శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే యుద్ధకాణ్డమ్ ।
అథ ఏకచత్వారింశస్సర్గః ।
అథతస్మిన్నిమిత్తానిదృష్టవాలక్ష్మణపూర్వజః ।
సుగ్రీవంసమ్పరిష్వజ్యతథావచనమబ్రవీత్ ॥ 1 ॥
అసన్త్ఱ్యమయాసార్థన్తదిదంసాహసఙ్కృతమ్ ।
ఏవంసాహసుక్తానినకుర్వన్తిజనేశ్వరాః ॥ 2 ॥
సంశయేస్థాప్యమాఞ్చేదమ్బలఞ్చసవిభీషణమ్ ।
కష్టఙ్కృతమిదంవీర సాహసంసాహసప్రియ ॥ 3 ॥
ఇదానీమ్మాకృథావీర ఏవంవిధమచిన్తితమ్ ।
త్వయికిఞ్చిత్సమాపన్నేకిఙ్కార్యంసీతయామమ ॥ 4 ॥
భరతేనమహాబాహో లక్ష్మణేనయవీయసా ।
శత్రుఘ్నేనచశత్రుఘ్నస్వశరీరేణవాపునః ॥ 5 ॥
త్వయిచానాగతేపూర్వమితిమేనిశ్చితామతిః ।
జానతశ్చాపితేవీర్యమ్మహేన్ద్రవరుణోసమ ॥ 6 ॥
హత్వాఽహంరావణంయుద్ధేసపుత్రబలవాహనమ్ ।
అభిషిచ్యచలఙ్కాయాంవిభీషణమథాపిచ ॥ 7 ॥
భరతేరాజ్యమావేశ్యత్యక్ష్యేదేహమ్మహాబల ।
తమేవంవాదినంరామంసుగ్రీవఃప్రత్యభాషత ॥ 8 ॥
తవభార్యాపహర్తారన్దృష్టవారాఘవ రావణమ్ ।
మర్షయామికథంవీరజానపౌరుషమాత్మనః ॥ 9 ॥
ఇత్యేవంవాదినంవీరమభినన్ద్యచరాఘవః ।
లక్ష్మణంలక్షీసమ్పన్నమిదంవచనమబ్రవీత్ ॥ 10 ॥
పరిగృహ్యోదకంశీతంవనానిఫలవన్తిచ ।
బలౌఘంసంవిభజ్యేమంవ్యూహ్యతిష్ఠేమలక్ష్మణ ॥ 11 ॥
లోకక్షయకరమ్భీమమ్భయమ్పశ్యామ్యుపస్థితమ్ ।
నిబర్హణమ్ప్రవీరాణామృక్షవానరరక్షసామ్ ॥ 12 ॥
వాతాశ్చహిపరుషాంవాన్తికమ్పతేచవసున్ధరా ।
పర్వతాగ్రాణివేపన్తేపతన్తిధరణీధరాః ॥ 13 ॥
మేఘాఃక్రవాదసఙ్కాశాఃపరుషాఃపరుషస్వనాః ।
క్రూరాఃక్రూరమ్ప్రవర్షన్తిమిశ్రంశోణితబిన్దుభిః ॥ 14 ॥
రక్తచన్దనసఙ్కాశాసన్ధ్యాపరమదారుణా ।
జ్వలచ్చనిపతత్యేతదాదిత్యాదగ్నిమణ్డలమ్ ॥ 15 ॥
ఆదిత్యమభివాశ్యన్తిజనయన్తోమహద్భయమ్ ।
దీనాదీనస్వరాఃఘోరానప్రశస్తామృగద్విజాః ॥ 16 ॥
రజన్యామప్రకాశశ్చసన్తాపయతిచన్ద్రమాః ।
కృష్ణరక్తాంశుపర్యన్తోయథాలోకస్యసఙ్క్ష్యే ॥ 17 ॥
హ్రస్వోరూక్షోఽప్రశస్తశ్చపరివేషస్సులోహితః ।
ఆదిత్యమణ్డలేనీలంలక్ష్మలక్ష్మణ దృశ్యతే ॥ 18 ॥
దృశ్యన్తేనయథావచ్ఛనక్షత్రాణ్యభివర్తతే ।
యుగాన్తమివలోకస్యపశ్యలక్ష్మణ శంసతి ॥ 19 ॥
కాకాశ్యేనాస్తథాగృధ్రానీచైఃపరిపతన్తిచ ।
శివాశ్చాప్యశివావాచఃప్రవదన్తిమహాస్వనాః ॥ 20 ॥
