శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే యుద్ధకాణ్డమ్ ।
అథ సప్తషష్టితమస్సర్గః ।
తేనివృత్తామహాకాయాశ్శ్రుత్వాఙ్గదవచస్తదా ।
నైష్ఠికీమ్బుద్ధిమాస్థాయసర్వేసఙ్గ్రామకాఙ్క్షిణః ॥ 1 ॥
సముదీరితవీర్యాస్తేసమారోపితవిక్రమాః ।
పర్యవస్థాపితావాక్యైరఙ్గదేనవలీముఖాః ॥ 2 ॥
ప్రయాతాశ్చగతాహర్షమ్మరణేకృతశ్చయాః ।
చక్రుస్సుతుములంయుద్ధంవానరాస్త్యక్తజీవితాః ॥ 3 ॥
అథవృక్షాన్మహాకాయాస్సానూనిసుమహాన్తి చ ।
వానరాస్తూర్ణముద్యమ్యకుమ్భకర్ణమభిద్రుతాః ॥ 4 ॥
కుమ్భకర్ణస్సఙ్కృద్ధోగదాముద్యమ్యవీర్యవాన్ ।
అర్థయన్సమహాకాయస్సమన్తాద్ వ్యక్షిపద్రిపూన్ ॥ 5 ॥
శతానిసప్తచాష్టౌ చ సహస్రాణి చ వానరాః ।
ప్రకీర్ణాఃశేరతేభూమౌకుమ్భకర్ణేనపోధితాః ॥ 6 ॥
షోడశాష్టౌ చ దశ చ వింశత్రతింశస్తథైవ చ ।
పరిక్షిప్య చ బాహుభ్యాఙ్ఖాదన్విపరిధావతి ॥ 7 ॥
భక్ష్యన్ భృశసఙ్క్రుద్ధోగరుడఃపన్నగానివ ।
కృచ్ఛ్రేణచసమాశ్వస్తాఃసఙ్గమ్యచతతస్తతః ॥ 8 ॥
వృక్షాద్రిహస్తాహరయస్తస్థుస్సఙ్గ్రామమూర్థని ।
తతఃపర్వతముత్పాట్యద్వివిదఃప్లవగర్షభః ॥ 9 ॥
తమప్రాప్య మహాకాయం తస్య సైన్యేఽపతత్తతః ।
మమర్దాశ్వాన్ గజాంశ్చాపి రథాంశ్చాపి నగోత్తమః ॥ 10 ॥
తమప్రాప్యమహాకాయన్తస్యసైన్యేఽపతత్తధా ।
మమర్దాశ్వాన్గజాంశ్చాపిరథాంశ్చాపినగోత్తమః ॥ 11 ॥
తానిచాన్యానిరక్షాంసిఏవఞ్చాన్యగదిరేఃశిరః ।
తచ్చైలవేగాభిహతంహతాశ్వంహతసారథి ॥ 12 ॥
రక్షసాంరుధిరక్లిన్నమ్బభూవాయోధనమ్మహత్ ।
రథినోవానరేన్ద్రాణాంశరైఃకాలాన్తకోపమైః ॥ 13 ॥
శిరాంసినర్దతాఞ్జహ్రుస్సహసాభీమనిస్స్వనా ।
వానరాశ్చమహాత్మానస్సముత్పాట్యమహాద్రుమాన్ ॥ 14 ॥
రథావశ్వాన్గజానుష్ట్రాన్రాక్షసానభ్యసూదయన్ ।
హనుమాన్ శైలశృఙ్గాణిశిలాశ్చవివిధాన్ ద్రుమాన్ ॥ 15 ॥
వవర్షకుమ్భకర్ణస్యశిరస్యమ్బరమాస్థితః ।
తానిపర్వతశృఙ్గాణిశూలేన స బిభేద హ ॥ 16 ॥
బభఞ్జవృక్షవర్షం చ కుమ్భకర్ణోమహాబలః ।
తతోహరీణాన్తదనీకముగ్రన్దుద్రావశూలన్నిశితమ్ప్రగృహ్య ।
తస్థౌ స తస్యాపతతఃపురస్తాన్మహీధరాగ్రంహనుమాన్ ప్రగృహ్య ॥ 17 ॥
స కుమ్భకర్ణఙ్కుపితోజఘానవేగేనశైలోత్తమభీమకాయమ్ ।
స చక్షుభేతేనతదాభిభూతోమేదార్ద్రగాత్రోరుధిరావసిక్తః ॥ 18 ॥
స శూలమాసాద్యతటిత్ప్రకాశఙ్గిరిర్యథాప్రజ్వలితాగ్రశృఙ్గమ్ ।
బాహ్వన్తరేమారుతిమాజఘానగుహోఽచలఙ్క్రౌఞ్చమివోగ్రశక్త్యా ॥ 19 ॥
శూలనిర్భిన్నమహాభుజాన్తరఃప్రవిహ్వలఃశోణితముద్వమన్ ముఖాత్ ।
ననాదభీమంహనుమాన్ మహాహవేయుగాన్తమేఘస్న్తితస్వనోపమమ్ ॥ 20 ॥
తతోవినేదుఃసహసాప్రహృష్టారక్షోగణాస్తంవ్యథితంసమీక్ష్య ।
ప్లవఙ్గమాస్తువ్యథితాభయర్తాఃప్రదుద్రువుఃసంయతికుమ్భకర్ణాత్ ॥ 21 ॥
తతస్తునీలోబలవాన్ పర్యవస్థాపయన్బలమ్ ।
