాభ్యామివదీప్తాభ్యాంసార్చిషస్స్నేహబిన్దవః ।
దన్తావనిదశతస్తస్యశ్రూయతేదశనస్వనః ॥ 24 ॥
యన్త్రస్యావేష్ట్యమాణస్య మహతో దానవైరివ ।
కాలానగిరివసఙ్క్రుద్ధోయాంయాన్దిశమవైక్షత ॥ 25 ॥
తస్యాన్తస్యామ్భయత్రస్తారాక్షసాస్సన్విలియలిరే ।
తమన్తకమివక్రుద్ధఞ్చరాచరచిఖాదిషుమ్ ॥ 26 ॥
వీక్షమాణన్దిశస్సర్వారాక్షసానోపచక్రముః ।
తతఃపరమసఙ్క్రుద్ధోరావణోరాక్షసాధిపః ॥ 27 ॥
అబ్రవీద్రక్షసామ్మధ్యేసంస్తమ్భయిషురాహవే ।
మయావర్షసహస్రాణిచరిత్వాపరమన్తపః ॥ 28 ॥
తేషుతేష్వవకాశేషుస్వయమ్భూఃపరితోషితః ।
తస్యైవతపసోవ్యుష్ట్యాప్రసాదాచ్ఛస్వయమ్భువః ॥ 29 ॥
నాసురేభ్యో న దేవేభ్యోభయమ్మమకదాచన ।
కవచమ్బ్రహ్మదత్తమ్మేయదాదిత్యసమప్రభమ్ ॥ 30 ॥
దేవాసురవిమర్ధేషు న భిన్నంవజ్రముష్టిభిః ।
తేనమామద్యసమ్యుక్తంరథస్థమిహసమ్యుగే ॥ 31 ॥
ప్రతీయాత్కోఽద్యమామాజౌసాక్షాదపిపురన్దరః ।
త్తదాతిప్రసన్నేనసశరఙ్కార్ముకమ్మహత్ ॥ 32 ॥
దేవాసురవిమర్ధేషుమమదత్తంస్వయమ్భువా ।
అద్యతూర్యశతైర్భీమన్ధనురుత్థాప్యతామ్మమ ॥ 33 ॥
రామలక్ష్మణయోరేవవధాయపరమాహవే ।
స పుత్రవధసన్తప్తఃక్రూరఃక్రోధవశఙ్గతః ॥ 34 ॥
సమీక్ష్యరావణోబుద్ధ్యాసీతాంహన్తుంవ్యవస్యత ।
ప్రత్యవేక్ష్యతామ్రాక్షస్సుఘోరోఘోరదర్శనః ॥ 35 ॥
దీనోదీనస్వరాన్సర్వాంస్తానువాచనిశాచరాన్ ।
మాయయామమవత్సేనవఞ్చనార్థంవనౌకసామ్ ॥ 36 ॥
కిఞ్చిదేవహతన్తత్రసీతేయమితిదర్శితమ్ ।
తదిదన్తథ్యమేవాహఙ్కరిష్యేప్రియమాత్మనః ॥ 37 ॥
వైదేహీన్నాశయిష్యామిక్షత్రబన్ధుమనువ్రతామ్ ।
ఇత్యేవముక్త్వాసచివాన్ఖఙ్గమాశుపరామృశత్ ॥ 38 ॥
ఉత్ప్లుత్యగుణసమ్పన్నంవిమలామ్బరవర్చసమ్ ।
నిష్పపాత స వేగేనసభార్యఃసచివైర్వృతః ॥ 39 ॥
రావణఃపుత్రశోకేనభృశమాకులచేతనః ।
సఙ్క్రుద్ధఃఖడగమాదాయసహసాయత్రమైథిలీ ॥ 40 ॥
వ్రజన్తంరాక్షసమ్ప్రేక్ష్యసింహనాదంవిచక్రుశుః ।
ఊచుశ్చాన్యోన్యమాలిఙ్గ్యసఙ్క్రుద్ధమ్ప్రేక్ష్యరాక్షసమ్ ॥ 41 ॥
అద్యైనన్తావుభౌదృష్టవాభ్రాతరౌప్రవ్యధిష్యతః ।
లోకపాలాహిచత్వారఃక్రుద్ధేనానేనతర్జితాః ॥ 42 ॥
బహవఃశత్రవశ్చాన్యేసమ్యుగేష్వభిపాతితాః ।
త్రిషులోకేషురత్నానిభుఙక్తేచాహృత్యరావణః ॥ 43 ॥
విక్రమే చ బలేచైవనాస్త్యస్యసదృశోభువి ।
తేషాంసఞ్జల్పమానామశోకవనికాఙ్గతామ్ ॥ 44 ॥
అభిదుద్రావవైదేహీంరావణఃక్రోధమూర్ఛితః ।
వార్యమాణఃసుసఙ్క్రుద్ధఃసుహృద్భిర్హితబుద్ధిభిః ॥ 45 ॥
అభ్యధావతసఙ్క్రుద్ధఃఖేగ్రహోరోహిణీమివ ।
మైథిలీరక్ష్యమాణాతురాక్షసీరనిన్దితా ॥ 46 ॥
దదర్శరాక్షసఙ్క్రుద్ధన్నిస్త్రింశవరధారిణమ్ ।
