శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాణ్డమ్ ।
అథ ద్వాధికశతతమస్సర్గః ।
తాం శ్రుత్వా కరుణాం వాచం పితుర్మరణసంహితామ్ ।
రాఘవో భరతే నోక్తాం బభూవ గతచేతనః ॥ 1 ॥
తం తు వజ్రమివోత్సృష్టమాహవే దానవారిణా వాగ్వజ్రమ్భరతే నోక్త మమనోజ్ఞం పరన్తపః ॥ 2 ॥
ప్రగృహ్య రామో బాహూ వైపుష్పితాగ్రో యథా ద్రుమః ।
వనే పరశునా కృత్తస్తథా భువి పపాత హ ॥ 3 ॥
తథా హి పతితం రామం జగత్యాం జగతీపతిమ్ ।
కూలఘాతపరిశ్రాన్తం ప్రసుప్తమివ కుఞ్జరమ్ ॥ 4 ॥
భ్రాతరస్తే మహేష్వాసం సర్వతశ్శోకకర్శితమ్ ।
రుదన్తస్సహ వైదేహ్యా సిషిచుస్సలిలేన వై ॥ 5 ॥
స తు సఞ్జ్ఞాం పునర్లబ్ధ్వా నేత్రాభ్యామస్రముత్సృజన్ ।
ఉపాక్రామత కాకుత్స్థ కృపణం బహు భాషితుమ్ ॥ 6 ॥
స రామస్స్వర్గతం శ్రుత్వా పితరం పృథివీపతిమ్ ।
ఉవాచ భరతం వాక్యం ధర్మాత్మా ధర్మసంహితమ్ ॥ 7 ॥
కిం కరిష్యామ్యయోధ్యాయాం తాతే దిష్టాం గతిం గతే ।
కస్తాం రాజవరాధ్దీనామయోధ్యాం పాలయిష్యతి ॥ 8 ॥
కిం ను తస్య మయా కార్యం దుర్జాతేన మహాత్మనః ।
యో మృతో మమ శోకేన మయా చాపి న సంస్కృతః ॥ 9 ॥
అహో భరత సిద్ధార్థో యేన రాజా త్వయాఽనఘ ।
శత్రుఘ్నేన చ సర్వేషు ప్రేతకృత్యేషు సత్కృతః ॥ 10 ॥
నిష్ప్రధానామనేకాగ్రాం నరేన్ద్రేణ వినాకృతామ్ ।
నివృత్తవనవాసోఽపి నాయోధ్యాం గన్తు ముత్సహే ॥ 11 ॥
సమాప్తవనవాసం మామయోధ్యాయాం పరన్తప ।
కోఽను శాసిష్యతి పునస్తాతే లోకాన్తరం గతే ॥ 12 ॥
పురా ప్రేక్ష్య సువృత్తం మాం పితా యాన్యాహ సాన్త్వయన్ ।
వాక్యాని తాని శ్రోష్యామి కుతశ్శ్రోత్రసుఖాన్యహమ్ ॥ 13 ॥
ఏవముక్త్వా స భరతం భార్యామభ్యేత్య రాఘవః ।
ఉవాచ శోకసన్తప్తః పూర్ణచన్ద్రనిభాననామ్ ॥ 14 ॥
సీతే మృతస్తే శ్వశురః పిత్రా హీనోఽసి లక్ష్మణ ।
భరతో దుఃఖమాచష్టే స్వర్గతం పృథివీపతిమ్ ॥ 15 ॥
తతో బహుగుణం తేషాం బాష్పం నేత్రేష్వజాయత ।
తథా బ్రువతి కాకుత్స్థే కుమారాణాం యశస్వినామ్ ॥ 16 ॥
తతస్తే భ్రాతర స్రవ్రే భృశమాశ్వాస్య దుఃఖితమ్ ।
అబ్రువన్ జగతీభర్తుః క్రియతాముదకం పితుః ॥ 17 ॥
సా సీతా స్వర్గతం శ్రుత్వా శ్వశురం తం మహానృపమ్ ।
