శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే యుద్ధకాణ్డమ్ ।
అథ ఏకనవతితమస్సర్గః ।
స హతాశ్వోమహాతేజాభూమౌతిష్ఠన్నిశాచరః ।
ఇన్ద్రజిత్పరమక్రుద్ధస్సజజ్వాలతేజసా ॥ 1 ॥
తౌధవనినౌజిఘాంసన్తవన్యోన్యమిషుభిర్భృశమ్ ।
విజయేనాభినిష్క్రాన్తౌవనేగజవృషావివ ॥ 2 ॥
నిబర్హయన్తశ్చాన్యోన్యన్తేరాక్ష్వనౌకసః ।
భర్తారం న జహుర్యుద్ధేసమ్పతన్తస్తతస్తతః ॥ 3 ॥
తతస్తాన్ రాక్షసాన్ సర్వాన్ హర్షయన్ రావణాత్మజః ।
స్తువానోహర్షమాణశ్చైదంవచనమబ్రవీత్ ॥ 4 ॥
తమసాబహులేనేమాస్సమ్సక్తాంసర్వతోదిశః ।
నేహవిజ్ఞాయతేస్వోవాపరోవారక్షసోత్తమాః ॥ 5 ॥
ధృష్టమ్భవన్తోయుధ్యన్తుహరీణామ్మోహనాయవై ।
అహన్తురథమాస్థాయఆగమిష్యామిసంయుగే ॥ 6 ॥
తథాభవన్తఃకుర్వన్తుయథేమేహివనౌకసః ।
న యుధ్యేయుర్దురాత్మానఃప్రవిష్టేనగరమ్మయి ॥ 7 ॥
ఇత్యుక్త్వారావణసుతోవఞ్చయిత్వావనౌకసః ।
ప్రవివేశపురీంలఙ్కాంరథహేతోరమిత్రహా ॥ 8 ॥
స రథమ్భూషయిత్వాథరుచిరంహేమభూషితమ్ ।
ప్రాసాసిశరసంయుక్తంయుక్తమ్పరమవాజిభిః ॥ 9 ॥
అధిష్ఠితంహయజ్ఞేనసూతేనాప్తోపదేశినా ।
ఆరురోహమహాతేజారావణిఃసమతిఞ్జియః ॥ 10 ॥
స రాక్షసగణైర్ముఖ్యైర్వృతోమన్దోదరీసుతః ।
నిర్యయౌనగరావదీరఃకృతాన్తబలచోదితః ॥ 11 ॥
సోఽభినిష్క్రమ్యనగరాదిన్ద్రజిత్పరవీరహా ।
అభ్యయాజ్ఞవనైరశ్వైర్లక్ష్మణంసవిభీషణమ్ ॥ 12 ॥
తతోరథస్థమాలోక్యసౌమత్రీరావణాత్మజమ్ ।
వానరాశ్చమహావీర్యారాక్షసశ్చవిభీషణః ॥ 13 ॥
విస్మయమ్పరమఞ్జగ్ముర్లాఘవాత్తస్యధీమతః ।
రావణిశ్చాపిసఙ్క్రుద్ధోరణేవానరయూథపాన్ ॥ 14 ॥
పాతయామాసబాణౌఘైఃశతశోఽథసహస్రశః ।
మణ్డలీకృతధనూరావణిఃసమతిఞ్జయః ॥ 15 ॥
హరీనభ్యహనత్కృద్ధఃపరంలాఘవమాస్థితః ।
తేవధ్యమానాహరయోనారాచైర్భీమవిక్రమైః ॥ 16 ॥
సౌమిత్రింశరణమ్ప్రాప్తాఃప్రజాపతిమివప్రజాః ।
తతఃసమరకోపేనజ్వలితోరఘునన్దనః ॥ 17 ॥
చిచ్ఛేదకార్ముకన్తస్యదర్శయన్ పాణిలాఘవమ్ ।
సోన్యఽత్కార్ముకం మాదాయసజ్జఞ్చక్రేత్వరన్నివ ॥ 18 ॥
తదప్యస్యత్రిభిర్బాణైర్లక్ష్మణోనిరకృన్తత ।
అథైవఞ్ఛిన్నధన్వానమాశీవిషవిషోపమైః ॥ 19 ॥
వివ్యాధోరసిసౌమిత్రీరావణిమ్పఞ్చభిఃశరైః ।
తేతస్యకాయన్నిర్భిద్యమహాకార్ముకనిస్సృతాః ॥ 20 ॥
నిపేతుర్ధరణీమ్బాణారక్తాఇవమహోరగాః ।
భిన్నవర్మారుధిరంవమన్వక్త్రేణరావణిః ॥ 21 ॥
జగ్రాహకార్ముకశ్రేష్ఠన్దృఢజ్యమ్బలవత్తరమ్ ।
సఃలక్ష్మణంసముద్ధిశ్యపరంలాఘవమాశ్రితః ॥ 22 ॥
వవర్షశరవర్షాణివర్షాణీవపురన్దరః ।
ముక్తమిన్ద్రజితాతత్తుశరవర్షమరిన్దమః ॥ 23 ॥
అవారయదసమ్భ్రాన్తోలక్ష్మణఃసుదురాసదమ్ ।
