శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాణ్డమ్ ।
అథ ఏకనవతితమస్సర్గః ।
కృతబుద్ధిం నివాసాయ తత్రైవ స మునిస్తదా ।
భరతం కైకయీపుత్రమాతిథ్యేనన్యమన్త్రయత్ ॥ 1 ॥
అబ్రవీద్భరతస్త్వేనం నన్విదం భవతా కృతమ్ ।
పాద్యమర్ఘ్యం తథాఽతిథ్యం వనే యదుపపద్యతే ॥ 2 ॥
అథోవాచ భరద్వాజో భరతం ప్రహసన్నివ ।
జానే త్వాం ప్రీతిసంయుక్తం తుష్యేస్త్వం యేన కేనచిత్ ॥ 3 ॥
సేనాయాస్తు తవైతస్యాః కర్తుమిచ్ఛామి భోజనమ్ ।
మమ ప్రీతిర్యథారూపా తథార్హో మనుజర్షభ ॥ 4 ॥
కిమర్థం చాపి నిక్షిప్య దూరే బలమిహాగతః ।
కస్మాన్నేహోపయాతోఽసి సబలః పురుషర్షభః ॥ 5 ॥
భరతః ప్రత్యువాచేదం ప్రాఞ్జలిస్తం తపోధనమ్ ।
ససైన్యో నోపయాతోఽస్మి భగవన్భగవద్భయాత్ ॥ 6 ॥
రాజ్ఞా చ భగవన్నిత్యం రాజపుత్రేణ వా సదా ।
యత్నతః పరిహర్తవ్యా విషయేషు తపస్వినః ॥ 7 ॥
వాజిముఖ్యా మనుష్యాశ్చ మత్తాశ్చ వరవారణాః ।
ప్రచ్ఛాద్య భగవన్భూమిం మహతీమనుయాన్తి మామ్ ॥ 8 ॥
తే వృక్షానుదకం భూమిమాశ్రమేషూటజాం స్తథా ।
న హింస్యురితి తేనాఽహమేక ఏవ సమాగతః ॥ 9 ॥
ఆనీయతామితస్సేనేత్యాజ్ఞప్తః పరమర్షిణా ।
తతస్తు చక్రే భరతస్సేనాయాస్సముపాగమమ్ ॥ 10 ॥
అగ్నిశాలాం ప్రవిశ్యాథ పీత్వాఽపః పరిమృజ్య చ ।
ఆతిథ్యస్య క్రియాహేతోర్విశ్వకర్మాణమాహ్వయత్ ॥ 11 ॥
ఆహ్వయే విశ్వకర్మాణమహం త్వష్టారమేవ చ ।
ఆతిథ్యం కర్తుమిచ్ఛామి తత్ర మే సంవిధీయతామ్ ॥ 12 ॥
ఆహ్వయే లోకపాలాంస్త్రీన్ దేవాన్ శక్రముఖాంస్తథా ।
ఆతిథ్యం కర్తుమిచ్ఛామి తత్ర మే సంవిధీయతామ్ ॥ 13 ॥
ప్రాక్స్రోతసశ్చ యా నద్యః ప్రత్యక్స్రోతస ఏవ చ ।
పృథివ్యామన్తరిక్షే చ సమాయాన్త్వద్య సర్వశః ॥ 14 ॥
అన్యా స్రవన్తు మైరేయం సురామన్యాస్సువిష్ఠితామ్ ।
అపరా శ్చోదకం శీతమిక్షుకాణ్డరసోపమమ్ ॥ 15 ॥
ఆహ్వయే దేవగన్ధర్వాన్విశ్వావసుహహాహుహూన్ ।
తథైవాప్సరసో దేవీర్గన్ధర్వీశ్చాపి సర్వశః ॥ 16 ॥
ఘృతాచీమథ విశ్వాచీం మిశ్రకేశీమలమ్బుసామ్ ।