ప్రవిచిక్షేపశైలాగ్రఙ్కుమ్భకర్ణాయధీమతే ॥ 22 ॥
తదాపతన్తంసమ్ప్రేక్ష్యముష్టినాభిజఘాన హ ।
ముష్టిప్రహారాభిహతన్తచ్ఛైలాగ్రంవ్యశీర్యత ॥ 23 ॥
సవిస్ఫులిఙ్గంసజ్వాలనిపపాతమహేతలే ।
ఋషభశ్శరభోనీలోగవాక్షోగన్ధమాదనః ॥ 24 ॥
పఞ్చవానరశార్దూలాఃకుమ్బుకర్ణముపాద్రవన్ ।
శైలైర్వవృక్షైస్తలైఃపాదైర్ముష్టిభిశ్చమహాబలాః ॥ 25 ॥
కుమ్భకర్ణమ్మహాకాయంసర్వతోఽభిప్రదుద్రువుః ।
స్పర్శానివప్రహారాంస్తాన్వేద్వయానో న వివ్యథే ॥ 26 ॥
ఋషభన్తుమహావేగమ్బాహుభ్యామ్పరిషస్వజే ।
కుమ్భకర్ణభుజాభ్యాన్తుపీడితోవానరర్షభః ॥ 27 ॥
నిపపాతర్షభోభీమఃప్రముఖాద్వాన్తశోణితః ।
ముష్టినాశరభంహత్వాజానునానీలమాహవే ॥ 28 ॥
ఆజఘానగవాక్షన్తులేనేన్ద్రరిపుస్తదా ।
పాదేనాభ్యహనత్కృద్ధస్తరసాగన్ధమాదనమ్ ॥ 29 ॥
దత్తప్రహారవ్యథితాముముహుశ్శోణితోక్షితాః ।
నిపేతుస్తేతుమేదిన్యాన్నికృత్తాఇవకింశుకాః ॥ 30 ॥
తేషువానరముఖ్యేషుపాతితేషుమహాత్మసు ।
వానరాణాంసహస్రాణికుమ్బకర్ణమ్ప్రదద్రువుః ॥ 31 ॥
తంశైలమివశైలాభాఃసర్వేతుప్లవగర్షభాః ।
సమారుహ్యసముత్పత్యదదంశుశ్చమహాబలాః ॥ 32 ॥
తన్నఖైర్ధశనైశ్చాపిముష్టిభిర్బాహుభిస్తథా ।
కుమ్భకర్ణమ్మహాబాహహున్తేజఘ్నుఃప్లవగర్షభాః ॥ 33 ॥
స వానరసహస్త్రైరజితః పర్వతోపమైః ।
రరాజరాక్షసవ్యాఘ్రోగిరిరాత్మరుహైరివ ॥ 34 ॥
బాహుభ్యాంవానరాన్సర్వాన్ప్రగృహ్య స మహాబలః ।
భక్ష్యామాససఙ్క్రుద్ధోగరుడఃపన్నగానివ ॥ 35 ॥
ప్రక్షిప్తాఃకుమ్బకర్ణేనవక్త్రేపాతాలసన్నిభే ।
నాసాపుటాభ్యాన్నిర్జగ్ముఃకర్ణాభ్యాఞ్చైవవానరాః ॥ 36 ॥
భక్ష్యన్భృశసఙ్క్రుద్ధో హరీన్ పర్వతసన్నిభః ।
బభఞ్జవానరాన్ సర్వాన్ సఙ్క్రుద్ధోరాక్షసోత్తమః ॥ 37 ॥
మాంసశోణితసఙ్క్లేదాకుర్వన్ భూమిం స రాక్షసః ।
చచారహరినైన్యేషుకాలానగిరివమూర్ఛితః ॥ 38 ॥
యథా శుష్కాణ్యరణ్యాని గ్రీష్మే దహతి పావకః ।
తథా వానరసైన్యాని కుమ్భకర్ణో దదాహ సః ॥ 39 ॥
యథాశుష్కాణ్యరణ్యానిగ్రీష్మేదహతిపావకః ।
తథావానరసైన్యానికుమ్బకర్ణోవినిర్దహత్ ॥ 40 ॥
తతస్తేవధ్యమానాస్తుహతయూథావినాయకాః ।
వానరాభయసంవిగ్నావినేదుర్విస్వరమ్భృశైః ॥ 41 ॥
అనేకశోవధ్యమానాఃకుమ్భకర్ణేనవానరాః ।
రాఘవంశరణఞ్జగ్ముర్వ్యథితాఃభిన్నచేతసః ॥ 42 ॥
ప్రభగ్నాన్ వానరాన్ దృష్టవావజ్రహస్తాత్మజాత్మజః ।
అభ్యధావతవేగేనకుమ్భకర్ణమ్మహాహవే ॥ 43 ॥
శైలశృఙ్గమ్మహద్గృహ్యవినదంశ్చముహుర్ముహుః ।
త్రాసయన్రాక్షసాన్సర్వాన్ కుమ్భకర్ణపదానుగాన్ ॥ 44 ॥
చిక్షేపశైలశిఖరఙ్కుమ్భకర్ణస్యమూర్ధని ।
స తేనాభిహతోమూర్ధ్నిశైలేనేన్ద్రరిపుస్తదా ॥ 45 ॥
కుమ్భకర్ణఃప్రజజ్వాలక్రోధేనమహతాతదా ।
సోఽభ్యధావతవేగేనవాలిపుత్రమమర్షణమ్ ॥ 46 ॥
కుమ్భకర్ణోమహానాదస్త్రాసయన్ సర్వవానరాన్ ।
