శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే యుద్ధకాణ్డమ్ ।
అథ చతుఃసప్తతితమస్సర్గః ।
తయోస్తదాసాదితయోరణాగ్రేముమోహసైన్యంహరిపుఙ్గవానామ్ ।
సుగ్రీవనీలాఙ్గదజామ్బవన్తో న చాపికిఞ్చిత్ప్రతిపేదిరేతే ॥ 1 ॥
తతోవిషణ్ణంసమవేక్ష్యసైన్యంవిభీషణోబుద్ధిమతాంవరిష్ఠః ।
ఉవాచశాఖమృగరాజవీరానాశ్వాసయన్నప్రతిమైర్వచోభిః ॥ 2 ॥
మాభైష్టనాస్త్యత్రవిషాదకాలోయదార్యపుత్త్రౌవివశౌవిషణ్ణౌ ।
స్వయమ్భువోవాక్యమథోద్వహన్తౌయత్సాదితావిన్ద్రజిదస్త్రజాలైః ॥ 3 ॥
తస్మైతుదత్తమ్పరమాస్త్రమేతత్స్వయమ్భువాబ్రాహ్మమమోఘవేగమ్ ।
తన్మానయన్తౌయుధిరాజపుత్రౌనిపాతితౌకోఽత్రవిషాదకాలః ॥ 4 ॥
బ్రాహ్మమస్త్రన్తతోధీమాన్మానయిత్వాతుమారుతిః ।
విభీషణవచశ్శ్రుత్వాహనూమాంస్తమథాబ్రవీత్ ॥ 5 ॥
ఏతస్మిన్నిహతేసైన్యేవానరాణాన్తరస్వినామ్ ।
యోయోధారయతేప్రాణాంస్తన్తమాశ్వాసయావ ॥ 6 ॥
తావుభౌయుగపవదీరౌహనూమద్రాక్షసోత్తమౌ ।
ఉల్కాహస్తౌతదారాత్రౌరణశీర్షేవిచేరతుః ॥ 7 ॥
భిన్నలాఙ్గూలహస్తోరుపాదాఙ్గులి శిరో ధరైః ।
స్రవద్భిః క్షతజం గాత్రైః ప్రస్రవద్భిః సమన్తతః ॥ 8 ॥
పతితైఃపర్వతాకారైర్వానరైరభిసఙ్కులామ్ ।
శస్సైశ్చపతితైర్దీప్తైర్దదృశాతేవసున్ధరామ్ ॥ 9 ॥
సుగ్రీవమఙ్గదన్నీలంశరభఙ్గన్ధమాదనమ్ ।
గవాక్షం చ సుషేణం చ వేగదర్శినమాహుకమ్ ॥ 10 ॥
మైన్దం నలం జ్యోతిముఖం ద్వివిదం పనసం తథా ।
విభీషణో హనూమాంశ్చ దదృశాతే హతాన్రణే ॥ 11 ॥
సప్తషష్టిర్హతాఃకోట్యోవానరాణాన్తరస్వినామ్ ।
అహ్నఃపఞ్చమశేషేణవల్లభేనస్వయమ్భువః ॥ 12 ॥
సాగరౌఘనిభమ్భీమన్దృష్టవాబాణార్దితమ్బలమ్ ।
మార్గతేజామ్బవన్తంస్మిహనూమాన్ సవిభీషణః ॥ 13 ॥
స్వభావజరయాయుక్తంవృద్ధంశరశతైశ్చితమ్ ।
ప్రజాపతిసుతంవీరంశామ్యన్తమివపావకమ్ ॥ 14 ॥
దృష్టవాతముపసఙ్గ్రమ్యపౌలస్త్యోవాక్యమబ్రవీత్ ।
చ్చిదార్యశరైస్తీక్ష్ణైర్నప్రాణాధ్వంసితాస్తవ ॥ 15 ॥
విభీషణవచశ్శ్రుత్వాజామ్బవానృక్షపుఙ్గవః ।
కృచ్ఛ్రాదభ్యుగ్దిరన్వాక్యమిదంవచనమబ్రవీత్ ॥ 16 ॥
నైరృతేన్ద్రమహావీర్యస్వరేణత్వాఽభిలక్ష్యే ।
పీడ్యమానశశితైర్బాణైర్నత్వాపశ్యామిచక్షుషా ॥ 17 ॥
అఞ్జనాసుప్రజాయేనమాతరిశ్వా చ నైరృత ।
హనుమాన్ వానరశ్రేష్ఠఃప్రాణాన్ ధారయతేక్వచిత్ ॥ 18 ॥
శ్రుత్వాజామ్బవతోవాక్యమువాచేదంవిభీషణః ।
ఆర్యపుత్రావతిక్రమ్యకస్మాత్పృచ్ఛసిమారుతిమ్ ॥ 19 ॥
