శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాణ్డమ్ ।
అథ ద్వాదశస్సర్గః ।
తతశ్శృత్వా మహారాజః కైకేయ్యా దారుణం వచః ।
చిన్తామభిసమాపేదే ముహూర్తం ప్రతతాప చ ॥ 1 ॥
కిన్ను మే యది వా స్వప్నశ్చిత్తమోహోఽపి వా మమ ।
అనుభూతోపసర్గో వా మనసో వాప్యుపద్రవః ॥ 2 ॥
ఇతి సఞ్చిన్త్య తద్రాజా నాధ్యగచ్ఛత్తదాసుఖమ్ ।
ప్రతిలభ్య చిరాత్సఞ్జ్ఞాం కైకేయీవాక్యతాడితః ॥ 3 ॥
వ్యథితో విక్లబశ్చైవ వ్యాఘ్రీం దృష్ట్వా యథా మృగః ।
అసంవృతాయామాసీనో జగత్యాం దీర్ఘముచ్ఛవసన్ ॥ 4 ॥
మణ్డలే పన్నగో రుద్ధో మన్త్రైరివ మహావిషః ।
అహో ధిగితి సామర్షో వాచముక్త్వా నరాధిపః ॥ 5 ॥
మోహమాపేదివాన్భూయ శ్శోకోపహతచేతనః ।
చిరేణ తు నృప స్సఞ్జ్ఞాం ప్రతిలభ్య సుదుఃఖితః ॥ 6 ॥
కైకేయీమబ్రవీత్క్రుద్ధఃప్రదహన్నివ చక్షుషా ।
నృశంసే దుష్టచారిత్రే కులస్యాస్య వినాశిని ॥ 7 ॥
కిం కృతం తవ రామేణ పాపం పాపే మయాపి వా ।
యదా తే జననీతుల్యాం వృత్తిం వహతి రాఘవః ॥ 8 ॥
తస్యైవ త్వమనర్థాయ కిన్నిమిత్తమిహోద్యతా ।
త్వం మయాఽఽత్మవినాశార్థం భవనం స్వం ప్రవేశితా ॥ 9 ॥
అవిజ్ఞానాన్నృపసుతా వ్యాలీ తీక్ష్ణవిషా యథా ।
జీవలోకో యదా సర్వో రామస్యాహ గుణస్తవమ్ ॥ 10 ॥
అపరాధం కిముద్దిశ్య త్యక్ష్యామీష్టమహం సుతమ్ ।
కౌసల్యాం వా సుమిత్రాం వా త్యజేయమపి వా శ్రియమ్ ॥ 11 ॥
జీవితం వాఽత్మనో రామం న త్వేవ పితృవత్సలమ్ ।
పరా భవతి మే ప్రీతిర్దృష్ట్వా తనయమగ్రజమ్ ॥ 12 ॥
అపశ్యతస్తు మే రామం నష్టా భవతి చేతనా ।
తిష్ఠేల్లోకో వినా సూర్యం శస్యం వా సలిలం వినా ॥ 13 ॥
న తు రామం వినా దేహే తిష్ఠేత్తు మమ జీవితమ్ ।
తదలం త్యజ్యతామేష నిశ్చయః పాపనిశ్చయే ॥ 14 ॥
అపి తే చరణై మూర్ధ్నా స్పృశామ్యేష ప్రసీద మే ।
కిమిదం చిన్తితం పాపే త్వయా పరమదారుణమ్ ॥ 15 ॥
అథ జిజ్ఞాససే మాం త్వం భరతస్య ప్రియాప్రియే ।
అస్తు యత్తత్త్వయా పూర్వం వ్యాహృతం రాఘవం ప్రతి ॥ 16 ॥
స మే జ్యేష్ఠస్సుత శ్రీమాన్ధర్మజ్యేష్ఠ ఇతీవ మే ।
తత్త్వయా ప్రియవాదిన్యా సేవార్థం కథితం భవేత్ ॥ 17 ॥
తచ్ఛ్రుత్వా శోకసన్తప్తా సన్తాపయసి మాం భృశమ్ ।
ఆవిష్టాఽసి గృహం శూన్యం సా త్వం పరవశం గతా ॥ 18 ॥
ఇక్ష్వాకూణాం కులే దేవి సమ్ప్రాప్తస్సుమహానయమ్ ।
అనయో నయసమ్పన్నే యత్ర తే వికృతా మతిః ॥ 19 ॥