శూలంససర్జవైరోషాదఙ్గదేతుమహాబలః ॥ 47 ॥
త మాపతన్తమ్బుద్ధ్వాతుయుద్ధమార్గవిశారదః ।
లాఘవాన్మోచయామాబలవాన్ వానరర్షభః ॥ 48 ॥
ఉత్పత్యచైనన్తరసాతలేనోరస్యతాడయత్ ।
స తేనాభిహతఃకోపాత్ప్రముమోహాచలోపమః ॥ 49 ॥
స లబ్దసఞ్జ్ఞోబలవాన్ముష్టిమావర్త్యరాక్షసః ।
అపహాస్తేనచిక్షేపవిసఞ్జ్ఞః స పపాత హ ॥ 50 ॥
తస్మిన్ ప్లవగశార్దూలేవిసఞ్జ్ఞేపతితేభువి ।
తచ్ఛూలంసముపాదాయసుగ్రీవమభిదుద్రువే ॥ 51 ॥
తమాపతన్తంసమ్ప్రేక్ష్యకుమ్భకర్ణమ్మహాబలమ్ ।
ఉత్పపాతతదావీరస్సుగ్రీవోవానరాధిపః ॥ 52 ॥
స పర్వతాగ్రముత్క్షిప్యసమావిధ్యమహాబలః ।
అభిదుద్రావవేగేనకుమ్భకర్ణమ్మహాబలమ్ ॥ 53 ॥
తమాపతన్తంసమ్ప్రేక్ష్యకుమ్భకర్ణఃప్లవఙ్గమమ్ ।
తస్థౌవివృతసర్వాఙ్గోవానరేన్ద్రస్యసమ్ముఖః ॥ 54 ॥
కపిశోణితదిగ్ధాఙ్గమ్భక్ష్యన్తమ్ప్లవఙ్గమాన్ ।
కుమ్భకర్ణంస్థితన్దృష్టవాసుగ్రీవోవాక్యమబ్రవీత్ ॥ 55 ॥
త్వజతద్వానరానీకమ్ప్రాకృతైఃకిఙ్కరిష్యసి ।
సహస్వైకన్నిపాతమ్మేపర్వతస్యాస్యరాక్షస ॥ 56 ॥
తద్వాక్యంహరిరాజస్యసత్త్వధైర్యసమన్వితమ్ ।
శ్రుత్వారాక్షసశార్దూలఃకుమ్భకర్ణోఽబ్రవీద్వచః ॥ 57 ॥
ప్రజాపతేస్తుపౌత్రస్త్వన్తథైవరక్షరజస్సుతః ।
శ్రుతపౌరుషసమ్పన్నఃకస్మాద్గర్జసివానర ॥ 58 ॥
స కుమ్భకర్ణస్యవచోనిశమ్యవ్యావిధ్యశైలంసహసాముమోచ ।
తేనాజఘానోరసికుమ్భకర్ణంశైలేనవజ్రాశనిసన్నిభేన ॥ 59 ॥
తచ్ఛైలశృఙ్గంసహసావికీర్ణమ్భుజాన్తరేతస్యతదావిశాలే ।
తతోనిషేదుఃసహసాప్లవఙ్గారక్షోగణాశ్చాపిముదావినేదుః ॥ 60 ॥
స శైలశృఙ్గాభిహతశ్చుకోపననాదరోషాచ్చవివృత్యవక్త్రమ్ ।
వ్యావిధ్యశూలం చ తటిత్ప్రకాశఞ్చిక్షేపహర్యృక్షిపతేర్వధాయ ॥ 61 ॥
తత్కుమ్భకర్ణస్యభుజప్రవిద్ధంశూలంశితఙ్కాఞ్చనదామజుష్టమ్ ।
క్షిప్రంసముత్పత్యనిగృహ్యదోర్భ్యామ్బభఞ్జవేగేనసుతోఽనిలస్య ॥ 62 ॥
కృతమ్భారసహస్రస్యశూలఙ్కాలాయసమ్మహత్ ।
బభఞ్జజానుమారోప్యతదాహృష్టఃప్లవఙ్గమః ॥ 63 ॥
శూలమ్భగ్నంహనుమతాదృష్టవావానరవాహినీ ।
హృష్టాననాదబహుశస్సర్వతశ్చాపిదుద్రువే ॥ 64 ॥
బభూవథపరిత్రస్తోరాక్షసోవిముఖోఽభవత్ ।
సింహనాదం చ తేచక్రుఃప్రహృష్టావనగోచరాః ॥ 65 ॥
మారుతిమ్పూజయాఞ్చక్రుర్దృష్టవాశూలన్తథాగతమ్ ।
స తత్తథాభగ్నమవేక్ష్యశూలఞ్చుకోపరక్షోధిపతిర్మహాత్మా ।
ఉత్పాట్యలఙ్కామలయాత్సశృఙ్గఞ్జఘానసుగ్రీవముపేత్యతేన ॥ 66 ॥
స శైలశృఙ్గాభిహతోవిసఞ్జ్ఞఃపపాతభూమౌయుధివానరేన్ద్రః ।
తమ్ప్రేక్ష్యభూమౌపతితంవిసఞ్జ్ఞనేదుఃప్రహృష్టాస్త్వథయాతుధానాః ॥ 67 ॥
మభ్యుపేత్యాద్భుతఘోరవీర్యం స కుమ్భకర్ణోయుధివానరేన్ద్రమ్ ।
జహారసుగ్రీవమభిప్రగృహ్యయథానిలోమేఘమతిప్రచణ్డః ॥ 68 ॥
స తమ్మహామేఘనికాశరూపముత్పాట్యగచ్ఛన్యుధికుమ్భకర్ణః ।