నాగదన్తాం చ హేమాం చ హిమామద్రికృతస్థలామ్ ॥ 17 ॥
శక్రం యాశ్చోపతిష్ఠన్తి బ్రహ్మాణం యాశ్చ యోషితః ।
సర్వాస్తుమ్బురుణా సార్ధమాహ్వయే సపరిచ్ఛదాః ॥ 18 ॥
వనం కురుషు యద్దివ్యం వాసోభూషణపత్రవత్ ।
దివ్యనారీఫలం శశ్వత్తత్కౌబేరమిహైతు చ ॥ 19 ॥
ఇహ మే భగవాన్ సోమో విధత్తామన్నముత్తమమ్ ।
భక్ష్యమ్భోజ్యం చ చోష్యం చ లేహ్యం చ వివిధం బహు ॥ 20 ॥
విచిత్రాణి చ మాల్యాని పాదపప్రచ్యుతాని చ ।
సురాదీని చ పేయాని మాంసాని వివిధాని చ ॥ 21 ॥
ఏవం సమాధినా యుక్తస్తేజసాఽప్రతిమేన చ ।
శీక్షాస్వరసమాయుక్తం తపసా చాబ్రవీన్మునిః ॥ 22 ॥
మనసా ధ్యాయతస్తస్య ప్రాఙ్ముఖస్య కృతాఞ్జలేః ।
ఆజగ్ముస్తాని సర్వాణి దైవతాని పృథక్పృథక్ ॥ 23 ॥
మలయం దర్దురం చైవ తతస్స్వేదనుదోఽనిలః ।
ఉపస్పృశ్య వవౌ యుక్త్యా సుప్రియాత్మా సుఖశ్శివః ॥ 24 ॥
తతోఽభ్యవర్షన్త ఘనా దివ్యాః కుసుమవృష్టయః ।
దివ్యదున్దుభిఘోషశ్చ దిక్షు సర్వాసు శుశ్రువే ॥ 25 ॥
ప్రవవుశ్చోత్తమా వాతా ననృతుశ్చాప్సరోగణాః ।
జగుశ్చ దేవగన్ధర్వా వీణాః ప్రముముచుస్స్వరాన్ ॥ 26 ॥
స శబ్దో ద్యాం చ భూమిం చ ప్రాణినాం శ్రవణాని చ ।
వివేశోచ్చరితశ్శ్లక్ష్ణస్సమో లయసమన్వితః ॥ 27 ॥
తస్మిన్నుపరతే శబ్దే దివ్యే శ్రోత్ర సుఖే నృణామ్ ।
దదర్శ భారతం సైన్యం విధానం విశ్వకర్మణః ॥ 28 ॥
బభూవ హి సమా భూమిస్సమన్తాత్పఞ్చయోజనా ।
శాద్వలైర్భహుభిశ్చన్నా నీలవైఢూర్యసన్నిభైః ॥ 29 ॥
తస్మిన్బిల్వాః కపిత్థాశ్చ పనసా బీజపూరకాః ।
ఆమలక్యో బభూవుశ్చ చూతాశ్చ ఫలభూషణాః ॥ 30 ॥
ఉత్తరేభ్యః కురుభ్యశ్చ వనం దివ్యోపభోగవత్ ।
ఆజగామ నదీ దివ్యా తీరజైర్భహుభిర్వృతా ॥ 31 ॥
చతుశ్శాలాని శుభ్రాణి శాలాశ్చ గజవాజినామ్ ।
హర్మ్యప్రాసాదసమ్బాధాస్తోరణాని శుభాని చ ॥ 32 ॥
సితమేఘనిభం చాపి రాజవేశ్మ సుతోరణమ్ ।
దివ్యమాల్యకృతాకారం దివ్యగన్ధసముక్షితమ్ ॥ 33 ॥
చతురశ్రమసమ్బాధం శయనాసనయానవత్ ।
దివ్యైస్సర్వరసైర్యుక్తం దివ్యభోజనవస్త్రవత్ ॥ 34 ॥