నహి కిఞ్చిదయుక్తం వా విప్రియం వా పురా మమ ।
అకరోస్త్వం విశాలాక్షి తేన న శ్రద్దధామ్యహమ్ ॥ 20 ॥
నను తే రాఘవస్తుల్యో భరతేన మహాత్మనా ।
బహుశో హి సుబాలే త్వం కథాః కథయసే మమ ॥ 21 ॥
తస్య ధర్మాత్మనో దేవి వనవాసం యశస్వినః ।
కథం రోచయసే భీరు నవ వర్షాణి పఞ్చ చ ॥ 22 ॥
అత్యన్తసుకుమారస్య తస్య ధర్మే ధృతాత్మనః ।
కథం రోచయసే వాసమరణ్యే భృశదారుణే ॥ 23 ॥
రోచయస్యభిరామస్య రామస్య శుభలోచనే ।
తవ శుశ్రూషమాణస్య కిమర్థం విప్రవాసనమ్ ॥ 24 ॥
రామో హి భరతాద్భూయస్తవ శుశ్రూషతే సదా ।
విశేషం త్వయి తస్మాత్తు భరతస్య న లక్షయే ॥ 25 ॥
శుశ్రూషాం గౌరవం చైవ ప్రమాణం వచనక్రియామ్ ।
కస్తే భూయస్తరం కుర్యాదన్యత్ర మనుజర్షభాత్ ॥ 26 ॥
బహూనాం స్త్రీసహస్రాణాం బహూనాం చోపజీవినామ్ ।
పరివాదోఽపవాదో వా రాఘవే నోపపద్యతే ॥ 27 ॥
సాన్త్వయన్సర్వభూతాని రామ శ్శుద్ధేన చేతసా ।
గృహ్ణాతి మనుజవ్యాఘ్ర ప్రియైర్విషయవాసినః ॥ 28 ॥
సత్యేన లోకాన్ జయతి దీనాన్ దానేన రాఘవః ।
గురూఞ్ఛుశ్రూషయా వీరో ధనుషా యుధి శాత్రవాన్ ॥ 29 ॥
సత్యం దానం తపస్త్యాగో మిత్రతా శౌచమార్జవమ్ ।
విద్యా చ గురుశుశ్రూషా ధ్రువాణ్యేతాని రాఘవే ॥ 30 ॥
తస్మిన్నార్జవసమ్పన్నే దేవి దేవోపమే కథమ్ ।
పాపమాశంససే రామే మహర్షిసమతేజసి ॥ 31 ॥
న స్మరామ్యప్రియం వాక్యం లోకస్య ప్రియవాదినః ।
స కథం త్వత్కృతే రామం వక్ష్యామి ప్రియమప్రియమ్ ॥ 32 ॥
క్షమా యస్మిన్దమస్త్యాగ సత్యం ధర్మః కృతజ్ఞతా ।
అప్యహింసా చ భూతానాం తమృతే కా గతిర్మమ ॥ 33 ॥
మమ వృద్ధస్య కైకేయి గతాన్తస్య తపస్వినః ।
దీనం లాలప్యమానస్య కారుణ్యం కర్తుమర్హసి ॥ 34 ॥
పృథివ్యాం సాగరాన్తాయాం యత్కిఞ్చిదధిగమ్యతే ।
తత్సర్వం తవ దాస్యామి మా చ త్వాం మన్యురావిశేత్ ॥ 35 ॥
అఞ్జలిం కరోమి కైకేయి పాదౌ చాపి స్పృశామి తే ।
శరణం భవ రామస్య మాఽధర్మో మామిహ స్పృశేత్ ॥ 36 ॥
ఇతి దుఃఖాభిసన్తప్తం విలపన్తమచేతనమ్ ।
ఘూర్ణమానం మహారాజం శోకేన సమభిప్లుతమ్ ॥ 37 ॥
పారం శోకార్ణవస్యాశు ప్రార్థయన్తం పునః పునః ।
ప్రత్యువాచాథ కైకేయీ రౌద్రా రౌద్రతరం వచః ॥ 38 ॥
యది దత్త్వా వరౌ రాజన్పునః ప్రత్యనుతప్యసే ।
ధార్మికత్వం కథం వీర పృథివ్యాం కథయిష్యసి ॥ 39 ॥
యదా సమేతా బహవస్త్వయా రాజర్షయ స్సహ ।