రరాజమేరుప్రతిమానరూపోమేరుర్యథాభ్యుఛ్రచితఘోరశృఙ్గః ॥ 69 ॥
తతస్తమాదాయజగామవీరస్సంస్తూయమానోయుధిరాక్షసేన్ద్రైః ।
శృణ్వన్నినాదన్త్రిదివాలయానామ్ప్లవఙ్గరాజగ్రహవిస్మితానామ్ ॥ 70 ॥
తతస్తమాదాయతదా స మేనేహరీన్ద్రమిన్ద్రోపమమిన్ద్రవీర్యః ।
అస్మిన్ హతేసర్వమిదంహతంస్యాత్సరాఘవంసైన్యమితీన్ద్రశత్రుః ॥ 71 ॥
విద్రుతాంవాహినీన్దృష్టవావానరాణామితస్తతః ।
కుమ్భకర్ణేనసుగ్రీవఙ్గృహీతఞ్చాపివానరమ్ ॥ 72 ॥
హనుమాంశ్చిన్తయామాసమతిమాన్ మారుతాత్మజః ।
ఏవఙ్గృహీతేసుగ్రీవేకిఙ్కర్తవ్యమ్మయాభవేత్ ॥ 73 ॥
యద్వైన్యాయమ్మయాకర్తున్తత్కరిష్యామిసర్వధా ।
భూత్వాపర్వతసఙ్కాశోనాశయిష్యామిరాక్షసమ్ ॥ 74 ॥
మయాహతేసంయతికుమ్భకర్ణేమహాబలేముష్టివిశీర్ణదేహే ।
విమోచితేవానరపార్థివే చ భవన్తుహృష్టాఃప్లవగాస్సమస్తాః ॥ 75 ॥
అథవాస్వయమప్యేషమోక్షమ్ప్రాప్స్యతిపార్థివ ।
గృహీతోఽయంయదిభవేత్రిదశైస్సాసురోరగైః ॥ 76 ॥
మన్యే న తావదాత్మానమ్బుధ్యతేవానరాధిపః ।
శైలప్రహారాభిహతఃకుమ్భకర్ణేనసంయుగే ॥ 77 ॥
అయమ్ముహూర్తాత్సుగ్రీవోలబ్దసఞ్జ్ఞోమహాహవే ।
ఆత్మనోవానరాణాం చ యత్పథ్యన్తత్కరిష్యతి ॥ 78 ॥
మయాతుమోక్షితస్యాస్యసుగ్రీవస్యమహాత్మనః ।
అప్రీతిశ్చభవేత్కష్టాకీర్తినాశశ్చశాశ్వతః ॥ 79 ॥
తస్మాన్ముహూర్తఙ్కాఙ్క్షిష్యేవిక్రమమ్పార్థివస్యతు ।
భిన్నం చ వానరానీకన్తావదాశ్వాసయామ్యహమ్ ॥ 80 ॥
ఇత్యేవఞ్చిన్తయిత్వాతుహనుమాన్మారుతాత్మజః ।
భూయఃసంస్తమ్భయామాసవానరాణామ్మహాచమూమ్ ॥ 81 ॥
స కుమ్భకర్ణోఽథవివేశలఙ్కాంస్పురన్తమాదాయమహాకపిన్తమ్ ।
విమానచర్యాగృహగోపురస్థైఃపుష్పాగ్య్రవర్షైరవకీర్యమాణః ॥ 82 ॥
లాజగన్ధోదవర్షైస్తుసిచ్యమానశ్సనైశ్శనైః ।
రాజవీథ్యాస్తుశీతత్వాత్సఞ్జ్ఞామ్ప్రాపమహాబలః ॥ 83 ॥
తతస్ససఞ్జ్ఞాముపలభ్యకృచ్ఛ్రాద్బలీయసస్తస్యభుజాన్తరస్థః ।
అవేక్షమాణఃపురసాజమార్గంవిచిన్తయామాసముహుర్మహాత్మా ॥ 84 ॥
ఏవఙ్గృహీతేనకథన్నునామశక్యమ్మయాసమ్ప్రతికర్తుమద్య ।
తథాకరిష్యామియథాహరీణామ్భవిష్యతీష్టం చ హితం చ కార్యమ్ ॥ 85 ॥
తతఃకరాగ్రైఃసహసాసమేత్యరాజాహరీణామమరేన్ద్రశత్రుమ్ ।
ఖరైశ్చకర్ణౌదశనైశ్చనాసాన్దదంశపార్శ్వేషు చ కుమ్భకర్ణమ్ ॥ 86 ॥
స కుమ్భకర్ణోహృతకర్ణనాసోవిదారితస్తేనరదైర్నఖైశ్చ ।
రోషాభిభూతఃక్షతజార్ద్రగాత్రఃసుగ్రీవమావిధ్యపిపేషభూమౌ ॥ 87 ॥
స భూతలేభీమబలాభిపిష్టస్సురారిభిస్స్సైరభిహన్యమానః ।
జగామఖంవేగవదభ్యుపేత్యపునశ్చరామేణసమాజగామ ॥ 88 ॥
కర్ణనాసావిహీనస్తుకుమ్భకర్ణోమహాబలః ।
రరాజశోణితైఃసిక్తోగిరిఃప్రస్రవణైరివ ॥ 89 ॥
శోణితార్ద్రోమహాకాయోరాక్షసోభీమవిక్రమః ।
యుద్ధాయాభిముఖోభీమోమనశ్చక్రేనిశాచరః ॥ 90 ॥
నీలాఞ్జనచయప్రఖ్యాః ససన్ధ్య ఇవ తోయదః ।