నేత్రాభ్యామశ్రుపూర్ణాభ్యా శశాకేక్షితుం ప్రియమ్ ॥ 18 ॥
సాన్త్వయిత్వా తు తాం రామో రుదన్తీం జనకాత్మజామ్ ।
ఉవాచ లక్ష్మణం తత్ర దుఃఖితో దుఃఖితం వచః ॥ 19 ॥
ఆనయేఙ్గుదిపిణ్యాకం చీరమాహర చోత్తరమ్ ।
జలక్రియార్థం తాతస్య గమిష్యామి మహాత్మనః ॥ 20 ॥
సీతా పురస్తాద్వ్రజతు త్వమేనామభితో వ్రజ ।
అహం పశ్చాద్గమిష్యామి గతిర్హ్యేషా సుదారుణా ॥ 21 ॥
తతో నిత్యానుగస్తేషాం విదితాత్మా మహామతిః ।
మృదుర్దాన్తశ్చ కాన్తశ్చ రామే చ దృఢభక్తిమాన్ ॥ 22 ॥
సుమన్త్ర స్తైర్నృపసుతైస్సార్ధమాశ్వస్య రాఘవమ్ ।
అవాతారయదాలమ్బ్య నదీం మన్దాకినీం శివామ్ ॥ 23 ॥
తతో నిత్యానుగస్తేషాం విదితాత్మా మహామతిః ।
మృదుర్దాన్తశ్చ శాన్తశ్చ రామే చ దృఢభక్తిమాన్ ॥ 24 ॥
సుమన్త్రస్తైర్నృపసుతైః సార్ధమాశ్వాస్య రాఘవమ్ ।
అవాతారయదాలమ్బ్య నదీం మన్దాకినీం శివామ్ ॥ 25 ॥
తే సుతీర్థాం తతః కృచ్ఛ్రాదుపాగమ్య యశస్వినః ।
నదీం మన్దాకినీం రమ్యాం సదా పుష్పితకాననామ్ ॥ 26 ॥
శీఘ్రస్రోతసమాసాద్య తీర్థం శివమకర్దమమ్ ।
సిషిచు స్తూదకం రాజ్ఞే తత ఏతద్ భవత్వితి ॥ 27 ॥
తే సుతీర్థాం తతః కృచ్ఛ్రాదుపాగమ్య యశస్వినః ।
నదీం మన్దాకినీం రమ్యాం సదా పుష్పితకాననామ్ ॥ 28 ॥
శీఘ్రస్రోతసమాసాద్య తీర్థం శివమకర్దమమ్ ।
సిషిచు స్తూదకం రాజ్ఞే తాతైతత్తే భవత్వితి ॥ 29 ॥
ప్రగృహ్య చ మహీపాలో జలపూరితమఞ్జలిమ్ ।
దిశం యామ్యామభిముఖో రుదన్వచనమబ్రవీత్ ॥ 30 ॥
ఏతత్తే రాజశార్దూల విమలం తోయమక్షయమ్ ।
పితృలోకగత స్యాద్య మద్దత్తముపతిష్ఠతు ॥ 31 ॥
తతో మన్దాకినీతీరాత్ప్రత్యుత్తీర్య స రాఘవః ।
పితుశ్చకార తేజస్వీ నిర్వాపం భ్రాతృభి సహ ॥ 32 ॥
ఐఙ్గుదం బదరీమిశ్రం పిణ్యాకం దర్భసంస్తరే ।
న్యస్య రామస్సదుఃఖార్తో రుదన్వచనమబ్రవీత్ ॥ 33 ॥
ఇదం భుఙ్క్ష్వమహారాజ ప్రీతో యదశనా వయమ్ ।
యదన్నః పురుషో భవతి తదన్నా స్తస్య దేవతాః ॥ 34 ॥
తత స్తేనైవ మార్గేణ ప్రత్యుత్తీర్య సరిత్తటాత్ ।
ఆరురోహ నరవ్యాఘ్రో రమ్యసానుం మహీధరమ్ ॥ 35 ॥
తతః పర్ణకుటీద్వారమాసాద్య జగతీపతిః ।
పరిజగ్రాహ బాహుభ్యాముభౌ భరతలక్ష్మణౌ ॥ 36 ॥