కథయిష్యన్తి ధర్మజ్ఞ తత్ర కిం ప్రతివక్ష్యసి ॥ 40 ॥
యస్యాః ప్రసాదే జీవామి యా చ మామభ్యపాలయత్ ।
తస్యాః కృతం మయా మిథ్యా కైకేయ్యా ఇతి వక్షయసి ॥ 41 ॥
కిల్బిషత్వం నరేన్ద్రాణాం కరిష్యసి నరాధిప ।
యో దత్వా వరమద్యైవ పునరన్యాని భాషసే ॥ 42 ॥
శైబ్యశ్శ్యేనకపోతీయే స్వమాంసం పక్షిణే దదౌ ।
అలర్కశ్చక్షుషీ దత్వా జగామ గతిముత్తమామ్ ॥ 43 ॥
సాగరస్సమయం కృత్వా న వేలామతివర్తతే ।
సమయం మాఽనృతం కార్షీః పూర్వవృత్తమనుస్మరన్ ॥ 44 ॥
స త్వం ధర్మం పరిత్యజ్య రామం రాజ్యేఽభిషిచ్య చ ।
సహ కౌసల్యయా నిత్యం రన్తుమిచ్ఛసి దుర్మతే ॥ 45 ॥
భవత్వధర్మో ధర్మో వా సత్యం వా యది వాఽనృతమ్ ।
యత్త్వయా సంశ్రుతం మహ్యం తస్య నాస్తి వ్యతిక్రమః ॥ 46 ॥
అహం హి విషమద్యైవ పీత్వా బహు తవాగ్రతః ।
పశ్యతస్తే మరిష్యామి రామో యద్యభిషిచ్యతే ॥ 47 ॥
ఏకాహమపి పశ్యేయం యద్యహం రామమాతరమ్ ।
అఞ్జలిం ప్రతిగృహ్ణన్తీం శ్రేయో నను మృతిర్మమ ॥ 48 ॥
భరతేనాత్మనా చాహం శపే తే మనుజాధిప ।
యథా నాన్యేన తుష్యేయమృతే రామవివాసనాత్ ॥ 49 ॥
ఏతావదుక్త్వా వచనం కైకేయీ విరరామ హ ।
విలపన్తం చ రాజానం న ప్రతివ్యాజహార సా ॥ 50 ॥
శ్రుత్వా తు రాజా కైకేయ్యా వృతం పరమశోభనమ్ ।
రామస్య చ వనే వాసమైశ్వర్యం భరతస్య చ ॥ 51 ॥
నాభ్యభాషత కైకేయీం ముహూర్తం వ్యాకులేన్ద్రియః ।
ప్రైక్షతానిమిషో దేవీం ప్రియామప్రియవాదినీమ్ ॥ 52 ॥
తాం హి వజ్రసమాం వాచమాకర్ణ్య హృదయాప్రియామ్ ।
దుఃఖశోకమయీం ఘోరాం రాజా న సుఖితోఽభవత్ ॥ 53 ॥
స దేవ్యా వ్యవసాయం చ ఘోరం చ శపథం కృతమ్ ।
ధ్యాత్వా రామేతి నిశ్శ్వస్య ఛిన్న స్తరురివాపతత్ ॥ 54 ॥
నష్టచిత్తో యథోన్మత్తో విపరీతో యథాఽతురః ।
హృతతేజా యథా సర్పో బభూవ జగతీపతిః ॥ 55 ॥
దీనయా తు గిరా రాజా ఇతి హోవాచ కైకయీమ్ ।
అనర్థమిమమర్థాభం కేన త్వముపదర్శితా ॥ 56 ॥
భూతోపహతచిత్తేవ బ్రువన్తీ మాం న లజ్జసే ।
శీలవ్యసనమేతత్తే నాభిజానామ్యహం పురా ॥ 57 ॥
బాలాయాస్తత్త్వితిదానీం తే లక్షయే విపరీతవత్ ।
కుతో వా తే భయం జాతం యా త్వమేవంవిధం వరమ్ ॥ 58 ॥
రాష్ట్రే భరతమాసీనం వృణీషే రాఘవం వనే ।
విరమైతేన భావేన త్వమేతేనానృతేన వా ॥ 59 ॥
యది భర్తుః ప్రియం కార్యం లోకస్య భరతస్య చ ।
నృశంసే పాపసఙ్కల్పే క్షుద్రే దుష్కృతకారిణి ॥ 60 ॥
