శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాణ్డమ్ ।
అథ ఏకోనషష్టితమస్సర్గః ।
ఇతి బ్రువన్తం తం సూతం సుమన్త్రం మన్త్రిసత్తమమ్ ।
బ్రూహి శేషం పునరితి రాజా వచనమబ్రవీత్ ॥ 1 ॥
తస్య తద్వచనం శ్రుత్వా సుమన్త్రో బాష్పవిక్లబః ।
కథయామాస భూయోఽపి రామసన్దేశవిస్తరమ్ ॥ 2 ॥
జటాః కృత్వా మహారాజ చీరవల్కలధారిణౌ ।
గఙ్గాముత్తీర్య తౌ వీరౌ ప్రయాగాభిముఖౌ గతౌ ॥ 3 ॥
అగ్రతో లక్ష్మణో యాతః పాలయన్రఘునన్దనమ్ ।
తాంస్తథా గచ్ఛతో దృష్ట్వా నివృత్తోఽస్మ్యవశస్తదా ॥ 4 ॥
మమత్వశ్వా నివృత్తస్య న ప్రావర్తన్త వర్త్మని ।
ఉష్ణమశ్రు ప్రముఞ్చన్తో రామే సమ్ప్రస్థితే వనమ్ ॥ 5 ॥
ఉభాభ్యాం రాజపుత్రాభ్యామథ కృత్వాహమఞ్జలిమ్ ।
ప్రస్థితో రథమాస్థాయ తద్దుఃఖమపి ధారయన్ ॥ 6 ॥
గుహేన సార్ధం తత్రైవ స్థితోఽస్మి దివసాన్బహూన్ ।
ఆశయా యది మాం రామః పున శ్శబ్దాపయేదితి ॥ 7 ॥
విషయే తే మహారాజ రామవ్యసనకర్శితాః ।
అపి వృక్షాః పరిమ్లానాస్సపుష్పాఙ్కురకోరకాః ॥ 8 ॥
ఉపతప్తోదకా నద్యః పల్వలాని సరాంసి చ ।
పరిశుష్కపలాశాని వనాన్యుపవనాని చ ॥ 9 ॥
న చ సర్పన్తి సత్త్వాని వ్యాసా న ప్రచరన్తి చ ।
రామశోకాభిభూతం తన్నిష్కూజమభవద్వనమ్ ॥ 10 ॥
లీనపుష్కరపత్రాశ్చ నరేన్ద్ర కలుషోదకాః ।
సన్తప్తపద్మాః పద్మిన్యో లీనమీనవిహఙ్గమాః ॥ 11 ॥
జలజాని చ పుష్పాణి మాల్యాని స్థలజాని చ ।
నాద్య భాన్త్యల్పగన్ధీని ఫలాని చ యథాపురమ్ ॥ 12 ॥
అత్రోద్యానాని శూన్యాని ప్రలీనవిహగని చ ।
న చాభిరామా నారామాన్పశ్యామి మనుజర్షభ ॥ 13 ॥
ప్రవిశన్తమయోధ్యాం మాం న కశ్చిదభినన్దతి ।
నరా రామమపశ్యన్తో నిశ్శ్వసన్తి ముహుర్ముహుః ॥ 14 ॥
దేవ రాజరథం దృష్ట్వా వినా రామమిహాగతమ్ ।
దుఃఖాదశ్రుముఖస్సర్వో రాజమార్గగతో జనః ॥ 15 ॥
హర్మ్యైర్విమానైః ప్రాసాదైరవేక్ష్యరథమాగతమ్ ।
హాహాకారకృతానార్యో రామాదర్శనకర్శితాః ॥ 16 ॥
ఆయతైర్విమలైర్నేత్రైరశ్రువేగపరిప్లుతైః ।
అన్యోన్యమభివీక్షన్తేఽవ్యక్తమార్తతరాః స్త్రియః ॥ 17 ॥
నామిత్రాణాం న మిత్రాణాముదాసీనజనస్య చ ।
అహమార్తతయా కిఞ్చిద్విశేషముపలక్షయే ॥ 18 ॥
అప్రహృష్టమనుష్యా చ దీననాగతురఙ్గమా ।