నైవరాజనిసుగ్రీవేనాఙ్గదేనాపిరాఘవే ।
ఆర్యసన్దర్శితస్స్నేహోయథావాయుసుతేపరః ॥ 20 ॥
విభీషణవచశ్శ్రుత్వాజామ్బవాన్వాక్యమబ్రవీత్ ।
శృణునైరృతశార్దూలయస్మాత్ పృచ్ఛామిమారుతిమ్ ॥ 21 ॥
తస్మిన్జీవతివీరేతుహతమప్యహతమ్బలమ్ ।
హనూమత్యుజ్ఝితప్రాణేజీవన్తోఽపివయం హృతా ॥ 22 ॥
ధరతేమారుతిస్తాతమారుతప్రతిమోయది ।
వైశ్వానరసమోవీర్వేజీవితాశాతతోభవేత్ ॥ 23 ॥
తతోవృద్ధముపాగమ్యనియమేనాభ్యవాదయత్ ।
గృహ్యజామ్బవతఃపాదౌహనూమాన్మారుతాత్మజః ॥ 24 ॥
శ్రుత్వాహనుమతోవాక్యన్తదాఽపివ్యథితేన్ద్రియః ।
పునర్జాతమివాత్మానమ్మన్యతేప్లవగోత్తమః ॥ 25 ॥
తతోఽబ్రవీన్మహాతేజాహనూమన్తం స జామ్బవాన్ ।
ఆగచ్ఛహరిశార్దూల వానరాంస్త్రాతుమర్హసి ॥ 26 ॥
నాన్యోవక్రమపర్యాప్తస్త్వమేషామ్పరమస్సఖా ।
త్వత్పరాక్రమకాలోఽయన్నాన్యమ్పశ్యామికథఞ్చన ॥ 27 ॥
ఋక్ష్వానరవీరాణామనీకానిప్రహర్షయ ।
శల్యౌకురుచాప్యేతాసాదితౌరామలక్ష్మణౌ ॥ 28 ॥
గత్వాపరమమధ్వానముపర్యుపరిసాగరమ్ ।
హిమవన్తన్నగశ్రేష్ఠంహనుమన్గన్తుమర్హసి ॥ 29 ॥
తతఃకాఞ్చనమత్యుచ్చమృషభమ్పర్వతోత్తమమ్ ।
కైలాసశిఖరఞ్చాపిద్రక్ష్యస్యరినిషూదన ॥ 30 ॥
తయోశశిఖరయోర్మధ్యేప్రదీప్తమతులప్రభమ్ ।
సర్యౌషధియుతంవీర ద్రక్ష్యస్యౌషధిపర్యతమ్ ॥ 31 ॥
తస్యవానరశార్దూల చతస్రో మూధి సమ్భవాః ।
ద్రక్ష్యస్యోషధయోదీప్తాదీపయ్నత్యోదిశోదశ ॥ 32 ॥
మృతసఞ్జీవనీఞ్చైవవిశల్యకరణీమపి ।
సువర్ణకరణీఞ్చైవసన్ధానకరణీన్తథా ॥ 33 ॥
తాస్సర్వాహనుమన్గృహ్వక్షిప్రమాగన్తుమర్హసి ।
ఆశ్వాసయహరీన్ ప్రాణైర్యోజ్యగన్ధవహాత్మజ ॥ 34 ॥
శ్రుత్వాజామ్బవతోవాక్యంహనూమాన్ హరిపుఙ్గవః ।
ఆపూర్యతబలోద్ధర్షైస్తోయవేగైరివార్ణవః ॥ 35 ॥
స పర్వతతటాగ్రస్థః పీడయన్పర్వతోత్తరమ్ ।
హనూమాన్దృశ్యతే వీరో ద్వితీయ ఇవ పర్వతః ॥ 36 ॥
హరిపాదవినిర్భగ్నోనిషసాద స పర్వతః ।
న శశాకతదాత్మానంసోఢుమ్భృశనిపీడితః ॥ 37 ॥
తస్యపేతుర్నగాభూమౌహరివేగాచ్చజజ్వలుః ।
శృఙ్గాణి చ వ్యశీర్యన్తపీడితస్యహనూమతా ॥ 38 ॥
తస్మిన్ సమ్పీడ్యమానేతుభగ్నద్రుమశిలాతలే ।
న శేకుర్వానరాస్స్థాతుఙ్ఘూర్ణమానేనగోత్తమే ॥ 39 ॥
సాఘూర్ణితమహాద్వారాప్రభగ్నగృహగోపురా ।
లఙ్కాత్రాసాకులారాత్రౌప్రవృత్తేవాభవత్తదా ॥ 40 ॥
పృథివీధరసఙ్కాశోనిపీడ్యధరణీధరమ్ ।
పృథివీఙ్క్షోభయామాససార్ణవామ్మారుతాత్మజః ॥ 41 ॥