ఉపకల్పితసర్వాన్నం ధౌతనిర్మలభాజనమ్ ।
క్లుప్తసర్వాసనం శ్రీమత్స్వాస్తీర్ణశయనోత్తమమ్ ॥ 35 ॥
ప్రవివేశ మహాబాహురనుజ్ఞాతో మహర్షిణా ।
వేశ్మ తద్రత్నసమ్పూర్ణం భరతః కైకయీసుతః ॥ 36 ॥
అనుజగ్ముశ్చ తం సర్వే మన్త్రిణస్సపురోహితాః ।
బభూవుశ్చ ముదా యుక్తా దృష్ట్వా తం వేశ్మసంవిధిమ్ ॥ 37 ॥
తత్ర రాజాసనం దివ్యం వ్యజనం ఛత్రమేవ చ ।
భరతో మన్త్రిభిస్సార్ధమభ్యవర్తత రాజవత్ ॥ 38 ॥
ఆసనం పూజయామాస రామాయాభిప్రణమ్య చ ।
వాలవ్యజనమాదాయ న్యషీదత్సచివాసనే ॥ 39 ॥
ఆనుపూర్వ్యాన్నిషేదుశ్చ సర్వే మన్త్రిపురోహితాః ।
తతస్సేనాపతిః పశ్చాత్ప్రశాస్తాచ నిషేదతుః ॥ 40 ॥
తత స్తత్ర ముహూర్తేన నద్యః పాయసకర్దమాః ।
ఉపాతిష్ఠన్త భరతం భరద్వాజస్య శాసనాత్ ॥ 41 ॥
తాసాముభయతః కూలం పాణ్డుమృత్తికలేపనాః ।
రమ్యాశ్చావసధా దివ్యా బ్రహ్మణస్తు ప్రసాదజాః ॥ 42 ॥
తేనైవ చ మూహూర్తేన దివ్యాఽభరణభూషితాః ।
ఆగుర్వింశతిసాహస్రాః బ్రహ్మణా ప్రహితాః స్త్రియః ॥ 43 ॥
సువర్ణమణిముక్తేన ప్రవాలేన చ శోభితాః ।
ఆగుర్వింశతిసాహాస్రాః కుబేరప్రహితాః స్త్రియః ॥ 44 ॥
యాభిర్గృహీతః పురుషస్సోన్మాద ఇవ లక్ష్యతే ।
ఆగుర్వింశతిసాహస్రా నన్దనాదప్సరోగణాః ॥ 45 ॥
నారదస్తుమ్భురుర్గోపః ప్రవరాస్సూర్యవర్చసః ।
ఏతే గన్ధర్వరాజానో భరతస్యాగ్రతో జగుః ॥ 46 ॥
అలమ్బుసా మిశ్రకేశీ పుణ్డరీకాఽథ వామనా ।
ఉపానృత్యంస్తు భరతం భరద్వాజస్య శాసనాత్ ॥ 47 ॥
యాని మాల్యాని దేవేషు యాని చైత్రరథే వనే ।
ప్రయాగే తాన్యదృశ్యన్త భరద్వాజస్య శాసనాత్ ॥ 48 ॥
బిల్వా మార్దఙ్గికా ఆసన్ శమ్యాగ్రాహా విభీతకాః ।
అశ్వత్థా నర్తకాశ్చాసన్భరద్వాజస్య శాసనాత్ ॥ 49 ॥
తతస్సరలతాలాశ్చ తిలకా నక్తమాలకాః ।
ప్రహృష్టాస్తత్ర సమ్పేతుః కుబ్జా భూత్వాఽథ వామనాః ॥ 50 ॥
శింశుపామలకీజమ్బ్వో యాశ్చాన్యాః కాననేషు తాః మాలతీ మల్లికా జాతిర్యాశ్చాన్యాః కాననే లతాః ।
ప్రమదావిగ్రహం కృత్వా భరద్వాజాశ్రమేఽవదన్ ॥ 51 ॥
