శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే సున్దరకాణ్డమ్ ।
అథ అష్టచత్వారింశస్సర్గః ।
తతస్తు రక్షోధిపతిర్మహాత్మా హనూమతాక్షే నిహతే కుమారే ।
మనస్సమాధాయ సదేవకల్పం సమాదిదేశేన్ద్రజితం సరోషః ॥ 1 ॥
త్వమస్త్రవిచ్ఛస్త్రవిదాం వరిష్ఠస్సురాసురాణామపి శోకదాతా ।
సురేషు సేన్ద్రేషు చ దృష్టకర్మా పితామహారాధనసఞ్చితాస్త్రః ॥ 2 ॥
తవాస్త్రబలమాసాద్య ససురాః సమరుద్గణాః ।
న శేకుస్సమరే స్థాతుం సురేశ్వరసమాశ్రితాః ॥ 3 ॥
న కశ్చిత్త్రిషు లోకేషు సంయుగేన గతశ్రమః ।
భుజవీర్యాభిగుప్తశ్చ తపసా చాభిరక్షితః ॥ 4 ॥
దేశకాలవిభాగజ్ఞస్త్వమేవ మతిసత్తమః ।
న తేఽస్త్యశక్యం సమరేషు కర్మణా న తేఽస్త్యకార్యం మతిపూర్వమన్త్రణే ।
న సోఽస్తి కశ్చిత్త్రిషు సఙ్గ్రహేషు వై న వేద యస్తేఽస్త్రబలం బలం చ తే ॥ 5 ॥
మమానురూపం తపసో బలం చ తే పరాక్రమశ్చాస్త్రబలం చ సంయుగే ।
న త్వాం సమాసాద్య రణావమర్దే మనశ్శ్రమం గచ్ఛతి నిశ్చితార్థమ్ ॥ 6 ॥
నిహతాః కిఙ్కరాస్సర్వే జమ్బుమాలీ చ రాక్షసః ।
అమాత్యపుత్రా వీరాశ్చ పఞ్చ సేనాగ్రయాయినః ॥ 7 ॥
బలాని సుసమృద్ధాని సాశ్వనాగరథాని చ ।
సహోదరస్తే దయితః కుమారోఽక్షశ్చ సూదితః ॥ 8 ॥
న హి తేష్వేవ మే సారో యస్త్వయ్యరినిషూదన ।
ఇదం హి దృష్ట్వా మతిమన్మహద్బలం కపేః ప్రభావం చ పరాక్రమం చ ।
త్వమాత్మనశ్చాపి సమీక్ష్య సారం కురుష్వ వేగం స్వబలానురూపమ్ ॥ 9 ॥
బలావమర్థస్తయి సన్నికృష్టే యథా గతే శామ్యతి శాన్తశత్రౌ ।
తథా సమీక్ష్యాత్మబలం పరం చ సమారభస్వాస్త్రవిదాం వరిష్ఠ ॥ 10 ॥
న వీరసేనా గణశోచ్యవన్తి న వజ్రమాదాయ విశాలసారమ్ ।
న మారుతస్యాస్య గతేః ప్రమాణం న చాగ్నికల్పః కరణేన హన్తుమ్ ॥ 11 ॥
తమేవమర్థం ప్రసమీక్ష్య సమ్యక్ స్వకర్మసామ్యాద్ధి సమాహితాత్మా ।
స్మరంశ్చ దివ్యం ధనుషోఽస్త్రవీర్యం వ్రజాక్షతం కర్మ సమారభస్వ ॥ 12 ॥
న ఖల్వియం మతిశ్శ్రేష్ఠా యత్త్వాం సమ్ప్రేషయామ్యహమ్ ।
ఇయం చ రాజధర్మాణాం క్షత్రియస్య మతిర్మతా ॥ 13 ॥
నానాశస్త్రేషు సఙ్గ్రామే వైశారద్యమరిన్దమ ।
అవశ్యమేవ బోద్ధవ్యం కామ్యశ్చ విజయో రణే ॥ 14 ॥