క్షిప్రమద్యదురాధర్షాంలఙ్కాంరావణపాలితామ్ ।
అభియామజవేనైవసర్వతోహరిభిర్వృతాః ॥ 21 ॥
శైలైఃశూలైశ్చఖడగైశ్చవిముక్స్సైఃకపిరాక్షసైః ।
భవిష్యత్యావృతాభూమిర్మాంసశోణితకర్దమా ॥ 22 ॥
ఇత్యేవన్తువదవనీర్వోలక్ష్మణంలక్ష్మణాగ్రజః ।
తస్మాదవాతరచ్ఛీఘ్రమ్పర్వతాగ్రాన్మహాబలః ॥ 23 ॥
అవతీర్యచధర్మాత్మాతస్మాచ్ఛైలాత్సరాఘవః ।
పరైఃపరమదుర్ధర్షన్దదర్శబలమాత్మనః ॥ 24 ॥
సన్నహ్యతుససుగ్రీవఃకపిరాజబలమ్మహత్ ।
కాలజ్ఞోరాఘవఃకాలేసంయుగాయాభ్యచోదయత్ ॥ 25 ॥
తతఃకాలేమహాబాహుర్బలేనమహతావృతః ।
ప్రస్థితఃపురతోధవనీలఙ్కామభిముఖఃపురీమ్ ॥ 26 ॥
తం విభీషణ సుగ్రీవౌ హనూమాన్ జామ్బవాన్ నలః ।
ఋక్ష రాజస్ తథా నీలో లక్ష్మణశ్ చ అన్యయుస్ తదా ॥ 27 ॥
తతఃపశచాత్సుమహతీపృతనర్ క్షవనౌకసామ్ ।
ప్రచ్ఛాద్యమహతీమ్భూమిమనుయాతిస్మరాఘవమ్ ॥ 28 ॥
శైలశృఙ్గాణిశతశఃప్రవృద్ధాంశ్చమహీరుహాన్ ।
జగృహుఃకుఞ్జరప్రఖ్యావానరాఃపరవారణాః ॥ 29 ॥
తౌత్వదీర్ఘేణకాలేనభ్రాతరౌరామలక్ష్మణౌ ।
రావణస్యపురీంలఙ్కామసేదతురరిన్దమౌ ॥ 30 ॥
పతాకామాలినీంరమ్యాముద్యానవనశోభితామ్ ।
చిత్రవప్రాసుదుష్ప్రాపముచ్చైఃప్రాకారతోరణామ్ ॥ 31 ॥
తాంసురైరపిదుర్ధర్షాంరామవాక్యప్రచోదితాః ।
యథానిదేశంసమ్పీడ్యన్యవిశన్తవనౌకసః ॥ 32 ॥
లఙ్కాయాస్తూత్తరన్ద్వారంశైలశృఙ్గమివోన్నతమ్ ।
రామఃసహానుజోధన్వీజుగోపచరురోధచ ॥ 33 ॥
లఙ్కాముపనివిష్టస్తురామోదశరథాత్మజః ।
లక్ష్మణానుచరోవీరఃపురీంరావణపాలితామ్ ॥ 34 ॥
ఉత్తరద్వారమాసాద్యయత్రతిష్ఠతిరావణః ।
నాన్యోరామాద్ధితద్ ద్వారంసమర్థఃపరిరక్షితుమ్ ॥ 35 ॥
రావణ అధిష్ఠితం భీమం వరుణేన ఇవ సాగరమ్ ।
సాయుధౌ రాక్షసైర్ భీమైర్ అభిగుప్తం సమన్తతః ॥ 36 ॥
విన్యస్తానిచయోధానామ్బహూనివివిధానిచ ।
దదర్శాఽయుధజాలానితత్రైవకవచానిచ ॥ 37 ॥
పూర్వన్తుద్వారమాసాద్యనీలోహరిచమూపతిః ।
అతిష్ఠత్సహమైన్దేనద్వివిదేనచవీర్యవాన్ ॥ 38 ॥
అఙ్గదోదక్షిణద్వారఞ్జగ్రాహసుమహాబలః ।
ఋషభేణగవాక్షేణగజేనగవయేనచ ॥ 39 ॥
హనుమాన్ పశ్చిమద్వారంరరక్షబలవాన్కపిః ।
ప్రమాథిప్రషుభ్యాఞ్చవీరైరన్యైశ్చసఙ్గతః ॥ 40 ॥
మధ్యమేచస్వయఙ్గుల్మేసుగ్రీవస్సమతిష్ఠత ।
సహసర్వైర్హరిశ్రేష్ఠైస్సుపర్ణశ్వసనోపమైః ॥ 41 ॥