సురాస్సురాపాః పిబత పాయసం చ బుభుక్షితాః ॥ 52 ॥
మాంసాని చ సుమేధ్యాని భక్ష్యన్తాం యావదిచ్ఛథ ॥ 53 ॥
ఉచ్ఛాద్య స్నాపయన్తి స్మ నదీతీరేష వల్గుషు ।
అప్యేకమేకం పురషం ప్రమదాస్సప్త చాష్ట చ ॥ 54 ॥
సంవాహన్త్యస్సమాపేతుర్నార్యో రుచిరలోచనాః ।
పరిమృజ్య తథాఽన్యోన్యం పాయయన్తి వరాఙ్గనాః ॥ 55 ॥
హయాన్ గజాన్ ఖారానుష్ట్రాన్తథైవ సురభేస్సుతాన్ ।
అభోజయన్వాహనపాస్తేషాం భోజ్యం యథావిధి ॥ 56 ॥
ఇక్షూంశ్చ మధులాజాంశ్చ భోజయన్తి స్మ వాహనాన్ ।
ఇక్ష్వాకువరయోధానాం చోదయన్తో మహాబలాః ॥ 57 ॥
నాశ్వబన్ధోఽశ్వమాజానాన్నగజం కుఞ్జరగ్రహః ।
మత్తప్రమత్తముదితా చమూః సా తత్ర సమ్బభౌ ॥ 58 ॥
తర్పితాస్సర్వకామైస్తే రక్తచన్దనరూషితాః ।
అప్సరోగణసంయుక్తాస్సైన్యా వాచముదైరయన్ ॥ 59 ॥
నైవాయోధ్యాం గమిష్యామో నగమిష్యామ దణ్డకాన్ ।
కుశలం భరతస్యాస్తు రామస్యాస్తు తథా సుఖమ్ ॥ 60 ॥
ఇతి పాదాతయోధాశ్చ హస్త్యశ్వారోహబన్ధకాః ।
అనాథాస్తం విధిం లబ్ధ్వా వాచమేతాముదీరయన్ ॥ 61 ॥
సమ్మ్ప్రహృష్టా వినేదుస్తే నరాస్తత్ర సహస్రశః ।
భరతస్యానుయాతారస్స్వర్గోఽయమితి చాబ్రువన్ ॥ 62 ॥
నృత్యన్తి స్మ హసన్తి స్మ గాయన్తి స్మ చ సైనికాః సమన్తాత్పరిధావన్తి మాల్యోపేతాస్సహస్రశః ॥ 63 ॥
తతో భుక్తవతాం తేషాం తదన్నమమృతోపమమ్ ।
దివ్యానుద్వీక్ష్య భక్ష్యాం స్తానభవద్భక్షణే మతిః ॥ 64 ॥
ప్రేష్యాశ్చేట్యశ్చ వధ్వశ్చ బలస్థాశ్చ సహస్రశః ।
బభూవుస్తే భృశం దృప్తాస్సర్వే చాహతవాససః ॥ 65 ॥
కుఞ్జరాశ్చ ఖరోష్ట్రాశ్చ గోఽశ్వాశ్చ మృగపక్షిణః ।
బభూవుస్సుభృతాస్తత్ర నాన్యో హ్యన్యమకల్పయత్ ॥ 66 ॥
నాఽశుక్లవాసా స్తత్రాఽసీత్క్షుధితో మలినోఽపి వా ।
రజసా ధ్వస్తకేశో వా నరః కశ్చిదదృశ్యత ॥ 67 ॥
ఆజైశ్చాపి చ వారాహైర్నిష్ఠానవరసఞ్చయైః ।
ఫలనిర్యూహ సంసిద్దైస్సూపైర్గన్ధ రసాన్వితైః ॥ 68 ॥
పుష్పధ్వజవతీః పూర్ణాశ్శుక్లస్యాన్నస్య చాభితః ।
దదృశుర్విస్మితాస్తత్రనరా లౌహీస్సహస్రశః ॥ 69 ॥