తతః పితుస్తద్వచనం నిశమ్య ప్రదక్షిణం దక్షసుతప్రభావః ।
చకార భర్తారమదీనసత్త్వో రణాయ వీరః ప్రతిపన్నబుద్ధిః ॥ 15 ॥
తతస్తై స్స్వగణైరిష్టైరిన్ద్రజిత్ ప్రతిపూజితః ।
యుద్ధోద్ధతః కృతోత్సాహస్సఙ్గ్రామం ప్రత్యపద్యత ॥ 16 ॥
శ్రీమాన్పద్మపలాశాక్షో రాక్షసాధిపతేస్సుతః ।
నిర్జగామ మహాతేజాస్సముద్ర ఇవ పర్వసు ॥ 17 ॥
స పక్షిరాజోపమతుల్యవేగై ।
ర్వ్యాళైశ్చతుర్భిః సితతీక్ష్ణదమ్ష్ట్రైః ।
రథం సమాయుక్తమసమ్గవేగమ్ ।
సమారురోహేన్ద్రజిదిన్ద్రకల్పః ॥ 18 ॥
స రథీ ధన్వినాం శ్రేష్ఠః శస్త్రజ్ఞోస్త్రవిదాం వరః ।
రథేనాభియయౌ క్షిప్రం హనుమాన్యత్ర సోఽభవత్ ॥ 19 ॥
స తస్య రథనిర్ఘోషం జ్యాస్వనం కార్ముకస్య చ ।
నిశమ్య హరివీరోఽసౌ సమ్ప్రహృష్టతరోఽభవత్ ॥ 20 ॥
సుమహచ్చాపమాదాయ శితశల్యాంశ్చ సాయకాన్ ।
హనుమన్తమభిప్రేత్య జగామ రణపణ్డితః ॥ 21 ॥
తస్మింస్తతః సంయతి జాతహర్షే రణాయ నిర్గచ్ఛతి చాపపాణౌ ।
దిశశ్చ సర్వాః కలుషా బభూవు ర్మృగాశ్చ రౌద్రా బహుధా వినేదుః ॥ 22 ॥
సమాగతాస్తత్ర తు నాగయక్షా మహర్షయశ్చక్రచరాశ్చ సిద్ధాః ।
నభస్సమావృత్య చ పక్షిసఙ్ఘా వినేదురుచ్చైః పరమప్రహృష్టాః ॥ 23 ॥
ఆయాన్తం సరథం దృష్ట్వా తూర్ణమిన్ద్రజితం కపిః ।
విననాద మహానాదం వ్యవర్ధత చ వేగవాన్ ॥ 24 ॥
ఇన్ద్రజిత్తు రథం దివ్యమాస్థితశ్చిత్రకార్ముకః ।
ధనుర్విష్ఫారయామాస తటిదూర్జితన్నిస్స్వనమ్ ॥ 25 ॥
తతస్సమేతావతితీక్ష్ణవేగౌ మహాబలౌ తౌ రణనిర్విశఙ్కౌ ।
కపిశ్చ రక్షోధిపతేస్తనూజః సురాసురేన్ద్రావివ బద్ధవైరౌ ॥ 26 ॥
స తస్య వీరస్య మహారథస్య ధనుష్మతః సంయతి సమ్మతస్య ।
శరప్రవేగం వ్యహనత్ప్రవృద్ధ శ్చచార మార్గే పితురప్రమేయః ॥ 27 ॥
తతశ్శరానాయతతీక్ష్ణశల్యాన్ సుపత్రిణః కాఞ్చనచిత్రపుఙ్ఖాన్ ।
ముమోచ వీరః పరవీరహన్తా సుసన్నతాన్ వజ్రనిపాతవేగాన్ ॥ 28 ॥
తతస్తు తత్స్యన్దననిస్స్వనం చ మృదఙ్గభేరీపటహస్వనం చ ।
వికృష్యమాణస్య చ కార్ముకస్య నిశమ్య ఘోషం పునరుత్పపాత ॥ 29 ॥
శరాణామన్తరేష్వాశు వ్యవర్తత మహాకపిః ।
హరిస్తస్యాభిలక్ష్యస్య మోఘయన్లక్ష్యసఙ్గ్రహమ్ ॥ 30 ॥
