శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే యుద్ధకాణ్డమ్ ।
అథ షట్సప్తతితమస్సర్గః ।
ప్రవృత్తేసఙ్కులేతస్మిన్ ఘోరేవీరజనక్ష్యే ।
అఙ్గదఃకమ్పనంవీరమాససాదరణోత్సుకః ॥ 1 ॥
ఆహూయసోఙ్గదఙ్కోపాత్తాడయామాసవేగితః ।
గదయాకమ్పనఃపూర్వం స చచాలభృశాహతః ॥ 2 ॥
స సఞ్జ్ఞామ్ప్రాప్యతేజస్వీచిక్షేపశిఖరఙ్గిరేః ।
అర్దితస్తత్ప్రహారేణకమ్పనఃపతితోభువి ॥ 3 ॥
తతస్తుకమ్పనన్దృష్టవాశోణితాక్షోహతంరణే ।
రథేనాభ్యపతత్ క్షిప్రన్తత్రాఙ్గదమభీతవత్ ॥ 4 ॥
సోఙ్గదన్నిశితైర్బాణైస్తదావివ్యాధవేగితః ।
శరీరదారణైస్తీక్ష్ణైఃకాలాగ్నిసమవిగ్రహైః ॥ 5 ॥
క్షురక్షురప్రైర్నారాచైర్వత్సదన్తైశ్శిలీముఖైః ।
కర్ణిశల్యవిపాఠైశ్చబహుభిశ్చశితైశ్శరైః ॥ 6 ॥
అఙ్గదఃప్రతివిద్ధాఙ్గోవాలిపుత్రఃప్రతాపవాన్ ।
ధనురగ్య్రంరథమ్బాణాన్మమర్దతరసాబలీ ॥ 7 ॥
శోణితాక్షస్తతఃక్షిప్రమసిచర్మసమాదదే ।
ఉత్పపాతదివఙ్క్రుద్ధోవేగవానవిచారయన్ ॥ 8 ॥
తఙ్క్షిప్రతరమాఫ్లుత్యపరామృశ్యాఙ్గదోబలీ ।
కరేణతస్యతఙ్ఖఙ్గంసమాచ్ఛిద్యననాద చ ॥ 9 ॥
తస్యాంసఫలకేఖడగన్నిజఘానతతోఽఙ్గదః ।
యజ్ఞోపవీతవచ్చైనఞ్చిచ్ఛేదకపికుఞ్జరః ॥ 10 ॥
తమ్ప్రగృహ్యమహాఖడగంవినద్య చ పునఃపునః ।
వాలిపుత్రోఽభిదుద్రావరణశీర్షేపరానరీన్ ॥ 11 ॥
ఆయసీన్తుగదామ్ప్రగృహ్య స వీరఃకనకాఙ్గదః ।
శోణితాక్షస్సమావిధ్యతమేవానుపపాత హ ॥ 12 ॥
ప్రజఙ్ఘసహితోవీరోయూపాక్షస్తుతతోబలీ ।
రథేనాభియయౌక్రుద్దోవాలిపుత్రమ్మహాబలమ్ ॥ 13 ॥
ప్రజఙ్ఘస్తు మహావీరో యూపాక్షసహితో బలీ ।
గదయాభియయౌ క్రుద్ధో వాలిపుత్రం మహాబలమ్ ॥ 14 ॥
అఙ్గదమ్పరిరక్షన్తౌమైన్దోద్వివిదఏవ చ ।
తస్యతస్థతురభ్యాశేపరస్పరదిదృక్ష్యా ॥ 15 ॥
భిపేతుర్మహాకాయాఃప్రతియత్తామహాబలాః ।
రాక్షసావానరాన్ రోషాదసిచర్మగదాధరాః ॥ 16 ॥
త్రయాణాంవానరేన్ద్రాణాన్త్రిభీరాక్షసపుఙ్గవైః ।
సంసక్తానామ్మహద్యుద్ధమభవద్రోమహర్షణమ్ ॥ 17 ॥
తేతువృక్షాన్ సమాదాయసమ్ప్రచిపురాహవే ।
ఖడగేనప్రతిచిచ్ఛేదతాన్ ప్రజఙ్ఘోమహాబలః ॥ 18 ॥
