శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాణ్డమ్ ।
అథ ఏకవింశస్సర్గః ।
తథా తు విలపన్తీం తాం కౌసల్యాం రామమాతరమ్ ।
ఉవాచ లక్ష్మణో దీనస్తత్కాలసదృశం వచః ॥ 1 ॥
న రోచతే మమాప్యేతదార్యే యద్రాఘవో వనమ్ ।
త్యక్త్వా రాజ్యశ్రియం గచ్ఛేత్ స్త్రియా వాక్యవశం గతః ॥ 2 ॥
విపరీతశ్చ వృద్ధశ్చ విషయైశ్చ ప్రధర్షితః ।
నృపః కిమివ న బ్రూయాచ్చోద్యమానస్సమన్మథః ॥ 3 ॥
నాస్యాపరాధం పశ్యామి నాపి దోషం తథావిధమ్ ।
యేన నిర్వాస్యతే రాష్ట్రాద్వనవాసాయ రాఘవః ॥ 4 ॥
న తం పశ్యామ్యహం లోకే పరోక్షమపి యో నరః ।
స్వమిత్రోఽపి నిరస్తోఽపి యోఽస్య దోషముదాహరేత్ ॥ 5 ॥
దేవకల్పమృజుం దాన్తం రిపూణామపి వత్సలమ్ ।
అవేక్షమాణః కో ధర్మం త్యజేత్పుత్రమకారణాత్ ॥ 6 ॥
తదిదం వచనం రాజ్ఞఃపునర్బాల్యముపేయుషః ।
పుత్రః కో హృదయే కుర్యాద్రాజవృత్తమనుస్మరన్ ॥ 7 ॥
యావదేవ న జానాతి కశ్చిదర్థమిమం నరః ।
తావదేవ మయా సార్ధమాత్మస్థం కురు శాసనమ్ ॥ 8 ॥
మయా పార్శ్వే సధనుషా తవ గుప్తస్య రాఘవ ।
క స్సమర్థోఽధికం కర్తుం కృతాన్తస్యేవ తిష్ఠతః ॥ 9 ॥
నిర్మనుష్యామిమాం కృత్స్నామయోధ్యాం మనుజర్షభ ।
కరిష్యామి శరైస్తీక్ష్ణైర్యది స్థాస్యతి విప్రియే ॥ 10 ॥
భరతస్యాథ పక్ష్యో వా యో వాఽస్య హితమిచ్ఛతి ।
సర్వానేతాన్వధిష్యామి మృదుర్హి పరిభూయతే ॥ 11 ॥
ప్రోత్సాహితోఽయం కైకేయ్యా స దుష్టో యది నః పితా ।
అమిత్రభూతో నిస్సఙ్గం వధ్యతాం బధ్యతామపి ॥ 12 ॥
గురోరప్యవలిప్తస్య కార్యాకార్యమజానతః ।
ఉత్పథం ప్రతిపన్నస్య కార్యం భవతి శాసనమ్ ॥ 13 ॥
బలమేష కిమాశ్రిత్య హేతుం వాపురుషర్షభ ।
దాతుమిచ్ఛతి కైకేయ్యై రాజ్యం స్థితమిదం తవ ॥ 14 ॥
త్వయా చైవ మయా చైవ కృత్వా వైరమనుత్తమమ్ ।
కాఽస్య శక్తిశ్శ్రియం దాతుం భరతాయారిశాసన ॥ 15 ॥
అనురక్తోఽస్మి భావేన భ్రాతరం దేవి తత్త్వతః ।
సత్యేన ధనుషా చైవ దత్తేనేష్టేన తే శపే ॥ 16 ॥
దీప్తమగ్నిమరణ్యం వా యది రామః ప్రవేక్ష్యతి ।
ప్రవిష్టం తత్ర మాం దేవి త్వం పూర్వమవధారయ ॥ 17 ॥
హరామి వీర్యాద్దుఃఖం తే తమ స్సూర్య ఇవోదితః ।
దేవీ పశ్యతు మే వీర్యం రాఘవశ్చైవ పశ్యతు ॥ 18 ॥
ఏతత్తు వచనం శ్రుత్వా లక్ష్మణస్య మహాత్మనః ।
ఉవాచ రామం కౌశల్యా రుదన్తీ శోకలాలసా ॥ 19 ॥
భ్రాతుస్తే వదతః పుత్ర లక్ష్మణస్య శ్రుతం త్వయా ।
యదత్రానన్తరం కార్యం కురుష్వ యది రోచతే ॥ 20 ॥
న చాధర్మ్యం వచ శ్రుత్వా సపత్న్యా మమ భాషితమ్ ।
విహాయ శోకసన్తప్తాం గన్తుమర్హసి మామితః ॥ 21 ॥
ధర్మజ్ఞ యది ధర్మిష్ఠో ధర్మం చరితుమిచ్ఛసి ।
శుశ్రూష మామిహస్థస్త్వం చర ధర్మమనుత్తమమ్ ॥ 22 ॥
శుశ్రూషుర్జననీం పుత్ర స్వగృహే నియతో వసన్ ।