శరాణామగ్రతస్తస్య పునః సమభివర్తత ।
ప్రసార్య హస్తౌ హనుమానుత్పపాతానిలాత్మజః ॥ 31 ॥
తావుభౌ వేగసమ్పన్నౌ రణకర్మవిశారదౌ ।
సర్వభూతమనోగ్రాహి చక్రతుర్యుద్ధముత్తమమ్ ॥ 32 ॥
హనుమతో వేద న రాక్షసోఽన్తరం న మారుతిస్తస్య మహాత్మనోఽన్తరమ్ ।
పరస్పరం నిర్విషహౌ బభూవతుః సమేత్య తౌ దేవసమానవిక్రమౌ ॥ 33 ॥
తతస్తు లక్ష్యే స విహన్యమానే శరేష్వమోఘేషు చ సమ్పతత్సు ।
జగామ చిన్తాం మహతీం మహాత్మా సమాధిసంయోగసమాహితాత్మా ॥ 34 ॥
తతో మతిం రాక్షసరాజసూను శ్చకార తస్మిన్ హరివీరముఖ్యే ।
అవధ్యతాం తస్య కపేస్సమీక్ష్య కథం నిగచ్ఛేదితి నిగ్రహార్థమ్ ॥ 35 ॥
తతః పైతామహం వీరః సోఽస్త్రమస్త్రవిదాం వరః ।
సన్దధే సుమహత్తేజాః తం హరిప్రవరం ప్రతి ॥ 36 ॥
అవధ్యోఽయమితి జ్ఞాత్వా తమస్త్రేణాస్త్రతత్త్వవిత్ ।
నిజగ్రాహ మహాబాహుర్మారుతాత్మజమిన్ద్రజిత్ ॥ 37 ॥
తేన బద్ధస్తతోఽస్త్రేణ రాక్షసేన స వానరః ।
అభవన్నిర్విచేష్టశ్చ పపాత స మహీతలే ॥ 38 ॥
తతోఽథ బుద్ధ్వా స తదస్త్రబన్ధం ప్రభోః ప్రభావాద్విగతాత్మవేగః ।
పితామహానుగ్రహమాత్మనశ్చ విచిన్తయామాస హరిప్రవీరః ॥ 39 ॥
తత స్స్వాయమ్బువైర్మన్త్రైర్బ్రహ్మాస్త్రమభిమన్త్రితమ్ ।
హనుమాంశ్చిన్తయామాస వరదానం పితామహాత్ ॥ 40 ॥
న మేఽస్త్రబన్ధస్య చ శక్తిరస్తి విమోక్షణే లోకగురోః ప్రభావాత్ ।
ఇత్యేవ మత్వా విహితోఽస్త్రబన్ధో మయాత్మయోనేరనువర్తితవ్యః ॥ 41 ॥
స వీర్యమస్త్రస్య కపిర్విచార్య పితామహానుగ్రహమాత్మనశ్చ ।
విమోక్షశక్తిం పరిచిన్తయిత్వా పితామహాజ్ఞామనువర్తతే స్మ ॥ 42 ॥
అస్త్రేణాపి హి బద్ధస్య భయం మమ న జాయతే ।
పితామహమహేన్ద్రాభ్యాం రక్షితస్యానిలేన చ ॥ 43 ॥
గ్రహణే చాపి రక్షోభిర్మహన్మే గుణదర్శనమ్ ।
రాక్షసేన్ద్రేణ సంవాదస్తస్మాద్గృహ్ణన్తు మాం పరే ॥ 44 ॥
స నిశ్చితార్థః పరవీరహన్తా సమీక్ష్యకారీ వినివృత్తచేష్టః ।
పరైః ప్రసహ్యాభిగతైర్నిగృహ్య ననాద తైస్త్రైః పరిభర్త్స్యమానః ॥ 45 ॥
తతస్తం రాక్షసా దృష్ట్వా నిర్విచేష్టమరిన్దమమ్ ।
బబన్ధుశ్శణవల్కైశ్చ ద్రుమచీరైశ్చ సంహతైః ॥ 46 ॥