ఆర్తస్వరపరిమ్లానా వినిశ్శ్వసితనిస్స్వనా ॥ 19 ॥
నిరానన్దా మహారాజ రామప్రవ్రాజనాతురా ।
కౌసల్యా పుత్రహీనేవ అయోధ్యా ప్రతిభాతి మా ॥ 20 ॥
సూతస్య వచనం శ్రుత్వా వాచా పరమదీనయా ।
బాష్పోపహతయా రాజా తం సూతమిదమబ్రవీత్ ॥ 21 ॥
కైకేయ్యా వినియుక్తేన పాపాభిజనభావయా ।
మయా న మన్త్రకుశలైర్వృద్ధైస్సహ సమర్థితమ్ ॥ 22 ॥
న సుహృద్భిర్నచామాత్యైర్మన్త్రయిత్వా న నైగమైః ।
మయాయమర్థస్సమ్మోహాత్ స్త్రీహేతో స్సహసా కృతః ॥ 23 ॥
భవితవ్యతయా నూనమిదం వా వ్యసనం మహత్ ।
కులస్యాస్య వినాశాయ ప్రాప్తం సూత యదృచ్ఛయా ॥ 24 ॥
సూత యద్యస్తి తే కిఞ్చిన్మయా తు సుకృతం కృతమ్ ।
త్వం ప్రాపయాఽఽశు మాం రామం ప్రాణాస్సన్త్వరయన్తిమామ్ ॥ 25 ॥
యద్యద్యాపి మమైవాజ్ఞా నివర్తయతు రాఘవమ్ ।
న శక్ష్యామి వినా రామం ముహూర్తమపి జీవితుమ్ ॥ 26 ॥
వృత్తదంష్ట్రో మహేష్వాసః క్వాసౌ లక్ష్మణపూర్వజః ।
యది జీవామి సాధ్వేనం పశ్యేయం సీతయా సహ ॥ 27 ॥
లోహితాక్షం మహాబాహుమాముక్తమణికుణ్డలమ్ ।
రామం యది న పశ్యేయం గమిష్యామి యమక్షయమ్ ॥ 28 ॥
అతో ను కిం దుఃఖతరం సోఽహమిక్ష్వాకునన్దనమ్ ।
ఇమామవస్థామాపన్నో నేహ పశ్యామి రాఘవమ్ ॥ 29 ॥
హా రామ రామానుజ హా హా వైదేహి తపస్విని ।
న మాం జానీత దుఃఖేన మ్రియమాణతమనాథవత్ ॥ 30 ॥
స తేన రాజా దుఃఖేన భృశమర్పితచేతనః ।
అవగాఢస్సుదుష్పారం శోకసాగరమబ్రవీత్ ॥ 31 ॥
రామశోకమహాభోగస్సీతావిరహపారగః ।
శ్వసితోర్మి మహావర్తో బాష్పఫేనజాలావిలః ॥ 32 ॥
బాహువిక్షేపమీనౌఘో విక్రన్దిత మహాస్వనః ।
ప్రకీర్ణకేశశైవాలః కైకేయీబడబాముఖః ॥ 33 ॥
మమాశ్రువేగప్రభవః కుబ్జావాక్యమహాగ్రహః ।
వరవేలో నృశంసాయా రామప్రవ్రాజనాయతః ॥ 34 ॥
యస్మిన్బత నిమగ్నోఽహం కౌసల్యే రాఘవం వినా ।
దుస్తరో జీవతా దేవి మయాఽయం శోకసాగరః ॥ 35 ॥
అశోభనం యోఽహమిహాద్య రాఘవం దిదృక్షమాణో న లభే సలక్ష్మణమ్ ।
ఇతీవ రాజా విలపన్మహాయశాః పపాత తూర్ణం శయనే సమూర్ఛితః ॥ 36 ॥
ఇతి విలపతి పార్థివే ప్రణష్టే కరుణతరం ద్విగుణం చ రామహేతోః ।
వచనమనునిశమ్య తస్య దేవీ భయమగమత్పునరేవ రామమాతా ॥ 37 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే ఏకోనషష్టితమస్సర్గః ॥