యుద్ధాయాభిముఖో భీమో మనశ్చక్రే నిశాచరః ॥ 91 ॥
గతేతుతస్మిన్ సురరాజశత్రుఃక్రోధాత్ప్రదుద్రావరణాయభూయః ।
అనాయుధోఽస్మీతివిచిన్త్యరౌద్రోఘోరన్తదాముద్గరమాససాద ॥ 92 ॥
తతస్సపుర్యాస్ససహసామహాత్మానిష్క్రమ్యతద్వానరసైన్యముగ్రమ్ ।
బభక్షరక్షోయుధికుమ్భకర్ణఃప్రజాయుగాన్తానగిరివప్రవృద్ధః ॥ 93 ॥
బుభుక్షితః శోణితమాంసగృధ్నుః ।
ప్రవిశ్య తద్వానరసైన్యముగ్రమ్ ।
చఖాద రక్షాంసి హరీన్పిశాచాన్ ।
ఋక్షాంశ్చ మోహాద్యుధి కుమ్భకర్ణః ।
యథైవ మృత్యుర్హరతే యుగాన్తే ।
స భక్షయామాస హరీంశ్చ ముఖ్యాన్ ॥ 94 ॥
ఏకన్ద్వౌత్రీన్ బహూన్ క్రుద్ధోవానరాన్సహరాక్షసైః ।
సమాదాయైకహస్తేనప్రచిక్షేపత్వరన్ముఖే ॥ 95 ॥
సమ్ప్రస్రవంస్తదామేదశ్శోణితే చ మహాబలః ।
వధ్యమానోనగేన్ద్రాగ్రైర్భక్ష్యామాసవానరాన్ ॥ 96 ॥
తేభక్ష్యమాణాహరయోరామఞ్జుగ్ముస్తదాగతిమ్ ।
కుమ్భకర్ణోభృశఙ్క్రుద్ధఃకపీన్ ఖాదన్ ప్రధావతి ॥ 97 ॥
శతానిసప్తచాష్టౌ చ వింశత్రతింశత్తథైవ చ ।
సమ్పరిష్వజ్యబాహుభ్యాఙ్ఖాదవనిపరిధావతి ॥ 98 ॥
మేదోవసాశోణితదిగ్ధగాత్రః ।
కర్ణావసక్తగ్రథితాన్త్రమాలః ।
వవర్షశూలాని సుతీక్షణదంష్ట్రః ।
కాలో యుగాన్తస్థ ఇవ ప్రవృద్ధః ॥ 99 ॥
తస్మిన్ కాలేసుమిత్రాయాఃపుత్రఃపరబలార్దనః ।
చకారలక్ష్మణఃక్రుద్ధోయుద్ధమ్పరపురఞ్జయః ॥ 100 ॥
స కుమ్భకర్ణస్యశరాన్ శరీరేసప్తవీర్యవాన్ ।
నిచఖాదాదదేచాన్యావనిససర్జ చ లక్ష్మణః ॥ 101 ॥
పీడ్యమానస్తదస్త్రన్తువిశేషన్తత్సరాక్షసః ।
తతశ్చుకోపబలవాన్సుమిత్రానన్దవర్దనః ॥ 102 ॥
అథాస్యకవచంశుభ్రఞ్జామ్భూనదమయంశుభమ్ ।
ప్రచ్ఛాదయామాసశరైస్సన్ధ్యాభ్రమివమారుతః ॥ 103 ॥
నీలాఞ్జనచయప్రఖ్యాః శైరైః కాఞ్చనభూషణైః ।
ఆపీడ్యమానః శుశుభే మేఘైః సూర్య ఇవాంశుమాన్ ॥ 104 ॥
తతస్సరాక్షసోభీమస్సుమిత్రానన్దవర్ధనమ్ ।
సావజ్ఞమేవప్రోవాచవాక్యమ్మేఘౌఘనిస్స్వనః ॥ 105 ॥
అన్తకస్యాప్యకష్టేన యుధి జేతారమాహవే ।
యుధ్యతామామభీతేనఖ్యాపితావీరతాత్వయా ॥ 106 ॥
ప్రగృహీతాయుధస్యేహమృత్యోరివమహామృధే ।
తిష్ఠన్నప్రగ్రతఃపూజ్యఃకిముయుద్ధప్రదాయకః ॥ 107 ॥
ఐరావతమ్బలేనసమారూఢోవృతఃసర్వామరైఃప్రభుః ।
నైవశక్రోఽపిసమరేస్థితపూర్వఃకదాచన ॥ 108 ॥
అద్యత్వయాహమ్సౌమిత్రేబాలేనాపి , నాపిపరాక్రమైః ।
తోషితోగన్తుమిచ్ఛామిత్యామనుజ్ఞాప్యరాఘవమ్ ॥ 109 ॥
యత్తువీర్యబలోత్సాహైస్తోషితోఽహంరణేత్వయా ।
రామమేవైకమిచ్ఛామిహన్తుంయస్మిన్ హతేహతమ్ ॥ 110 ॥
రామేమయాత్రనిహతేయేఽన్యేస్థాస్యన్తిసంయుగే ।
తానహంయోధయిష్యామిస్వబలేనప్రమాథినా ॥ 111 ॥
ఇత్యుక్తవాక్యన్తద్రక్షఃప్రోవాచస్తుతిసంహితమ్ ।
మృధేఘోరతరంవాక్యంసౌమిత్రిఃప్రహసన్నివ ॥ 112 ॥
యస్త్వంశక్రాదిభిర్వరైరసహ్యఃప్రాప్యపౌరుషమ్ ।