స రోచయామాస పరైశ్చ బన్ధనం ప్రసహ్య వీరైరభినిగ్రహం చ ।
కౌతూహలాన్మాం యది రాక్షసేన్ద్రో ద్రష్టుం వ్యవస్యేదితి నిశ్చితార్థః ॥ 47 ॥
స బద్ధస్తేన వల్కేన విముక్తోఽస్త్రేణ వీర్యవాన్ ।
అస్త్రబన్ధః స చాన్యం హి న బన్ధమనువర్తతే ॥ 48 ॥
అథేన్ద్రజిత్తు ద్రుమచీరబద్ధం విచార్య వీరః కపిసత్తమం తమ్ ।
విముక్తమస్త్రేణ జగామ చిన్తాం నాన్యేన బద్ధో హ్యనువర్తతేఽస్త్రమ్ ॥ 49 ॥
అహో మహత్కర్మ కృతం నిరర్థకమ్కం న రాక్షసైర్మన్త్రగతిర్విమృష్టా ।
పునశ్చ మన్త్రే విహతేఽస్త్రమన్యత్ప్రవర్తతే సంశయితా స్స్మసర్వే ॥ 50 ॥
అస్త్రేణ హనుమాన్ముక్తో నాత్మానమవబుధ్యత ।
కృష్యమాణస్తు రక్షోభి స్తౌశ్చ బన్ధైర్నిపీడితః ॥ 51 ॥
హన్యమానస్తతః క్రూరై రాక్షసైః కాష్ఠముష్టిభిః ।
సమీపం రాక్షసేన్ద్రస్య ప్రాకృష్యత స వానరః ॥ 52 ॥
అథేన్ద్రజిత్తం ప్రసమీక్ష్య ముక్తమస్త్రేణ బద్ధం ద్రుమచీరసూత్రైః ।
న్యదర్శయత్తత్ర మహాబలం తం హరిప్రవీరం సగణాయ రాజ్ఞే ॥ 53 ॥
తం మత్తమివ మాతఙ్గం బద్ధం కపివరోత్తమమ్ ।
రాక్షసా రాక్షసేన్ద్రాయ రావణాయ న్యవేదయన్ ॥ 54 ॥
కోఽయం కస్య కుతోవాత్ర కిం కార్యం కో వ్యపాశ్రయః ।
ఇతి రాక్షసవీరాణాం తత్ర సఞ్జజ్ఞిరే కథాః ॥ 55 ॥
హన్యతాం దహ్యతాం వాపి భక్ష్యతామితి చాపరే ।
రాక్షసాస్తత్ర సఙ్క్రుద్ధాః పరస్పరమథాబ్రువన్ ॥ 56 ॥
అతీత్య మార్గం సహసా మహాత్మా స తత్ర రక్షోధిపపాదమూలే ।
దదర్శ రాజ్ఞః పరిచారవృద్ధాన్ గృహం మహారత్నవిభూషితం చ ॥ 57 ॥
స దదర్శ మహాతేజా రావణః కపిసత్తమమ్ ।
రక్షోభిర్వికృతాకారైః కృష్యమాణమితస్తతః ॥ 58 ॥
రాక్షసాధిపతిం చాపి దదర్శ కపిసత్తమః ।
తేజోబలసమాయుక్తం తపన్తమివ భాస్కరమ్ ॥ 59 ॥
సరోషసమ్వర్తితతామ్రదృష్టిర్దశాననస్తం కపిమన్వవేక్ష్య ।
అథోపవిష్టాన్ కులశీలవృద్ధాన్ సమాదిశత్తం ప్రతి మన్త్రిముఖ్యాన్ ॥ 60 ॥
యథాక్రమం తైస్స కపిర్విపృష్టః కార్యార్థమర్ధస్య చ మూలమాదౌ ।
నివేదయామాస హరీశ్వరస్య దూతః సకాశాదహమాగతోఽస్మి ॥ 61 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే సున్దరకాణ్డే అష్టచత్వారింశస్సర్గః ॥