రథానశ్వాన్ ద్రుమైశ్శైలైస్తేప్రచిక్షిపురాహవే ।
శరౌఘైఃప్రతిచిచ్ఛేదతాన్యూపాక్షోనిశాచరః ॥ 19 ॥
సృష్టావ్నివిదమైన్దాభ్యాన్ద్రుమానుత్పాట్యవీర్యవాన్ ।
బభఞ్జగదయామధ్యేశోణితాక్షఃప్రతాపవాన్ ॥ 20 ॥
సృష్టాన్ ద్వివదమైన్దాభ్యాం ద్రుమానుత్పాట్య వీర్య్వాన్ ।
బభఞ్జ గదయా మద్య శోణితాక్షః ప్రతాపవాన్ ॥ 21 ॥
తమభ్యాశగతన్దృష్టవావానరేన్ద్రోమహాబలః ।
ఆజఘానాశ్వకర్ణేనద్రుమేణాతిబలస్తదా ॥ 22 ॥
బాహుఞ్చాస్యసనిస్త్రింశమాజఘాన స ముష్టినా ।
వాలిపుత్రస్యఘాతేన స పపాతక్షితావసిః ॥ 23 ॥
తన్దృష్టవాపతితమ్భూమౌఖఙ్గములసన్నిభమ్ ।
ముష్టింసమ్వర్తయామాసవజ్రకల్పమ్మహాబలః ॥ 24 ॥
స లలాటేమహావీర్యమఙ్గదంవానరర్షభమ్ ।
ఆజఘానమహాతేజాస్సముహూర్తఞ్చచాల హ ॥ 25 ॥
స సఞ్జ్ఞామ్ప్రాప్యతేజస్వీవాలిపుత్రఃప్రతాపవాన్ ।
ప్రజఙ్ఘస్యశిరఃకాయాతఖఙ్గేనపాతయత్క్షితౌ ॥ 26 ॥
స యూపాక్షోఽశ్రుపూర్ణాక్షఃపితృవ్యేనిహతేరణే ।
అవరుహ్యరథాత్క్షిప్రఙ్క్షీణేషుఖఙ్గమాదదే ॥ 27 ॥
తమాపతన్తంసమ్ప్రేక్ష్యయూపాక్షన్ద్వివిదస్త్వరన్ ।
ఆజఘానోరసిక్రుద్ధోజగ్రాహ చ బలాద్బలీ ॥ 28 ॥
గృహీతమ్భ్రాతరన్దృష్టవాశోణితాక్షోమహాబలః ।
ఆజఘానగదాగ్రేణవక్షసిద్వివిదన్తతః ॥ 29 ॥
స గదాభిహతస్తేనసఞ్చచాలమహాబలః ।
ఉద్యతా చ పునస్తస్యజహారద్వివిదోగదామ్ ॥ 30 ॥
తస్మిన్నన్తరేమైన్దోవీరోవానరయూథపః ।
యూపాక్షన్తాడయామాసతలేనోరసివీర్యవాన్ ॥ 31 ॥
తౌశోణితాక్ష్యూపాక్షౌప్లవఙ్గాభ్యాన్తరస్వినౌ ।
చక్రతుస్సమరేతీవ్రమాకర్షోత్పాటనమ్భృశమ్ ॥ 32 ॥
ద్వివిదశ్శోణితాక్షన్తువిదదారనఖైర్ముఖై ।
నిష్పిపేష చ వేగేనక్షితావావిధ్యవీర్యవాన్ ॥ 33 ॥
పాక్షమభిసఙ్కృద్ధో మైన్దో వానరయూథపః ।
పీడయామాసబాహుభ్యాంసపపాతహతఃక్షితౌ ॥ 34 ॥
హతప్రవీరావ్యథితారాక్షసేన్ద్రచమూస్తదా ।
జగామాభిముఖీసాతుకుమ్భకర్ణసుతోయతః ॥ 35 ॥
ఆపతతనీం చ వేగేనకుమ్భస్తాంసాన్త్వయచ్చమూమ్ ।
అథోత్కష్టమ్మహావీర్యైర్లబ్ధలక్ష్యైఃప్లవఙ్గమైః ॥ 36 ॥
నిపాతితమహావీరాన్దృష్టవారక్షశ్చమూన్తతః ।
కుమ్భఃప్రచక్రేతేజస్వీరణేకర్మసుదుష్కరమ్ ॥ 37 ॥