ఆరురోహతదాతస్మాద్ధరిర్మలయపర్వతమ్ ।
మేరుమన్దరసఙ్కాశన్నానాప్రస్రవణాకులమ్ ॥ 42 ॥
నానాద్రుమలతాకీర్ణంవికాసికమలోత్పలమ్ ।
సేవితన్దేవగన్ధర్వైష్షష్టియోజనముచ్ఛ్రితమ్ ॥ 43 ॥
విద్యాధరైర్మునిగణైరప్సరోభిర్నిషేవితమ్ ।
నానామృగగణాకీర్ణమ్బహుకన్దరశోభితమ్ ॥ 44 ॥
సర్వానాకులయంస్తత్రయక్షగన్ధర్వకిన్నరాన్ ।
హనుమాన్ మేఘసఙ్కాశోవవృధేమారుతాత్మజః ॥ 45 ॥
పద్భ్యాన్తుశైలమాపీడ్యబడబాముఖవన్ముఖమ్ ।
వివృత్యోగ్రన్ననాదోచ్చైస్త్రాసయన్నివరాక్షసాన్ ॥ 46 ॥
తస్యనానద్యమానస్యశ్రుత్వానినదమద్భుతమ్ ।
లఙ్కాస్థారాక్షసాస్సర్వే న శేకుస్స్పన్దితుమ్భయాత్ ॥ 47 ॥
నమస్కృత్వాఽథరామాయమారుతిర్భీమవిక్రమః ।
రాఘవార్థేపరఙ్కర్మసమీహతపరన్తపః ॥ 48 ॥
స పుచ్ఛముద్యమ్యభుజఙ్గకల్పంవినమ్యపృష్ఠంశ్రవణేనికుఞ్చ్య ।
వివృత్యవక్త్రమ్బడబాముఖాభమాపుఫ్లువేవ్యోమనిచణ్డవేగః ॥ 49 ॥
సవృక్షషణ్డాంస్తరసాజహారశైలాన్ శిలాఃప్రాకృతవానరాంశ్చ ।
బాహూరువేగోద్ధతసమ్ప్రణున్నాస్తేక్షీణవేగాస్సలిలేనిపేతుః ॥ 50 ॥
తౌప్రసార్యోరగభోగకల్పౌభుజౌభుజఙ్గారినికాశవీర్యః ।
జగామమేరున్నగరాజమగ్య్రన్దిశఃప్రకర్షన్నివవాయుసూనుః ॥ 51 ॥
స సాగరఙ్ఘూర్ణితవీచిమాలన్తథాభృశమ్భ్రామితసర్వసత్త్వమ్ ।
సమీక్షమాణస్సహసాజగామచక్రంయథావిష్ణుకరాగ్రముక్తమ్ ॥ 52 ॥
స పర్వతాన్వృక్షగవాన్ సరాంసినదీస్తటాకానిపురోత్తమాని ।
స్ఫీతాన్ జనాన్తానపిసమ్ప్రవీక్ష్యజగామవేగాపతితృతుల్యవేగః ॥ 53 ॥
ఆదిత్యపథమాశ్రిత్యజగామ స గతక్లమః ।
హనూమాంస్త్వరితోవీరఃపితృతుల్యపరాక్రమః ॥ 54 ॥
జవేనమహతాయుక్తోమారుతిర్మారుతోయథా ।
జగామహరిశార్దూలోదిశశ్శబ్దేనపూరయన్ ॥ 55 ॥
స్మ్మరన్జామ్బవతోవాక్యమ్మారుతిర్వాతరంహసా ।
దదర్శసహసాగత్వాహిమవన్తమ్మహాకపిః ॥ 56 ॥
నానాప్రస్రవణోపేతన్నానాకన్దరనిర్ఘరమ్ ।
శ్వేతాభ్రచయసఙ్కాశైశశిఖరైశ్చారుదర్శనైః ॥ 57 ॥
శోభితంవివిధైర్వృక్షైరగమత్పర్వతోత్తమమ్ ।
స తంసమాసాద్యమహానగేన్ద్రమతిప్రవృద్ధోత్తమఘోరశృఙ్గమ్ ।
దదర్శపుణ్యానిమహాశ్రమాణిసురర్షిసఙ్ఘోత్తమసేవితాని ॥ 58 ॥
స బ్రహ్మకోశంరజతాలయం చ శక్రాలయంరుద్రశరప్రమోక్షమ్ ।
హయాననమ్బ్రహ్మశిరశ్చదీప్తన్దదర్శవైవస్వతకిఙ్కరాంశ్చ ॥ 59 ॥
వజ్రాలయం వైశ్వరణాలయం చ ।
సూర్యప్రభం సూర్యనిబన్ధనం చ ।
బ్రహ్మాసనం శఙ్కరకార్ముకం చ ।