తన్నిశామ్యసవిస్త్రింశంవ్యథితాజనకాత్మజా ॥ 47 ॥
నివార్యమాణమ్బహుశఃసుహృద్భిరనివర్తినమ్ ।
సీతాదుఃఖసమావిష్టావిలపన్తీదమబ్రవీత్ ॥ 48 ॥
యథాయమ్మామభిక్రుద్ధఃసమభిద్రవతిస్వయమ్ ।
వధిష్యతిసనాథామ్మామనాథామివదుర్మతిః ॥ 49 ॥
బహుశశ్చోదయామాసభర్తారమ్మామనువ్రతామ్ ।
భార్యాభవరమస్వేతిప్రత్యాఖ్యాతోధ్రువమ్మయా ॥ 50 ॥
సోఽయమ్మామనుపస్థానేవ్యక్తన్నైరాశ్యమాగతః ।
క్రోధమోహసమావిష్టోనిహన్తుమ్మాంసముద్యతః ॥ 51 ॥
అథవాతౌనరవ్యాఘ్రౌభ్రాతరౌరామలక్ష్మణౌ ।
మన్నిమిత్తమనార్యేణసమరేఽద్యనిపాతితౌ ॥ 52 ॥
భైరవోహిమహాన్నాదోరాక్షసానాంశ్రుతోమయా ।
బహూనామిహహృష్టానాన్తథావిక్రోశతామ్ప్రియమ్ ॥ 53 ॥
అహోధిఙ్మన్నిమిత్తోఽయంవినాశోరాజపుత్రయోః ।
అథవాపుత్రశోకేనాహత్యారామలక్ష్మణౌ ॥ 54 ॥
విధమిష్యతిమాంరౌద్రోరాక్షసఃపాపనిశ్చయః ।
హనూమతస్తుతద్వాక్యం న కృతఙ్క్షుద్రయామయా ॥ 55 ॥
యద్యహన్తస్యపృష్ఠేవతదాయాసమనిర్జితా ।
నాద్యైవమనుశోచేయమ్భర్తురఙ్కగతాసతీ ॥ 56 ॥
మన్యేతుహృదయన్తస్యాఃకౌసల్యాయాఃఫలిష్యతి ।
ఏకపుత్రాయదాపుత్రంవినష్టంశ్రోష్యతేయుధి ॥ 57 ॥
సాహిజన్మ చ బాల్యం చ యౌవనం చ మహాత్మనః ।
ధర్మకార్యాణిరూపం చ రుదతీసంస్మరిష్యతి ॥ 58 ॥
నిరాశానిహతేపుత్రేదత్త్వాశ్రాద్ధమచేతనా ।
అగ్నిమావేక్ష్యతేనూనమాపోవాపిప్రవేక్ష్యతి ॥ 59 ॥
ధిగస్తుకుబ్జామసతీమ్మన్థరామ్పాపనిశ్చయామ్ ।
యన్నిమిత్తమిమంశోకఙ్కౌసల్యాప్రతిపత్స్యతే ॥ 60 ॥
ఇత్యేవమ్మైథిలీన్దృష్టవావిలపన్తీన్తపస్వినీమ్ ।
రోహిణీమివచన్ద్రేణవినాగ్రహవశఙ్గతామ్ ॥ 61 ॥
ఏతస్మిన్నన్తరేతస్యామాత్యఃశీలవాన్ శుచిః ।
సుపార్శ్వోనామమేధావీరావణంరక్షసేశ్వరమ్ ॥ 62 ॥
నివార్యమాణఃసచివైరిదంవచనమబ్రవీత్ ।
కథన్నామదశగ్రీవ సాక్షద్వైశ్రవణానుజ ॥ 63 ॥
హన్తుమిచ్ఛసివైదేహీఙ్క్రోధాద్ధర్మమపాస్య చ ।
వేదవిద్యావ్రతస్నాతఃస్వకర్మనిరతస్తథా ॥ 64 ॥
స్త్రియఃకస్మాద్వధంవీరమన్యసేరాక్షసేశ్వర ।
మైథిలీంరూపసమ్పన్నామ్ప్రత్యవేక్షస్వపార్థివ ॥ 65 ॥
తస్మిన్నేవసహాస్మాభిరాహేవక్రోధముత్సృజ ।
అభ్యుత్థానన్త్వమద్యైవకృష్ణపక్షచతుర్ధశీమ్ ॥ 66 ॥
కృత్వానిర్యాహ్యమావాస్యాంవిజయాయబలైర్వృతః ।
శూరఃధీమాన్ రథీఖడగీరథప్రవమాస్థితః ॥ 67 ॥
హత్వాదాశరథింరామమ్భవాన్ ప్రాప్స్యసిమైథిలీమ్ ।
స తద్దురాత్మాసుహృదానివేదితంవచఃసుధర్మ్యమ్ప్రతిగృహ్యరావణః ।
గృహఞ్జగామథతతశ్చవీర్యవాన్ పునఃసభాం చ ప్రయయౌసుహృద్వృతః ॥ 68 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్డే త్రినవతితమస్సర్గః ॥