స ధనుర్ధన్వినాంశ్రేష్ఠఃప్రగృహ్యసుసమాహితః ।
ముమోచాశీవిషప్రఖ్యాన్శరాన్దేహవిదారణాన్ ॥ 38 ॥
స ధనుర్ధన్వినాం శ్రేష్ఠః ప్రగృహ్య సుసమాహితః ।
ముమోచాశీవిషప్రఖ్యాఞ్శరాన్దేహవిదారణాన్ ॥ 39 ॥
ఆకర్ణాకృష్టముక్తేనజఘానద్వివిదన్తదా ।
తేనహాటకపుఙ్ఖేనపత్రతిణాపత్త్రవాససా ॥ 40 ॥
సహసాభిహతస్తేనవిప్రముక్తపదస్స్ఫురన్ ।
నిపపాతాద్రికూటాభోవిహ్వలన్ ప్లవగోత్తమః ॥ 41 ॥
మన్దస్తుభ్రాతరమ్భగ్నన్దృష్టవాతత్రమహాహవే ।
లభిదుద్రావవేగేనప్రగృహ్యమహతీంశిలామ్ ॥ 42 ॥
తాంశిలాన్తుప్రచిక్షేపరాక్షసాయమహాబలః ।
బిభేదతాంశిలాఙ్కుమ్భఃప్రసన్నైఃపఞ్చభిశ్శరైః ॥ 43 ॥
సన్ధాయచాన్యంసుముఖంశరమాశీవిషోపమమ్ ।
ఆజఘానమహాతేజావక్షసిద్వివిదాగ్రజమ్ ॥ 44 ॥
స తుతేనప్రహారేణమైన్దోవానరయూథపః ।
మర్మణ్యభిహతస్తేనపపా త భువిమూర్ఛితః ॥ 45 ॥
అఙ్గదోమాతులౌదృష్టవాపథితౌతుమహాబలౌ ।
అభిదుద్రావవేగేనకుమ్భముద్యతకార్ముకమ్ ॥ 46 ॥
తమాపతన్తంవివ్యాధకుమ్భఃపఞ్చభిరాయసైః ।
త్రిభిశ్చాన్యైశ్శితైర్బాణైర్మాతఙ్గమివతోమరైః ॥ 47 ॥
సోఽఙ్గదంవివిధైభిర్బాణైఃకుమ్భోవివ్యాథవీర్యవాన్ ।
అకుణ్ఠధారైర్నిశితైస్తీక్ష్ణైఃకనకభూషణైః ॥ 48 ॥
అఙ్గదఃప్రతివిద్ధాఙ్గోవాలిపుత్రో న కమ్పతే ।
శిలాపాదపవర్షాణితస్యమూర్ధ్నివవర్ష హ ॥ 49 ॥
స ప్రచిచ్ఛేదతాన్ సర్వాన్ బిభేద చ పునశ్శిలాః ।
కుమ్భకర్ణాత్మజశ్రశీమాన్ వాలిపుత్త్రసమీరితాన్ ॥ 50 ॥
ఆపతన్తం చ ససమ్ప్రేక్ష్యకుమ్భోవానరయూథపమ్ ।
భ్రువోర్వివ్యాథబాణాభ్యాముల్కాభ్యామివకుఞ్జరమ్ ॥ 51 ॥
తస్యసుస్రావరుధిరమ్పిహితేచాస్యలోచనే ।
అఙ్గదఃపాణినానేత్రేపిధాయరుధిరోక్షితే ॥ 52 ॥
సాలమాసన్నమేకేనపరిజగ్రాహపాణివా ।
సమ్పీడ్యరసిచాస్కన్ధం కరేణాభినివేశ్య చ ॥ 53 ॥
కిఞ్చిదభ్యవనమ్యైనమున్మమాథయథాగజః ।
తమిన్ద్రకేతుప్రతిమంవృక్షమ్మన్దరసన్నిభమ్ ॥ 54 ॥
సముత్సృజన్తంవేగేనపశ్యతాంసర్వరక్షసామ్ ।
సబిభేదశితైర్బాణైస్సప్తభిఃకాయభేదనైః ॥ 55 ॥
అఙ్గదోవివ్యధేఽభీక్షణంససాదచముమోహ చ ।
అఙ్గదంవ్యథితన్దృష్టవాసీదన్తమివసాగరమ్ ॥ 56 ॥