తేషాం తు రుదతాం శబ్దాత్ ప్రతిశబ్దోఽభవద్ గిరౌ ।
భ్రాతౄణాం సహ వైదేహ్యా సింహానాం నర్దతామివ ॥ 37 ॥
మహాబలానాం రుదతాం కుర్వతాముదకం పితుః ।
విజ్ఞాయ తుములం శబ్దం త్రస్తా భరత సైనికాః ॥ 38 ॥
అబ్రువంశ్చాపి రామేణ భరత సఙ్గతో ధ్రువమ్ ।
తేషామేవ మహాన్ శబ్దః శోచతాం పితరం మృతమ్ ॥ 39 ॥
అథ వాసాన్పరిత్యజ్య తం సర్వేఽభిముఖాస్స్వనమ్ ।
అప్యేకమనసో జగ్ముర్యథాస్థానం ప్రధావితాః ॥ 40 ॥
హయైరన్యే గజైరన్యే రథైరన్యే స్వలఙ్కృతైః ।
సుకుమారా స్తథైవాన్యే పద్భిరేవ నరా యయుః ॥ 41 ॥
అచిరప్రోషితం రామం చిరవిప్రోషితం యథా ।
ద్రష్టుకామో జనః సర్వో జగామ సహసాఽఽశ్రమమ్ ॥ 42 ॥
భ్రాతృణాం త్వరితాస్తే తు ద్రష్టుకామా సమాగమమ్ ।
యయుర్బహువిధైర్యానైః ఖురనేమిస్వనాకులైః ॥ 43 ॥
సా భూమిర్బహుభిర్యానైః రథనేమిసమాహతా ।
ముమోచ తుములం శబ్దం ద్యౌరివాభ్రసమాగమే ॥ 44 ॥
తేన విత్రాసితా నాగాః కరేణుపరివారితాః ।
ఆవాసయన్తో గన్ధేన జగ్మురన్యద్వనం తతః ॥ 45 ॥
వరాహ వృకసఙ్ఘాశ్చ మహిషాః సృమరాస్తథా ।
వ్యాఘ్రగోకర్ణగవయా విత్రేసుః పృషతై సహ ॥ 46 ॥
రథాఙ్గసాహ్వా నత్యూహా హంసాః కారణ్డవాః పరే ।
తథా పుంస్కోకిలాః క్రౌఞ్చా విసఞ్జ్ఞా భేజిరే దిశః ॥ 47 ॥
తేన శబ్దేన విత్రస్తైరాకాశం పక్షిభిర్వృతమ్ ।
మనుష్యైరావృతా భూమిరుభయం ప్రబభౌ తదా ॥ 48 ॥
తతస్తం పురషవ్యాఘ్రం యశస్వినమకల్పషమ్ ।
ఆసీనం స్థణ్డిలే రామం దదర్శ సహసా జనః ॥ 49 ॥
విగర్హమాణః కైకేయీం మన్థరాసహితామపి ।
అభిగమ్య జనో రామం బాష్పపూర్ణముఖోఽభవత్ ॥ 50 ॥
తాన్నరాన్బాష్పపూర్ణాక్షాన్సమీక్ష్యాథ సుదుఃఖితాన్ ।
పర్యష్వజత ధర్మజ్ఞః పితృవన్మాతృవచ్చ సః ॥ 51 ॥
స తత్ర కాంశ్చిత్పరిషస్వజే నరాన్నరాస్తు కేచిత్తు తమభ్యవాదయన్ ।
చకార సర్వాన్సవయస్యబాన్ధవాన్యథార్హ మాసాద్య తదా నృపాత్మజః ॥ 52 ॥
స తత్ర తేషాం రుదతాం మహాత్మనాం భువం చ ఖం చానునినాదయన్స్వనః ।
గుహా గిరీణాం చ దిశశ్చ సన్తతం మృదఙ్గఘోషప్రతిమః ప్రశుశ్రువే ॥ 53 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే ద్వాధికశతతమస్సర్గః ॥