కిన్ను దుఖమలీకం వా మయి రామే చ పశ్యసి ।
న కథఞ్చిదృతే రామాద్భరతో రాజ్యమావసేత్ ॥ 61 ॥
రామాదపి హి తం మన్యే ధర్మతో బలవత్తరమ్ ।
కథం ద్రక్ష్యామి రామస్య వనం గచ్ఛేతి భాషితే ॥ 62 ॥
ముఖవర్ణం వివర్ణం తు తం యథైవేన్దుముపప్లుతమ్ ।
తాం హి మే సుకృతాం బుద్ధిం సుహృద్భిస్సహ నిశ్చితామ్ ॥ 63 ॥
కథం ద్రక్ష్యామ్యపావృత్తాం పరైరివ హతాం చమూమ్ ।
కిం మాం వక్ష్యన్తి రాజానో నానాదిగ్భ్య స్సమాగతాః ॥ 64 ॥
బాలో బతాఽయమైక్ష్వాకశ్చిరం రాజ్యమకారయత్ ।
యదా తు బహవో వృద్ధా గుణవన్తో బహుశ్రుతాః ॥ 65 ॥
పరిప్రక్ష్యన్తి కాకుత్స్థం వక్ష్యామి కిమహం తదా ।
కైకేయ్యా క్లిశ్యమానేన రామః ప్రవ్రాజితో మయా ॥ 66 ॥
యది సత్యం బ్రవీమ్యేతత్తదసత్యం భవిష్యతి ।
కిం మాం వక్ష్యతి కౌశల్యా రాఘవే వనమాస్థితే ॥ 67 ॥
కిం చైనాం ప్రతివక్ష్యామి కృత్వా విప్రియమీదృశమ్ ।
యదా యదా హి కౌశల్యా దాసీవచ్చ సఖీవ చ ॥ 68 ॥
భార్యావద్భగినీవచ్చ మాతృవచ్చోపతిష్ఠతి ।
సతతం ప్రియకామా మే ప్రియపుత్రా ప్రియంవదా ॥ 69 ॥
న మయా సత్కృతా దేవీ సత్కారార్హా కృతే తవ ।
ఇదానీం తత్తపతి మాం యన్మయా సుకృతం త్వయి ॥ 70 ॥
అపథ్యవ్యఞ్జనోపేతం భుక్తమన్నమివాతురమ్ ।
విప్రకారం చ రామస్య సమ్ప్రయాణం వనస్య చ ॥ 71 ॥
సుమిత్రా ప్రేక్ష్య వై భీతా కథం మే విశ్వసిష్యతి ।
కృపణం బత వైదేహీ శ్రోష్యతి ద్వయమప్రియమ్ ॥ 72 ॥
మాం చ పఞ్చత్వమాపన్నం రామం చ వనమాశ్రితమ్ ।
వైదేహీ బత మే ప్రాణాన్శోచన్తీ క్షపయిష్యతి ॥ 73 ॥
హీనా హిమవతః పార్శ్వే కిన్నరేణేవ కిన్నరీ ।
న హి రామమహం దృష్ట్వా ప్రవసన్తం మహావనే ॥ 74 ॥
చిరం జీవితుమాశంసే రుదన్తీం చాపి మైథిలీమ్ ।
సా నూనం విధవా రాజ్యం సపుత్రా కారయిష్యసి ॥ 75 ॥
న హి ప్రవ్రాజితే రామే దేవి జీవితుముత్సహే ।
సతీం త్వామహమత్యన్తం వ్యవస్యామ్యసతీం సతీమ్ ।
రూపిణీం విషసంయుక్తాం పీత్వేవ మదిరాం నరః ॥ 76 ॥
అనృతైర్బహు మాం సాన్త్వై స్సాన్త్వయన్తీ స్మ భాషసే ।
గీతశబ్దేన సంరుధ్య లుబ్ధో మృగమివావధీః ॥ 77 ॥
అనార్య ఇతి మామార్యాః పుత్రవిక్రాయకం ధ్రువమ్ ।
ధిక్కరిష్యన్తి రథ్యాసు సురాపం బ్రాహ్మణం యథా ॥ 78 ॥
అహో దుఃఖమహో కృచ్ఛ్రం యత్ర వాచః క్షమే తవ ।
దుఃఖమేవంవిధం ప్రాప్తం పురాకృతమివాశుభమ్ ॥ 79 ॥
చిరం ఖలు మయా పాపే త్వం పాపేనాభిరక్షితా ।