పరేణ తపసా యుక్తః కాశ్యపస్త్రిదివం గతః ॥ 23 ॥
యథైవ రాజా పూజ్యస్తే గౌరవేణ తథాఽస్మ్యహమ్ ।
త్వాం నాహమనుజానామి న గన్తవ్యమితో వనమ్ ॥ 24 ॥
త్వద్వియోగాన్న మే కార్యం జీవితేన సుఖేన వా ।
త్వయా సహ మమ శ్రేయస్తృణానామపి భక్షణమ్ ॥ 25 ॥
యది త్వం యాస్యసి వనం త్యక్త్వా మాం శోకలాలసామ్ ।
అహం ప్రాయమిహాసిష్యే న హి శక్ష్యామి జీవితుమ్ ॥ 26 ॥
తతస్త్వం ప్రాప్స్యసే పుత్ర నిరయం లోకవిశ్రుతమ్ ।
బ్రహ్మహత్యామివాధర్మాత్సముద్ర స్సరితాం పతిః ॥ 27 ॥
విలపన్తీం తథా దీనాం కౌసల్యాం జననీం తతః ।
ఉవాచ రామో ధర్మాత్మా వచనం ధర్మసంహితమ్ ॥ 28 ॥
నాస్తి శక్తిః పితుర్వాక్యం సమతిక్రమితుం మమ ।
ప్రసాదయే త్వాం శిరసా గన్తుమిచ్ఛామ్యహం వనమ్ ॥ 29 ॥
ఋషిణా చ పితుర్వాక్యం కుర్వతా వ్రతచారిణా ।
గౌర్హతా జానతా ధర్మం కణ్డునాఽపి విపశ్చితా ॥ 30 ॥
అస్మాకం చ కులే పూర్వం సగరస్యాజ్ఞయా పితుః ।
ఖనద్భిస్సాగరైర్భూమిమవాప్తస్సుమహాన్వధః ॥ 31 ॥
జామద్గ్న్యేన రామేణ రేణుకా జననీ స్వయమ్ ।
కృత్తా పరశునాఽరణ్యే పితుర్వచనకారిణా ॥ 32 ॥
ఏతైరన్యైశ్చ బహుభిర్దేవి దేవసమైః కృతమ్ ।
పితుర్వచనమక్లీబం కరిష్యామి పితుర్హితమ్ ॥ 33 ॥
న ఖల్వేతన్మయైకేన క్రియతే పితృశాసనమ్ ।
ఏతైరపి కృతం దేవి యే మయా తవ కీర్తితాః ॥ 34 ॥
నాహం ధర్మమపూర్వం తే ప్రతికూలం ప్రవర్తయే ।
పూర్వైరయమభిప్రేతో గతో మార్గోఽనుగమ్యతే ॥ 35 ॥
తదేతత్తు మయా కార్యం క్రియతే భువి నాన్యథా ।
పితుర్హి వచనం కుర్వన్న కశ్చిన్నామ హీయతే ॥ 36 ॥
తామేవముక్త్వా జననీం లక్ష్మణం పునరబ్రవీత్ ।
వాక్యం వాక్యవిదాం శ్రేష్ఠశ్శ్రేష్ఠస్సర్వధనుష్మతామ్ ॥ 37 ॥
తవ లక్ష్మణ జానామి మయి స్నేహమనుత్తమమ్ ।
విక్రమం చైవ సత్త్వం చ తేజశ్చ సుదురాసదమ్ ॥ 38 ॥
మమ మాతుర్మహద్దుఃఖమతులం శుభలక్షణ ।
అభిప్రాయమవిజ్ఞాయ సత్యస్య చ శమస్య చ ॥ 39 ॥
ధర్మో హి పరమో లోకే ధర్మే సత్యం ప్రతిష్ఠితమ్ ।
ధర్మసంశ్రితమేతచ్చ పితుర్వచనముత్తమమ్ ॥ 40 ॥
సంశ్రుత్య చ పితుర్వాక్యం మాతుర్వా బ్రాహ్మణస్య వా ।
న కర్తవ్యం వృథా వీర ధర్మమాశ్రిత్య తిష్ఠతా ॥ 41 ॥
సోఽహం న శక్ష్యామి పితుర్నియోగమతివర్తితుమ్ ।
పితుర్హివచనాద్వీర కైకేయ్యాఽహం ప్రచోదితః ॥ 42 ॥
తదేతాం విసృజానార్యాం క్షత్రధర్మాశ్రితాం మతిమ్ ।
ధర్మమాశ్రయ మా తైక్ష్ణ్యం మద్బుద్ధిరనుగమ్యతామ్ ॥ 43 ॥
తమేవముత్త్వా సౌహార్దాద్భ్రాతరం లక్ష్మణాగ్రజః ।
ఉవాచ భూయః కౌసల్యాం ప్రాఞ్జలిశ్శిరసానతః ॥ 44 ॥
అనుమన్యస్వ మాం దేవి గమిష్యన్తమితో వనమ్ ।
శాపితాఽసి మమ ప్రాణైః కురు స్వస్త్యయనాని మే ॥ 45 ॥
తీర్ణప్రతిజ్ఞశ్చ వనాత్పునరేష్యామ్యహం పురీమ్ ।