బభూవుర్వనపార్శ్వేషు కూపాః పాయసకర్దమాః ।
తాశ్చకామదుఘా గావో ద్రుమాశ్చాసన్మధుశ్చ్యుతః ॥ 70 ॥
వాప్యో మైరేయపూర్ణాశ్చ మృష్టమాంసచయైర్వృతాః ।
ప్రతప్తపిఠరైశ్చాపి మార్గమాయూరకౌక్కుటైః ॥ 71 ॥
పాత్రీణాం చ సహస్రాణి స్థాలీనాం నియుతాని చ ।
న్యర్బుధాని చ పాత్రాణి శాతకుమ్భమయాని చ ॥ 72 ॥
స్థాల్యః కుమ్భ్య కరమ్భ్య శ్చ దధిపూర్ణాస్సుసంస్కృతాః ।
యౌవనస్థస్య గౌరస్య కపిత్థస్య సుగన్ధినః ॥ 73 ॥
హ్రదాః పూర్ణా రసాలస్య దధ్నశ్శ్వేతస్య చాపరే ।
బభూవుః పాయసస్యాన్యే శర్కరాయావసఞ్చయాః ॥ 74 ॥
కల్కాన్చూర్ణకషాయాంశ్చ స్నానాని వివిధాని చ ।
దదృశుర్భాజనస్థాని తీర్థేషు సరతాం నరాః ॥ 75 ॥
శుక్లానంశుమతశ్చాపి దన్తధావనసఞ్చయాన్ ।
శుక్లాంశ్చన్దనకల్కాంశ్చ సముద్గేష్వవతిష్ఠతః ॥ 76 ॥
దర్పణాపరిమృష్టాంశ్చ వాససాం చాపి సఞ్చయాన్ ।
పాదుకోపానహాం చైవ యుగ్మానిచ సహస్రశః ॥ 77 ॥
ఆఞ్జనీః కఙ్కతాన్కూర్చాన్ శస్త్రాణి చ ధనూంషి చ ।
మర్మత్రాణాని చిత్రాణి శయనాన్యాసనాని చ ॥ 78 ॥
ప్రతిపానహ్రదాన్పూర్ణన్ఖరోష్ట్రగజవాజినామ్ ।
అవగాహ్యసుతీర్థాంశ్చహ్రదాన్ సోత్పలపుష్కరాన్ ॥ 79 ॥
ఆకాశ వర్ణప్రతిమాన్ స్వచ్ఛతోయాన్సుఖప్లవాన్ ।
నీపవైడూర్యవర్ణాంశ్చ మృదూన్యవససఞ్చయాన్ ।
నిర్వాపార్థాన్ పశూనాం తే దదృశుస్తత్ర సర్వశః ॥ 80 ॥
వ్యస్మయన్త మనుష్యాస్తే స్వప్నకల్పం తదద్భుతమ్ ।
దృష్ట్వాఽతిథ్యం కృతం తాదృగ్భరతస్య మహర్షిణా ॥ 81 ॥
ఇత్యేవం రమమాణానాం దేవానామివ నన్దనే ।
భరద్వాజాశ్రమే రమ్యే సా రాత్రిర్వ్యత్యవర్తత ॥ 82 ॥
ప్రతిజగ్ముశ్చ తా నద్యో గన్ధర్వాశ్చ యథాగతమ్ ।
భరద్వాజమనుజ్ఞాప్య తాశ్చ సర్వా వరాఙ్గనాః ॥ 83 ॥
తథైవ మత్తా మదిరోత్కటా నరాస్తథైవ దివ్యాగరుచన్దనోక్షితాః ।
తథైవ దివ్యా వివిధాస్స్రగుత్తమాః పృథక్ప్రకీర్ణా మనుజైః ప్రమర్దితాః ॥ 84 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే ఏకనవతితమస్సర్గః ॥