వానరాణాన్తుషటిత్రంశత్కోట్యఃప్రఖ్యాతయూథపాః ।
నిపీడ్యోపనివిష్టాశ్చసుగ్రీవోయత్రవానరః ॥ 42 ॥
శాసనేనతురామస్యలక్ష్మణస్సవిభీషణః ।
ద్వారేద్వారేహరీణాన్తుకోటిఙ్కోటిన్న్యవేశయేత్ ॥ 43 ॥
పశ్చిమేనతురామస్యసుషేణఃసహజామ్బవాన్ ॥ 44 ॥
ఆదూరాన్మధ్యమేగుల్మేతస్థౌబహుబలానుగః ।
తేతువానరశార్ధూలాఃశార్దూలాఇవదంష్ట్రిణః ॥ 45 ॥
గృహీత్వాద్రుమశైలాగ్రాన్హృష్టాయుద్ధాయతస్థిరే ।
సర్వేవికృతలాఙ్గూలాస్సర్వేదంష్ట్రానఖాయుధాః ॥ 46 ॥
సర్వేవికృతచిత్రాఙ్గాస్సర్వేచవికృతాననాః ।
దశనాగబలాఃకేచిత్కేచిద్ధశగుణోత్తరాః ॥ 47 ॥
కేచిన్నాగసహస్రస్యబభూవుస్తుల్యవిక్రమాః ।
సన్తిచౌఘబలాఃకేచిత్కేచిచ్ఛతగుణోత్తరాః ॥ 48 ॥
అప్రమేయబలాశ్చాన్యేతత్రాసన్హరియూథపాః అద్భుతశ్చవిచిత్రశ్చతేషామాసీత్సమాగమః ॥ 49 ॥
తత్రవానరసైన్యానాంశలభానామివోద్యమః ।
ప్రతిపూర్ణమివాకాశంసఞ్ఛన్నేవచమేదినీ ॥ 50 ॥
లఙ్కాపుమనివిష్టైశ్చసమ్పతద్భిశ్చవానరైః ।
శతంశతసహస్రాణామ్పృథగృక్షవనౌకసామ్ ॥ 51 ॥
లఙ్కాద్వారాఙయుపాజగ్మురన్యేయోద్ధుంసమన్తతః ।
ఆవృతస్సగిరిస్సర్వైస్సైస్సమన్తాత్ ప్లవఙ్గమైః ॥ 52 ॥
అయుతానాంసహస్రఞ్చపురీన్తామభ్యవర్తత ।
వానరైర్బలవద్భిశ్చబభూవద్రుమపాణిభిః ॥ 53 ॥
సమ్వృతాసర్వతోలఙ్కాదుష్ప్రవేశాఽపివాయునా ।
రాక్షసావిస్మయఞ్జగ్ముఃసహసాఽభినిపీడితాః ॥ 54 ॥
వానరైర్మేఘసఙ్కాశైశ్శక్రతుల్యపరాక్రమైః ।
మహాన్ శబ్దోఽభవత్తత్రబలౌఘస్యాభివర్తతః ॥ 55 ॥
సాగరస్యేవభిన్నస్యయథాస్యాత్సలిలస్వనః ।
తేనశబ్దేనమహతాసప్రాకారాసతోరణా ॥ 56 ॥
లఙ్కాప్రచలితాసర్వాసశైలవనకాననా ।
రామలక్ష్మణగుప్తాసాసుగ్రీవేణచవాహినీ ॥ 57 ॥
బభూవదుర్ధర్షతరాసర్వైరపిసురాసురైః ।
రాఘవఃసన్నివేశ్యైవంస్వసైన్యంరక్షసాంవధే ॥ 58 ॥
సమ్మన్త్ఱ్యమన్త్రిభిస్సార్థన్నిశ్చిత్యచపునఃపునః ।
ఆనన్తర్యమభిప్రేప్సుఃక్రమయోగార్థతత్త్వవిత్ ॥ 59 ॥
విభీషణస్యానుమతేరాజధర్మమనుస్మరన్ ।
అఙ్గదంవాలితనయంసమాహూయేదమబ్రవీత్ ॥ 60 ॥
గత్వాసౌమ్య దశగ్రీవమ్బ్రూహిమద్వచనాత్కపే ।
లఙ్ఘయిత్వాపురీంలఙ్కామ్భయన్త్యక్త్వాగతవ్యధః ॥ 61 ॥
భ్రష్టశ్రీక గతైశ్వర్య ముమూర్షో నష్టచేతనః ।