తత్సత్యన్నాన్యథావీరదృష్టస్తేఽద్యపరాక్రమః ॥ 113 ॥
ఏషదాశరథీరామస్తిష్ఠత్యద్రిరివాచలః ।
ఇతిశ్రుత్వాహ్యనాదృత్యలక్ష్మణం స నిశాచరః ॥ 114 ॥
అతిక్రమ్య చ సౌమిత్రిఙ్కుమ్భకర్ణోమహాబలః ।
రామమేవాభిదుద్రావకమ్పయన్నివమేదినీమ్ ॥ 115 ॥
అథదాశరథీంరామోరౌద్రమస్త్రమ్ప్రయోజయన్ ।
కుమ్భకర్ణస్యహృదయేససర్జనిశితాన్ శరాన్ ॥ 116 ॥
తస్యరామేణవిద్ధస్యసహసాభిప్రధావతః ।
అఙ్గాలమిశ్రాఃక్రుద్ధస్యముఖాన్నిశ్చేరురర్చిషః ॥ 117 ॥
రామాస్త్రవిద్ధోఘోరంవైనదన్రాక్షసపుఙ్గవః ।
అభ్యధావతసఙ్కృద్ధోహరీన్ నిద్రావయన్ రణే ॥ 118 ॥
తస్యోరసినిమగ్నాస్తేశరాబర్హిణవాససః ।
హస్తాచ్ఛాస్యపరిభ్రష్టాగదాచోర్వ్యామ్పపాత హ ॥ 119 ॥
ఆయుధాని చ సర్వాణివిప్రాకీర్యన్తభూతలే ।
స నిరాయుధమాత్మానంయదామేనేమహాబలః ॥ 120 ॥
ముష్టిభ్యాం చ చరణాభ్యాం చ చకారకదనమ్మహత్ ।
స బాణైరతివిద్ధాఙ్గఃక్షతజేనసముక్షితః ॥ 121 ॥
రుధిరమ్పరిసుస్రావగిరిఃప్రస్రవణంయథా ।
స తీవ్రేణ చ కోపేనరుధిరేణ చ మూర్ఛితః ॥ 122 ॥
వానరాన్రాక్షసానృక్షాన్ఖాదన్విపరిధావతి ।
అథశృఙ్గంసమావిధ్యభీమమ్భీమపరాక్రమః ।
చిక్షేపరామముద్ధిశ్యబలవానన్తకోపమః ॥ 123 ॥
అప్రాప్తమన్తరారామఃసప్తభిస్తమజిహ్మగైః ।
చిచ్ఛేదగిరిశృఙ్గన్తమ్పునఃసన్ధాయకార్ముకమ్ ॥ 124 ॥
తతస్తురామోధర్మాత్మాతస్యశృఙ్గమ్మహత్తదా ॥ 125 ॥
శరైఃకాఞ్చనచిత్రాఙ్గైశ్చిచ్ఛేదపురుషర్షభః ।
తన్మేరుశిఖరాకారన్ద్యోతమానమివశ్రియా ॥ 126 ॥
ద్వేశతేవానరాణాం చ పతమానమపాతయత్ ।
తస్మిన్ కాలే స ధర్మాత్మాలక్ష్మణోరామమబ్రవీత్ ॥ 127 ॥
కుమ్భకర్ణవధేయుక్తోయోగాన్ పరిమృశన్బహూన్ ।
నైవాయంవానరాన్రాజన్నవిజానాతిరాక్షసాన్ ॥ 128 ॥
మత్తశ్శోణితగన్ధే న స్వాన్ పరాంశ్చైవఖాదతి ।
సాధ్వేనమధిరోహస్తుసర్వతోవానరర్షభాః ॥ 129 ॥
యూథపాశ్చయథాముఖ్యాస్తిష్ఠన్త్వస ।
అప్యయన్దుర్మతిఃకాలేగురుభారప్రపీడితః ॥ 130 ॥
ప్రపతన్రాక్షసోభూమౌనాన్యాన్హన్యాత్ల్పవఙ్గమాన్ ।
తస్యతద్వచనంశ్రుత్వారాజపుత్రస్యధీమతః ॥ 131 ॥
తేసమారురుహుర్హృష్టాఃకుమ్భకర్ణమ్ప్లవఙ్గమాః ।
కుమ్భకర్ణస్తుసఙ్కృద్ధస్సమారూఢఃప్లవఙ్గమైః ॥ 132 ॥
వ్యధూనయత్తాన్వేగేనదుష్టహస్తీవహస్తిపాన్ ।
తాన్ న్దృష్టవానిర్ధుతాన్రామోదుష్టోఽయమితిరాక్షసః ॥ 133 ॥
సముత్పపాతవేగేనధనురుత్తమమాదదే ।
క్రోధరక్తేక్షణోవీరోనిర్దహన్నివచక్షుషా ॥ 134 ॥
రాఘవోరాక్షసంరోషాభిదుద్రావవేగితః ।
యూథపాన్హర్షయన్సర్వాన్కుమ్భకర్ణభయార్దితాన్ ॥ 135 ॥
స చాపమాదాయభుజఙ్గకల్పన్ధృఢజ్యముగ్రన్తపనీయచిత్రమ్ ।
హరీన్ సమాశ్వాస్యసముత్పపాతరామోనిబద్ధోత్తమతూణబాణః ॥ 136 ॥
స వానరగణైస్తైస్తువృతఃపరమదుర్జయః ।
లక్ష్మణానుచరోరామస్సమ్ప్రతస్థేమహాబలః ॥ 137 ॥