అజ్ఞానాదుపసమ్పన్నా రజ్జురుద్బన్ధినీ యథా ॥ 80 ॥
రమమాణస్త్వయా సార్ధం మృత్యుం త్వాం నాభిలక్షయే ।
బాలో రహసి హస్తేన కృష్ణసర్పమివాస్పృశమ్ ॥ 81 ॥
మయా హ్యపితృకః పుత్ర స్సమహాత్మా దురాత్మనా ।
తం తు మాం జీవలోకోఽయం నూనమాక్రోష్టుమర్హతి ॥ 82 ॥
బాలిశో బత కామాత్మా రాజా దశరథో భృశమ్ ।
యః స్త్రీకృతే ప్రియం పుత్రం వనం ప్రస్థాపయిష్యతి ॥ 83 ॥
వ్రతైశ్చ బ్రహ్మచర్యైశ్చ గురుభిశ్చోపకర్శితః ।
భోగకాలే మహత్కృచ్ఛ్రం పునరేవ ప్రపత్స్యతే ॥ 84 ॥
నాలం ద్వితీయం వచనం పుత్రో మాం ప్రతిభాషితుమ్ ।
స వనం ప్రవ్రజేత్యుక్తో బాఢమిత్యేవ వక్ష్యతి ॥ 85 ॥
యది మే రాఘవః కుర్యాద్వనం గచ్ఛేతి చోదితః ।
ప్రతికూలం ప్రియం మే స్యాన్న తు వత్సః కరిష్యతి ॥ 86 ॥
శుద్ధభావో హి భావం మే న తు జ్ఞాస్యతి రాఘవః ॥ 87 ॥
స వనం ప్రబ్రజే త్యుక్తో బాఢ మిత్యేవ వక్షయతి ।
రాఘవే హి వనం ప్రాప్తే సర్వలోకస్య ధిక్కృతమ్ ॥ 88 ॥
మృత్యురక్షమణీయం మాం నయిష్యతి యమక్షయమ్ ।
మృతే మయి గతే రామే వనం మనుజపుఙ్గవే ॥ 89 ॥
ఇష్టే మమ జనే శేషే కిం పాపం ప్రతిపత్స్యసే ।
కౌశల్యా మాం చ రామం చ పుత్రౌ చ యది హాస్యతి ॥ 90 ॥
దుఃఖాన్యసహతీ దేవీ మామేవానుమరిష్యతి ।
కౌసల్యాం చ సుమిత్రాం చ మాం చ పుత్రైస్త్రిభిస్సహ ॥ 91 ॥
ప్రక్షిప్య నరకే సా త్వం కైకేయి సుఖితా భవ ।
మయా రామేణ చ త్యక్తం శాశ్వతం సత్కృతం గుణైః ॥ 92 ॥
ఇక్ష్వాకుకులమక్షోభ్యమాకులం పాలయిష్యసి ।
ప్రియం చేద్భరతస్యైతద్రామప్రవ్రాజనం భవేత్ ॥ 93 ॥
మా స్మ మే భరతః కార్షీత్ప్రేతకృత్యం గతాయుషః ।
హన్తానార్యే మమామిత్రే సకామా భవ కైకయి ॥ 94 ॥
మృతే మయి గతే రామే వనం పురుషపుఙ్గవే ।
సేదానీం విధవా రాజ్యం సపుత్రా కారయిష్యసి ॥ 95 ॥
త్వం రాజపుత్రీవాదేన న్యవసో మమ వేశ్మని ।
అకీర్తిశ్చాతులా లోకే ధ్రువః పరిభవశ్చ మే ॥ 96 ॥
సర్వభూతేషు చావజ్ఞా యథా పాపకృతస్తథా ।
కథం రథైర్విభుర్యాత్వా గజాశ్వైశ్చ ముహుర్ముహుః ॥ 97 ॥
పద్భ్యాం రామో మహారణ్యే వత్సో మే విచరిష్యతి ।
యస్య త్వాహారసమయే సూదాః కుణ్డలధారిణః ॥ 98 ॥
అహమ్పూర్వాః పచన్తి స్మ ప్రశస్తం పానభోజనమ్ ।
స కథన్ను కషాయాణి తిక్తాని కటుకాని చ ॥ 99 ॥
భక్షయన్వన్యమాహారం సుతో మే వర్తయిష్యతి ।