ఋషీణాన్దేవతానాఞ్చగన్ధర్వాప్సరసాన్తథా ॥ 62 ॥
నాగానామథయక్షాణాంరాజ్ఞాఞ్చరజనీచర ।
యచ్చపాపఙ్కృతమ్మోహాదవలిప్తేనరాక్షస ॥ 63 ॥
నూనన్తేవిగతోదర్పఃస్వయమ్భువరదానజః ।
తస్యపాపస్యసమ్ప్రాప్తావ్యుష్టిరద్యదురసదా ॥ 64 ॥
తస్యదణ్డధరస్తేఽహన్దారాహరకర్శితః ।
దణ్డన్ధారయమాణస్తులఙ్కాద్వారేవ్యవస్థితః ॥ 65 ॥
పదవీన్దేవతానాఞ్చమహర్షీణాఞ్చరాక్షస ।
రాజర్షీణాఞ్చసర్వేషాఙ్గమిష్యసిమయాహతః ॥ 66 ॥
బలేనయేనవైసీతామ్మాయయారాక్షసాధమ ।
యామతిక్రామయిత్వాత్వంహృతవాంస్తద్విదర్శయ ॥ 67 ॥
అరాక్షసమిమంలోకఙ్కర్తాస్మినిశితైఃశరైః ।
నచేచ్ఛరణమభ్యేషితామాదాయతుమైథిలీమ్ ॥ 68 ॥
ధర్మాత్మారాక్షసశ్రేష్ఠఃసమ్ప్రాప్తోఽయంవిభీషణః ।
లఙ్కైశ్వర్యన్ధృవంశ్రీమానయమ్ప్రాప్నోత్యకణ్డకమ్ ॥ 69 ॥
నహిరాజ్యమధర్మేణభోక్తుఙ్క్షణమపిత్వయా ।
శక్యమ్మూర్ఖసహాయేనపాపేనావిదితాత్మనా ॥ 70 ॥
యుధ్యస్వవాధృతిఙ్కృత్వాశౌర్యమాలమ్బ్యరాక్షస ।
మచ్ఛరైస్త్వంరణేశాన్తస్తతఃశాన్తోభవిష్యసి ॥ 71 ॥
యద్వావిశసిలోకాంస్త్రీన్పక్షీభూతోమనోజవః ।
మమచక్షుష్పథమ్ప్రాప్యనజీవన్ప్రతియాస్యసి ॥ 72 ॥
బ్రవీమిత్వాంహితంవాక్యఙ్క్రియతామౌర్ధ్వదైహికమ్ ।
సుదృష్టాక్రియతాంలఙ్కాజీవితన్తేమయిస్థితమ్ ॥ 73 ॥
ఇత్యుక్తఃసతుతారేయోరామేణాక్లిష్టకర్మణా ।
జగామాకాశామావిశ్యమూర్తిమానివహవ్యవాట్ ॥ 74 ॥
సోఽతిపత్యముహూర్తేనశ్రీమాన్రావణమన్దిరమ్ ।
దదర్శాసీనమవ్యగ్రంరావణంసచివైఃసహ ॥ 75 ॥
తతస్ తస్య అవిదూరేణ నిపత్య హరి పుమ్గవః ।
దీప్త అగ్ని సదృశస్ తస్థావ్ అన్గదహ్ కనక అన్గదః ॥ 76 ॥
తద్రామవచనంసర్వమన్యూనాధికముత్తమమ్ ।
సామాత్యంశ్రావయామాసనివేద్యాత్మానమాత్మనా ॥ 77 ॥
దూతోఽహఙ్కోశలేన్ద్రస్యరామస్యాక్లిష్టకర్మణః ।
వాలిపుత్రోఽఙ్గదోనామయదితేశ్రోత్రమాగతః ॥ 78 ॥
అహత్వాంరాఘవోరామఃకౌసల్యానన్దవర్ధనః ।
నిష్పత్యప్రతియుధ్యస్వనృశంస పురుషోభవ ॥ 79 ॥
హన్తాస్మిత్వాంసహామాత్యంసపుత్రజ్ఞాతిబాన్ధవమ్ ।
నిరుద్విగ్నాస్త్రయోలోకాభవిష్యన్తిహతేత్వయి ॥ 80 ॥
దేవదానవయక్షాణాఙ్గన్ధర్వోరగరక్షసామ్ ।
శత్రుమద్యోద్ధరిష్యామిత్వామృషీణాఞ్చకణ్టకమ్ ॥ 81 ॥
విభీషణస్యచైశ్వర్యమ్భవిష్యతిహతేత్వయి ।