స దదర్శమహాత్మానఙ్కిరీటినమరిన్దమమ్ ।
శోణితావృతరక్తాక్షఙ్కుమ్భకర్ణమ్మహాబలమ్ ॥ 138 ॥
సర్వాన్ సమభిధావన్తంయథారుష్టన్దిశాగజమ్ ।
మార్గమాణంహరీన్కక్రుద్ధంరాక్షసైఃపరివారితమ్ ॥ 139 ॥
వ్నిధ్యమన్దరసఙ్కాశఙ్కాఞ్చనాఙ్గదభూషణమ్ ।
స్రవన్తంరుధిరంవక్త్రాద్వర్షామేఘమివోథతితమ్ ॥ 140 ॥
జిహ్వయాపరిలిహ్యన్తంసృక్కిణీశోణితేక్షణమ్ ।
మృద్నన్తంవానరానీకఙ్కాలాన్తకయమోపమమ్ ॥ 141 ॥
తన్దృష్టవారాక్షసశ్రేష్ఠమ్ప్రదీప్తానలవర్చసమ్ ।
విస్ఫారయామాసతదాకార్ముకమ్పురుషర్షభః ॥ 142 ॥
స తస్యచాపనిర్ఘోషాత్కుపితోరాక్షసర్షభః ।
అమృష్యమాణస్తఙ్ఘోషమభిదుద్రావరాఘవమ్ ॥ 143 ॥
తతస్తువాతోద్ధతమేఘకల్పమ్భుజఙ్గరాజోత్తమభోగబాహుమ్ ।
తమాపతన్తన్ధరణీరాభమువాచరామోకుమ్భకర్ణమ్ ॥ 144 ॥
ఆగచ్ఛరక్షోధిపమావిషాదమవస్థితోఽహమ్ప్రగృహీతచాపః ।
అవేహిమాంరాక్షసవంశనాశనంయస్త్వమ్ముహూర్తాద్భవితా ॥ 145 ॥
రామోఽయమితివిజ్ఞాయజహాసవికృతస్వనమ్ ।
అభ్యధావతసఙ్కకృద్ధోహరీవనిద్రావయన్రణే ॥ 146 ॥
పాతయన్నివసర్వేషాంహృదయనివనౌకసామ్ ।
ప్రహస్యవికృతమ్భీమంసమేఘస్న్తితోపమమ్ ॥ 147 ॥
కుమ్భకర్ణోమహాతేజారాఘవంవాక్యమబ్రవీత్ ।
నాహంవిరాధోవిజ్ఞేయో న కబన్దఃఖరో న చ ।
న వాలీ న చ మారీచఃకుమ్భకర్ణఃసమాగతః ॥ 148 ॥
పశ్యమేముద్గరమ్భీమంసర్వకాలాయసమ్మహత్ ।
అనేననిర్జితాదేవాదానవాశ్చపురామయా ॥ 149 ॥
వికర్ణనాస ఇతి మాం నావజ్ఞాతుం త్వమర్హసి ।
స్వల్పాపి హి న మే పీడా కర్ణనాసావినాశనాత్ ॥ 150 ॥
దర్శయేక్ష్వాకుశార్దూలవీర్యఙ్గాత్రేషుమేలఘు ।
తతస్త్వామ్భక్షయిష్యామిదృష్టపౌరుషవిక్రమమ్ ॥ 151 ॥
స కుమ్భకర్ణస్యవచోనిశమ్యరామస్సుపుఙ్ఖాన్ విససర్జన్ ।
తైరాహతోవజ్రసమవేగైర్నచుక్షుభే న వ్యథతేసురారిః ॥ 152 ॥
యైస్సాయకైస్సాలవరానికృత్తావాలీహతోవానరపుఙ్గవశ్చ ।
తేకుమ్భకర్ణస్యతదాశరీరంవజ్రోపమం న వ్యధయామ్ప్రచక్రుః ॥ 153 ॥
స వారిధారాఇవసాయకాస్తాన్ పిబన్ శరీరేణమహేన్ద్రశత్రుః ।
జఘానరామస్యశరప్రవేగంవ్యావిధ్యతమ్ముగ్రవేగమ్ ॥ 154 ॥
తతస్తురక్షఃక్షతజావలిప్తంవిత్రాసనన్దేవమహచమూనామ్ ।
వ్యావిధ్యతమ్ముద్గరముగ్రవేగన్నిద్రావయామాసచమూమ్మ్ ॥ 155 ॥
వాయవ్యమాదాయతతోమహాస్త్రంరామఃప్రచిక్షేపనిశాచరాయ ।
సముద్గరన్తేనజఘానబాహుం స కృత్తబాహుస్తుములన్నాద ॥ 156 ॥
తేవానరాభగ్నహతావశేషాఃపర్యన్తమాశ్రిత్యతదావిషణ్ణాః ।
ప్రపీడితాఙ్గాదదృశుస్సుఘోరన్నరేన్ద్రరక్షోధిపన్నిపాతమ్ ॥ 157 ॥
తే వానరా భగ్నహతావశేషాః ।
పర్యన్తమాశ్రిత్య తదా విషణ్ణాః ।
ప్రపిడితాఙ్గా దదృశుః సుఘోరమ్ ।
నరేన్ద్రరక్షోఽధిపసన్నిపాతమ్ ॥ 158 ॥
స తస్యబాహుంసహతాలవృక్షంసముద్యతమ్పన్నగభోగకల్పమ్ ।
ఇన్ద్రాస్త్రయుక్తేనజఘానరామోబాణేనజామ్భూనదచిత్రితేన ॥ 159 ॥