దదర్శ నాభిం చ వసున్ధరాయాః ॥ 60 ॥
కైలాసమగ్య్రంహిమవచ్ఛిలాం చ తథర్షభఙ్కాఞ్చనశైలమగ్య్రమ్ ।
సన్దీప్తసర్వౌషధిసన్ప్రదీప్తన్దదర్శసర్వౌషధిపర్వతేన్ద్రమ్ ॥ 61 ॥
స తంసమీక్ష్యానలరశ్మిదీప్తంవిసిష్మియేవాసవదూతసూనుః ।
ఆవృత్యతఞ్చౌషధిపర్వతేన్ద్రన్తత్రౌషధీనాంవిచయఞ్చకార ॥ 62 ॥
సయోజనసహస్రాణిసమతీత్యమహాకపిః ।
దివ్యౌషధిధరంశైలంవ్యచరన్మారుతాత్మజః ॥ 63 ॥
మహౌషధ్యస్తతస్సర్వాస్తస్మిన్ పర్వతసత్తమే ।
విజ్ఞాయార్థినమాయాన్తన్తతోజగ్మురదర్శనమ్ ॥ 64 ॥
స తామహాత్మాహనుమానపశ్యంశ్చుకోపకోపాచ్చభృశన్ననాద ।
అమృష్యమాణోఽనగినికాశచక్షుర్మహీధరేన్ద్రన్తమువాచవాక్యమ్ ॥ 65 ॥
కీమేతదేవంసువినిశ్చితన్తేయద్రాఘవేనాసికృతానుకమ్ప ।
పశ్యాద్యమద్బాహుబలాభిభూతోవికీర్ణమాత్మానమథోనగేన్ద్ర ॥ 66 ॥
స తస్యశృఙ్గంసనగంసనాగంసకాఞ్చనన్ధాతుసహస్రజుష్టమ్ ।
వికీర్ణకూటఞ్జ్వలితాగ్రసానుమ్ప్రగృహ్యవేగాత్సహసోన్మమాథ ॥ 67 ॥
సతసముత్పాట్యఖముత్పపాతవిత్రాస్యలోకాన్ ససురాసురేన్ద్రాన్ ।
సంస్తూయమానఃఖచరైరనేకైర్జగామవేగాద్గరుడోగ్రవేగః ॥ 68 ॥
స భాస్కరాధ్వానమనుప్రపన్నస్తమ్భాస్కరాభంశిఖరమ్ప్రగృహ్య ।
బభౌతదాభాస్కరసన్నికాశోరవేస్సమీపేప్రతిభాస్కరాభః ॥ 69 ॥
స తేనశైలేనభృశంరరాజశైలోపమోగన్ధవహాత్మజస్తు ।
సహస్రధారేణసపావకేనచక్రేణఖేవిష్ణురివార్పితేన ॥ 70 ॥
తంవానరాఃప్రేక్ష్యవినేదురుచ్చైస్సతానపిప్రేక్ష్యముదాననాద ।
తేషాంసముధ్ఘుష్టరవన్నిశమ్యలఙ్కాలయాభీమతరంవినేదుః ॥ 71 ॥
తతోమహాత్మానిపపాతతస్మిన్ శైలోత్తమేవానరసైన్యమథ్యే ।
హర్యుత్తమేభ్యశశిరసాఽభివాద్యవిభీషణన్తత్ర స సస్వజే చ ॥ 72 ॥
తావప్యుభౌమానుషరాజపుత్రౌతఙ్గన్ధమాఘ్రాయమహౌషధీనామ్ ।
బభూవతుస్తత్రతదావిశల్యావుత్తస్థురన్యే చ హరిప్రవీరాః ॥ 73 ॥
సర్వేవిశల్యావిరుజాఃక్షణేనహరిప్రవీరాశ్చహతాశ్చయేస్యుః ।
గన్ధేనతాసామ్ప్రవరౌషధీనాంసుప్తానిశాన్తేష్వివసమ్ప్రబుద్ధాః ॥ 74 ॥
దాప్రభృతిలఙ్కాయాంయుధ్యన్తేహరిరాక్షసాః ।
తదాప్రభృతిమానార్థమాజ్ఞయారావణస్య చ ॥ 75 ॥
యేహన్యన్తేరణేతత్రరాక్షసాఃకపికుఞ్జరైః ।
హతాహతాస్తుక్షిప్యన్తేసర్వఏవతుసాగరే ॥ 76 ॥
తతోహరిర్గన్ధవహాత్మజస్తుతమోషధీశైలముదగ్రవేగః ।
నినాయవేగాద్ధిమవన్తమేవపునశ్చరామేణసమాజగామ ॥ 77 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్డే చతుఃసప్తతితమస్సర్గః ॥