నచేత్సత్కృత్యవైదేహీమ్ప్రణిపత్యప్రదాస్యసి ॥ 82 ॥
ఇత్యేవమ్పరుషంవాక్యమ్బ్రువాణేహరిపుఙ్గవే ।
అమర్షవశమాపన్నోనిశాచరగణేశ్వరః ॥ 83 ॥
తతస్సరోషతామ్రాక్షశ్శశాపసచివాన్న్నోస్తదా ।
గృహ్యతామేషదుర్మేధావధ్యతామితిచాసకృత్ ॥ 84 ॥
రావణస్యవచ్శుత్వాదీప్తాగ్నిసమతేజసా ।
జగృహుస్తన్తతోఘోరాశ్చత్వారోరజనీచరాః ॥ 85 ॥
గ్రాహయామాసతారేయస్స్వయమాత్మనమాత్మవాన్ ।
బలన్దర్శయితుంవీరోయాతుధానగణేతదా ॥ 86 ॥
సతాన్బాహుద్వయాసక్తానాదాయపతగానివ ।
ప్రాసాదంశైలసఙ్కాముత్పపాతాఙ్గదస్తదా ॥ 87 ॥
తేన్తరిక్షాద్వినిర్ధూతాస్తస్యవేగేనరాక్షసాః ।
భూమౌనిపతితాఃసర్వేరాక్షసేన్ద్రస్యపశ్యతః ॥ 88 ॥
తతఃప్రాసాదశిఖరంశైలశృఙ్గమివోన్నతమ్ ।
దదర్శరాక్షసేన్ద్రస్యవాలిపుత్రఃప్రతాపవాన్ ॥ 89 ॥
తత్పఫాలపదాక్రాన్తన్దశగ్రీవస్యపశ్యతః ।
పురాహిమవతశ్శృఙ్గంవజ్రిణేవవిదారితమ్ ॥ 90 ॥
భఙ్ క్త్వాప్రాసాదశిఖరన్నామవిశ్రావ్యచాత్మనః ।
వినద్యసుమహానాదముత్పపాతవిహాయసమ్ ॥ 91 ॥
వ్యథయన్రాక్షసాన్సర్వాన్హర్షయంశ్చాపివానరాన్ ।
సవానరాణామ్మధ్యేతురామపార్శ్వముపాగతః ॥ 92 ॥
రావణస్తుపరఞ్చక్రేక్రోధమ్ప్రాసాదధర్షణాత్ ।
వినాశఞ్చాత్మనఃపశ్యన్నిశ్శ్వాసపరమోఽభవత్ ॥ 93 ॥
రామస్తుబహుభిర్హృష్టర్నినదద్భిఃప్లవఙ్గమైః ।
వృతోరిపువధాకాఙ్క్షీయుద్ధాయైవాభ్యవర్తత ॥ 94 ॥
సుషేణస్తుమహావీర్యోగిరికూటోపమోహరిః ।
బహుభిఃసమ్వృతస్తత్రవానరైఃకామరూపిభిః ॥ 95 ॥
సచతుర్ద్వారాణిసర్వాణిసుగ్రీవవచనాత్కపిః ।
పర్యక్రామతదుర్ధర్షోనక్షత్రాణీవచన్ద్రమాః ॥ 96 ॥
తేషామక్షౌహిణిశతంసమవేక్ష్యవనౌకసామ్ ।
లఙ్కాముపనివిష్టానాంసాగరఞ్చానివర్తతామ్ ॥ 97 ॥
రాక్షసావిస్మయఞ్జగ్ముస్త్రాసఞ్జగ్ముస్తథాపరే ।
అపరేసమరోధ్ధర్షాద్ధర్షమేవప్రపేదిరే ॥ 98 ॥
కృత్స్నంహికపిభిర్వ్యాప్తమ్ప్రాకారపరిఖాన్తరమ్ ।
దదృశూరాక్షసాదీనాఃప్రాకారన్నానరీకృతమ్ ॥ 99 ॥
హాహాకారమ్ప్రకుర్వన్తిరాక్షసాభయమోహితాః ।
తస్మిన్ మహాభీషణకేప్రవృత్తేకోలాహలేరాక్షసరాజధాన్యామ్ ।
ప్రగృహ్యరక్షాంసిమహాయుధానియుగాన్తవాతాఇవసంవిచేరుః ॥ 100 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్డే ఏకచత్వారింశస్సర్గః ॥