దురాసదంహరిశ్రేష్ఠంరామాయన్యేన్యవేదయన్ ।
రామస్తువ్యథితంశ్రుత్వావాలిపుత్త్రంరణాజరే ॥ 57 ॥
వ్యాదిదేశహరిశ్రేష్ఠాన్జామ్బవత్ప్రముఖాంస్తతః ।
తేతువానరశార్దూలాశ్శ్రుత్వారామస్యశాసనమ్ ॥ 58 ॥
అభిపేతుస్సుసఙ్కృద్ధాఃకుమ్భముద్యతకార్ముకమ్ ।
తతోద్రుమశిలాహస్తాఃకోపసంరక్తలోచనాః ॥ 59 ॥
రిరక్షిషన్తోఽభ్యపతన్నఙ్గదంవానరర్షభాః ।
జామ్బవాంశ్చసుషేణశ్చవేగదర్శీ చ వానరః ॥ 60 ॥
కుమ్భకర్ణాత్మజంవీరఙ్క్రుద్ధాస్సమభిదుద్రువుః ।
సమీక్ష్యాపతతస్తాంస్తువానరేన్ద్రాన్ మహాబలాన్ ॥ 61 ॥
ఆవవారశరౌఘేణనగేనేవజలాశయమ్ ।
తస్యబాణపథమ్ప్రాప్య న శేకురతివర్తితుమ్ ॥ 62 ॥
వానరేన్ద్రామహాత్మానోవేలామివమహాదధిః ।
తాంస్తుదృష్టవాహరిగణాన్ శరవృష్టిభిరర్దితాన్ ॥ 63 ॥
అఙ్గదమ్పృష్ఠతఃకృత్వాభ్రాతృజమ్ప్లవగేశ్వరః ।
భిదుద్రావవేగేనసుగ్రీవఃకుమ్భమాహవే ॥ 64 ॥
శైలసానుచరన్నాగంవేగవానివకేసరీ ।
ఉత్పాట్య చ మహాశైలనశ్వకర్ణాన్దవాన్బహూన్ ॥ 65 ॥
అన్యాంశ్చవివిధాన్వవృక్షాచిక్షేపచిమహాబలః ।
తాఞ్ఛాదయన్తీమాకాశంవృక్షవృష్టిన్దురాసదామ్ ॥ 66 ॥
కుమ్భకర్ణాత్మజశ్శీఘ్రఞ్చిచ్ఛేదనిశితైశ్శరైః ।
అభిలక్షేణతీవ్రేణకుమ్భేననిశితైశ్శరైః ॥ 67 ॥
అచితాస్తేద్రుమారేజుర్యథాఘోరాషతఘ్నయః ।
ద్రుమవర్షన్తుసఞ్ఛిన్నన్దృష్టవాకుమ్భోనవీర్యవాన్ ॥ 68 ॥
వానరాధిపతిః శీమాన్మహాసత్త్వో న వివ్యథే ।
నిర్భిద్యమానస్సహసాసహమానశ్చతాన్ శరాన్ ॥ 69 ॥
కుమ్భస్యధనురాక్షిప్యబభఞ్జేన్ద్రధనుష్ప్రభమ్ ।
అవఫ్లుత్యతతశ్శీఘ్రఙ్కృత్వాకర్మసుదుష్కరమ్ ॥ 70 ॥
అబ్రవీత్కుపితఃకుమ్భమ్భగ్నశృఙ్గమివద్విపమ్ ।
నికుమ్భాగ్రజవీర్యన్తేబాణవేగవదద్భుతమ్ ॥ 71 ॥
సన్నతిశ్చప్రభావశ్చతవవారావణస్యవా ।
ప్రహ్లాదబలివృత్రఘ్నకుభేరవరుణోపమ ॥ 72 ॥
ఏకస్త్వమనుజాతోఽసిపితరమ్బలవృత్తతః ।
త్వామేవైకమ్మహాబాహుఞ్చాపహస్తమరిన్దమమ్ ॥ 73 ॥
త్రిదశానాతివర్తన్తేజితేన్ద్రియమివాధయః ।
విక్రమస్వమహాబుద్ధే కర్మాణిమమపశ్యతః ॥ 74 ॥
వరదానాపతితృవ్యస్తేసహతేదేవదానవాన్ ।