యయాతిరివ రాజర్షిఃపురా హిత్వా పునర్దివమ్ ॥ 46 ॥
శోకస్సన్ధార్యతాం మాత ర్హృదయే సాధు మా శుచః ।
వనవాసాదిహైష్యామి పునః కృత్వా పితుర్వచః ॥ 47 ॥
త్వయా మయా చ వైదేహ్యా లక్ష్మణేన సుమిత్రయా ।
పితుర్నియోగే స్థాతవ్యమేష ధర్మస్సనాతనః ॥ 48 ॥
అమ్బ సంహృత్య సమ్భారాన్ దుఃఖం హృది నిగృహ్య చ ।
వనవాసకృతా బుద్ధిర్మమ ధర్మ్యాఽను వర్త్యతామ్ ॥ 49 ॥
ఏతద్వచస్తస్య నిశమ్య మాతా సుధర్మ్యమవ్యగ్రమవిక్లబం చ ।
మృతేవ సఞ్జ్ఞాం ప్రతిలభ్య దేవీ సమీక్ష్య రామం పునరిత్యువాచ ॥ 50 ॥
యథైవ తే పుత్ర పితా తథాఽహం గురు స్స్వధర్మేణ సుహృత్తయా చ ।
న త్వాఽనుజానామి న మాం విహాయ సుదుఃఖితామర్హసి గన్తుమేవమ్ ॥ 51 ॥
కిం జీవితేనేహ వినా త్వయా మే లోకేన వా కిం స్వధయాఽమృతేన ।
శ్రేయో ముహూర్తం తవ సన్నిధానం మమేహ కృత్స్నాదపి జీవలోకాత్ ॥ 52 ॥
నరైరివోల్కాభిరపోహ్యమానో మహాగజోఽధ్వానమనుప్రవిష్టః ।
భూయః ప్రజజ్వాల విలాపమేవం నిశమ్య రామః కరుణం జనన్యాః ॥ 53 ॥
స మాతరం చైవ విసఞ్జ్ఞకల్పా మార్తం చ సౌమిత్రిమభిప్రతప్తమ్ ।
ధర్మే స్థితో ధర్మ్యమువాచ వాక్యం యథా స ఏవార్హతి తత్ర వక్తుమ్ ॥ 54 ॥
అహం హి తే లక్ష్మణ నిత్యమేవ జానామి భక్తిం చ పరాక్రమం చ ।
మమ త్వభిప్రాయమసన్నిరీక్ష్య మాత్రా సహాభ్యర్దసి మాం సుదుఃఖమ్ ॥ 55 ॥
ధర్మార్థకామాః ఖలు తాత లోకే సమీక్షితా ధర్మఫలోదయేషు ।
తే తత్ర సర్వే స్యురసంశయం మే భార్యేవ వశ్యాఽభిమతా సుపుత్రా ॥ 56 ॥
యస్మింస్తు సర్వే స్యురసన్నివిష్టా ధర్మో యత స్స్యాత్తదుపక్రమేత ।
ద్వేష్యో భవత్యర్థపరో హి లోకే కామాత్మతా ఖల్వపి న ప్రశస్తా ॥ 57 ॥
గురుశ్చ రాజా చ పితా చ వృద్ధః క్రోధాత్ప్రహర్షాద్యది వాఽపి కామాత్ ।
యద్వ్యాదిశేత్కార్యమవేక్ష్య ధర్మం కస్తన్న కుర్యాదనృశంసవృత్తిః ॥ 58 ॥
స వై న శక్నోమి పితుః ప్రతిజ్ఞా మిమామకర్తుం సకలాం యథావత్ ।
స హ్యావయోస్తాత గురుర్నియోగే దేవ్యాశ్చ భర్తా స గతి స్సధర్మః ॥ 59 ॥
తస్మిన్పునర్జీవతి ధర్మరాజే విశేషతస్స్వే పథి వర్తమానే ।
దేవీ మయా సార్ధమితోఽపగచ్ఛేత్ కథం స్విదన్యా విధవేవ నారీ ॥ 60 ॥
సా మాఽనుమన్యస్వ వనం వ్రజన్తం కురుష్వ న స్స్వస్త్యయనాని దేవి ।
యథా సమాప్తే పునరావ్రజేయం యథా హి సత్యేన పునర్యయాతిః ॥ 61 ॥
యశో హ్యహం కేవలరాజ్యకారణా న్న పృష్ఠతః కర్తుమలం మహోదయమ్ ।
అదీర్ఘకాలే న తు దేవి జీవితే వృణేఽవరామద్య మహీమధర్మతః ॥ 62 ॥
ప్రసాదయన్నరవృషభ స్సమాతరం పరాక్రమాజ్జిగమిషురేవ దణ్డకాన్ ।
అథానుజం భృశమనుశాస్య దర్శనం చకార తాం హృది జననీం ప్రదక్షిణమ్ ॥ 63 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే ఏకవింశస్సర్గః ॥