స కుమ్భకర్ణస్యభుజోనికృత్తఃపపాతభూమౌగిరిసన్నికాశః ।
వివేష్టమానోనిజాఘనవృక్షాన్ శైలాన్శిలావానరరాక్షసాంశ్చ ॥ 160 ॥
తఞ్ఛిన్నబాహుంసమవేక్ష్యరామఃసమాపతన్తంసహసానదన్తమ్ ।
ద్వావర్ధచన్ద్రౌనిశితౌప్రగృహ్యచిచ్ఛేదపాదౌయుధిరాక్షసస్య ॥ 161 ॥
తౌతస్యపాదౌప్రదిశోదిశశ్చగిరేర్గుహాశ్చైవమహార్ణవం చ ।
లఙ్కాం చ సేనాఙ్కపిరాక్షసానాంవినాదయన్తౌవినిపేతతుశ్చ ॥ 162 ॥
నికృత్తబాహుద్వినికృత్తపాదోవిదార్యవక్త్రమ్బడబాముఖాభమ్ ।
దుద్రావరామంసహసాభిగర్జన్ రాహుర్యథాచన్ద్రమివాన్తఽరిక్షే ॥ 163 ॥
అపూరయత్తస్యముఖంశితాగ్రైరామశ్శరైర్హేమపినద్ధపుఙ్ఖైః ।
స పూర్ణవక్త్రో న శశాకవక్తుఞ్చుకూజకృచ్ఛ్రేణముమూర్ఛచాపి ॥ 164 ॥
అథాదదేసూర్యమరీచికల్పం స బ్రహ్మదణ్డాన్తకకాకలకల్పమ్ ।
అరిష్టమైన్ద్రన్నిశితంసుపుఙ్ఖంరామశ్శరమ్మారుతతుల్యవేగమ్ ॥ 165 ॥
తంవజ్రజామ్భూనదచారుపుఙ్ఖమ్ప్రదీప్తసూర్యజ్వలనప్రకాశమ్ ।
మహేన్ద్రవజ్రాశనితుల్యవేగంరామఃప్రచిక్షేపనిశాచరాయ ॥ 166 ॥
స సాయకోరాఘవబాహుచోదితోదిశస్స్వభాసాదశసమ్ప్రకాశయన్ ।
విధూమవైశ్వానరభీమదర్శనోజగామశక్రాశనివీర్యవిక్రమః ॥ 167 ॥
స తన్మహాపర్వతకూటసన్నిభంవివృత్తదంష్ట్రఞ్చలచారుకుణ్డలమ్ ।
చకర్తరక్షోధిపతేశ్శిరస్తదాయథైవవృత్రస్యపురాపురన్దరః ॥ 168 ॥
స తన్మహాపర్వతకూటసన్నిభమ్ ।
సువృత్తదంష్ట్రం చలచారుకుణ్డలమ్ ।
చకర్త రక్షోఽధిపతేః శిరస్తదా ।
యథైవ వృత్రస్య పురా పురన్దరః ॥ 169 ॥
తద్రామబాణాభిహతమ్పపాతరక్షఃశిరఃపర్వతసన్నికాశమ్ ।
బభఞ్జచర్యాగృహగోపురాణిప్రాకారముచ్చన్తమపాతయచ్చ ॥ 170 ॥
తచ్చాతికాయంహిమహత్ప్రకాశంరక్షస్తదాతోయనిధౌపపాత ।
గ్రాహాన్పరాన్ మీనవరాన్భుజఙ్గాన్ మమర్దభూమిచ తదావివేశ ॥ 171 ॥
తస్మిన్హతేబ్రాహ్మణదేవశత్రౌమహాబలేసంయతికుమ్భకర్ణే ।
చచాలభూర్భూమిధరాశ్చసర్వేహర్షాచ్చదేవాస్తుములంవినేదుః ॥ 172 ॥
తతస్తుదేవర్షిమహర్షిపన్నగాఃసురాశ్చభూతానిసుపర్ణగుహ్యకాః ।
సయక్షగన్ధర్వగణానభోగతాఃప్రహర్షితారామపరాక్రమేణ ॥ 173 ॥
తతస్తుతేతస్యవధేనభూరిణామనస్వినోనైరృతరాజబాన్ధవాః ।
వినేదురుచ్చైర్వ్యథితారఘూత్తమంహరింసమీక్ష్యైవయథాసురార్ధితాః ॥ 174 ॥
స దేవలోకస్యతమోనిహత్యసూర్యోయథారాహుముఖాద్విముక్తః ।
తథావ్యభాసీద్ధరిసైన్యమధ్యేనిహత్యరామోయుధికుమ్భకర్ణమ్ ॥ 175 ॥
ప్రహర్షమీయుర్భవశ్చవానరాఃప్రబుద్ధపద్మప్రతిమైరివాననైః ।
అపూజయన్ రాఘవమిష్టభాగినంహతేరిసౌభీమబలేదురాసదమ్ ॥ 176 ॥
స కుమ్భకర్ణంసురసైన్యమర్ధనం మహత్సుయుద్ధేషుకదాచనాజితమ్ ।
నన్దహత్వాభరతాగ్రజోరణేమహాసురంవృత్రమివామరాధిపః ॥ 177 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్డే సప్తషష్టితమస్సర్గః ॥