మహార్హవస్త్రసంవీతో భూత్వా చిరసుఖోషితః ॥ 100 ॥
కాషాయపరిధానస్తు కథం భూమౌనివత్స్యతి ।
కస్యైతద్ధారుణం వాక్యమేవంవిధమచిన్తితమ్ ॥ 101 ॥
రామస్యారణ్యగమనం భరతస్యాభిషేచనమ్ ।
ధిగస్తు యోషితో నామ శఠా స్స్వార్థపరాస్సదా ।
న బ్రవీమి స్త్రియ స్సర్వా భరతస్యైవ మాతరమ్ ॥ 102 ॥
అనర్థభావేఽర్థపరే నృశంసే మమానుతాపాయ నివిష్టభావే ।
కిమప్రియం పశ్యసి మన్నిమిత్తం హితానుకారిణ్యథవాఽపి రామే ॥ 103 ॥
పరిత్యజేయుః పితరో హి పుత్రాన్భార్యాః పతీంశ్చాపి కృతానురాగాః ।
కృత్స్నం హి సర్వం కుపితం జగత్స్యాద్దృష్ట్వైవ రామం వ్యసనే నిమగ్నమ్ ॥ 104 ॥
అహం పునర్దేవకుమారరూపమలఙ్కృతం తం సుతమావ్రజన్తమ్ ।
నన్దామి పశ్యన్నపి దర్శనేన భవామి దృష్ట్వైవ చ పునర్యువేవ ॥ 105 ॥
వినాఽపి సూర్యేణ భవేత్ప్రవృత్తిరవర్షతా వజ్రధరేణ వాఽపి ।
రామం తు గచ్ఛన్తమిత స్సమీక్ష్య జీవేన్న కశ్చిత్త్వితి చేతనా మే ॥ 106 ॥
వినాశకామామహితామమిత్రామావాసయం మృత్యుమివాత్మనస్త్వామ్ ।
చిరం బతాఙ్కేన ధృతాసి సర్పీ మహావిషా తేన హతోఽస్మి మోహాత్ ॥ 107 ॥
మయా చ రామేణ చ లక్ష్మణేన ప్రశాస్తు హీనో భరతస్త్వయా సహ ।
పురం చ రాష్ట్రం చ నిహత్య బాన్ధవాన్ మమాహితానాం చ భవాభిహర్షిణీ ॥ 108 ॥
నృశంసవృత్తే వ్యసనప్రహారిణి ప్రసహ్య వాక్యం యదిహాద్య భాషసే ।
న నామ తే కేన ముఖాత్పతన్త్యధో విశీర్యమాణా దశనా స్సహస్రధా ॥ 109 ॥
న కిఞ్చిదాహాహితమప్రియం వచో న వేత్తి రామః పరుషాణి భాషితుమ్ ।
కథన్ను రామే హ్యభిరామవాదిని బ్రవీషి దోషాన్గుణనిత్యసమ్మతే ॥ 110 ॥
ప్రతామ్య వా ప్రజ్వల వా ప్రణశ్య వా సహస్రశో వా స్ఫుటితా మహీం వ్రజ ।
న తే కరిష్యామి వచ స్సుదారుణం మమాహితం కేకయరాజపాంసని ॥ 111 ॥
క్షురోపమాం నిత్యమసత్ప్రియంవదాం ప్రదుష్టభావాం స్వకులోపఘాతినీమ్ ।
న జీవితుం త్వాం విషహేఽమనోరమాం దిధక్షమాణాం హృదయం సబన్ధనమ్ ।
2.12,112 ।
న జీవితం మేఽస్తి పునఃకుత స్సుఖం వినాఽఽత్మజేనాఽత్మవతః కుతో రతిః ।
మమాహితం దేవి న కర్తుమర్హసి స్పృశామి పాదావపి తే ప్రసీద మే ॥ 112 ॥
స భూమిపాలో విలపన్ననాథవత్స్త్రియా గృహీతో హృదయేఽతిమాత్రయా ।
పపాత దేవ్యాశ్చరణౌ ప్రసారితావుభావసమ్స్పృశ్య యథాఽతురస్తథా ॥ 113 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే ద్వాదశస్సర్గః ॥