కుమ్భకర్ణస్తువీర్యేణసహతే చ సురాసురాన్ ॥ 75 ॥
తతఃకుమ్భస్తుసుగ్రీవమ్బాహుభ్యాఞ్జగృహేతదా ।
గజావివాహితమదౌనిశ్శ్వసన్తౌముహుర్ముహు 76.81 ।
అన్యోన్యగాత్రగ్రథితౌకర్షన్తావితరేతరమ్ ।
సధూమామ్ముఖతోజ్వాలాంవిసృజన్తౌపరిశ్రమాత్ ॥ 76 ॥
మహావిమర్దంసమరేమయాసహతవాద్భుతమ్ ।
అద్యభూతానిపశ్యన్తుశక్రశమ్బరయోరివ ॥ 77 ॥
కృతమప్రతిమఙ్కర్మదర్శితఞ్చాస్త్రకౌశలమ్ ।
పాతితాహరివీరాశ్చత్వయావైభీమవిక్రమాః ॥ 78 ॥
ఉపాలమ్భభయాచ్చాపినాసివీరమయాహతః ।
కృతకర్మపరిశ్రాన్తోవిశ్రాన్తఃపశ్యమేబలమ్ ॥ 79 ॥
తేనసుగ్రీవవాక్యేనసావమానేనమానితః ।
అగ్నేరాజ్యాహుతస్యేవతేజస్తస్యాభ్యవర్ధత ॥ 80 ॥
తయోఃపాదాభిఘాతాచ్చనిమగ్నాచాభవన్మహి ।
వ్యాఘూర్ణితతరఙ్గశ్చచుక్షుభేవరుణాలయః ॥ 81 ॥
తతఃకుమ్భంసముత్క్షిప్యసుగ్రీవోలవణామ్భసి ।
పాతయామాసవేగేనదర్శయన్నుదధేస్తలమ్ ॥ 82 ॥
తతఃకుమ్భనిపాతేనజలరాశిస్సముత్థితః ।
వ్నిధ్యమన్దరసఙ్కాశోవిససర్పసమన్తతః ॥ 83 ॥
తతఃకుమ్భస్సముత్పత్యసుగ్రీవమభిపద్య చ ।
ఆజఘానోరసిక్రుద్ధోవజ్రవేగేనముష్టినా ॥ 84 ॥
తస్యచచర్మచ పుస్ఫోటబహుసుస్రావశోణితమ్ ।
స చ ముష్టిర్మహావేగఃప్రతిజఘ్నేఽస్థిమణ్డలే ॥ 85 ॥
త్దావేగేనతత్రాసీత్తేజఃప్రజ్వలితమ్మహత్ ।
వజ్రనిష్పేషసఞ్జాతాజ్వాలామేరోర్యథాగిరేః ॥ 86 ॥
స తత్రాభిహతస్తేనసుగ్రీవోవానరర్షభః ।
ముష్టింసమ్వర్తయామాసవజ్రకల్పమ్మహాబలః ॥ 87 ॥
అర్చిస్సహస్రవికచరవిమణ్డలసప్రభమ్ ।
స ముష్టిమ్పాతయామాసకుమ్భస్యోరసివీర్యవాన్ ॥ 88 ॥
స తుతేనప్రహారేణవిహ్వలోభృశతాడితః ।
నిపపాతతదాకుమ్భోగతార్చిరివపావకః ॥ 89 ॥
అర్చిఃసహస్రవికచం రవిమణ్డలసప్రభమ్ ।
స ముష్టిం పాతయామాస కుమ్భస్యోరసి వీర్యవాన్ ॥ 90 ॥
కుమ్భస్యపతతోరూపమ్భగ్నస్యోరసిముష్టీనా ।
బభౌరుద్రాభిపన్నస్యయథారూపఙ్గవామ్పతేః ॥ 91 ॥
తస్మిన్హతేభీమపరాక్రమేణప్లవఙ్గమానామృషభేణయుద్ధే ।
మహీసశైలాసవనాచచాలభయం చ రక్షాంస్యధికంవివేశ ॥ 92 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్డే షట్సప్తతితమస్సర్గః ॥