సన్దర్శయామాసతదారావణింరఘునన్దనః ॥ 24 ॥
అసమ్బ్రాన్తోమహాతేజేస్తదద్భుతమివాభవత్ ।
తస్తాన్ రాక్షసాన్ సర్వాంస్త్రిభిరేకైకమాహవే ॥ 25 ॥
అవిధ్యత్పరమక్రుద్ధశ్శీఘ్రాస్త్రంసమ్ప్రదర్శయన్ ।
రాక్షసేన్ద్రసుతఞ్చాపిబాణౌఘైస్సమతాడయత్ ॥ 26 ॥
సోఽతివిద్ధోబలవతాశత్రుణాశత్రుఘాతినా ।
అసక్తమ్ప్రేషయామాసలక్ష్మణాయబహూన్ శరాన్ ॥ 27 ॥
తానప్రాప్తాన్ శితైర్భాణైశ్చిచ్ఛేదపరవీరహా ।
సారథేరస్య చ రణేరథివోరఘుసత్తమః ॥ 28 ॥
శిరోజహారధర్మాత్మాభల్లేనానతపర్వణా ।
సూతాస్తేహయాస్తత్రరథమూహురవిక్లబాః ॥ 29 ॥
మణ్డలాన్యభిధావన్తస్తదద్భుతమివాభవత్ ।
అమర్షవశమాపన్నఃసౌమిత్రిర్దృఢవిక్రమః ॥ 30 ॥
ప్రత్యవిద్ధ్యద్ధయాంస్తస్యశరైర్విత్రాసయన్ రణే ।
అమర్షమాణస్తత్కర్మరావణస్యసుతోబలీ ॥ 31 ॥
వివ్యాథదశభిర్బాణైస్సౌమిత్రిన్తమమర్షణమ్ ।
తేతస్యవజ్రప్రతిమాఃశరాస్సర్పవిషోపమాః ॥ 32 ॥
విలయఞ్జగ్మురాగత్యకవచఙ్కాఞ్చనప్రభమ్ ।
అభ్యేద్యకవచమ్మత్వాలక్ష్మణంరావణాత్మజః ॥ 33 ॥
లలాటేలక్ష్మణమ్బాణైస్సుపుఙ్ఖైస్త్రిభిరిన్ద్రజిత్ ।
అవిధ్యత్పరమక్రుద్ధఃశీఘ్రమస్త్రమ్ప్రదర్శయన్ ॥ 34 ॥
తైఃపృషత్కైర్లలాటస్థైశ్శుశుభేరఘునన్దనః ।
రణాగ్రేసమరశ్లాఘీత్రిశృఙ్గైవపర్వతః ॥ 35 ॥
స తథాహ్యర్దితోబాణైరాక్షసేనతదామృధే ।
తమాశుప్రతివివ్యాధలక్ష్మణఃపఞ్చభిఃశరైః ॥ 36 ॥
వికృష్వేన్ద్రజితోయుద్ధేవదనేశుభకుణ్డలే ।
లక్ష్మణేన్ద్రజితౌవీరౌమహాబలశరాసనౌ ॥ 37 ॥
అన్యోన్యఞ్జఘ్నతుర్బాణైర్విశిఖైర్మీవిక్రమౌ ।
తతఃశోణితదిగ్ధాఙ్గౌలక్ష్మణేన్దజితావుభౌ ॥ 38 ॥
రణేతౌరాజతుర్వీరౌపుష్పితావివకింశుకౌ ।
తౌపరస్పరమభ్యేత్యసర్వగాత్రేషుధవనినౌ ॥ 39 ॥
ఘోరైర్వివ్యధతుర్భాణైఃకృతభావావుభౌజయే ।
తతఃసమరకోపేనసమ్వృతోరావణాత్మజః ॥ 40 ॥
విభీషణన్త్రిభిర్బాణైర్వివ్యాథవదనేశుభే ।
అయోముఖైస్త్రిభిర్విద్ధ్వారాక్షసేన్ద్రంవిభీషణమ్ ॥ 41 ॥
ఏకైకేనాభివివ్యాథతాన్సర్వాన్ హరియూథపాన్ ।
తస్మైదృఢతరఙ్క్రుద్ధోజఘానగదయాహయాన్ ॥ 42 ॥
విభీషణోమహాతేజారావణేస్సదురాత్మనః ।
పహతాశ్వాదవాప్లుత్యరథాన్నిహతసారథేః ॥ 43 ॥
రథశక్తిమ్మహాతేజాఃపితృవ్యాయముమోచ హ ।
తామాపతతనీంసమ్ప్రేక్ష్యసుమిత్రానన్దవర్ధనః ॥ 44 ॥
చిచ్ఛేదనిశితైర్బాణైర్ధశథాపాతయద్భువి ।
తస్మైదృఢతనుఃక్రుద్ధోహతాశ్వాయవిభీషణః ॥ 45 ॥
వజ్రస్పర్శసమాన్ పఞ్చససర్జోరసిసాయకాన్ ।
తేతస్యకాయమ్భిత్వాతురుక్మపుఙ్ఖానిమిత్తగాః ॥ 46 ॥
బభూవుర్లోహితాదిగ్ధారక్తాఇవమహోరగాః ।
సఃపితృవ్యస్యసఙ్క్రుద్ధఃఇన్ద్రజిచ్ఛరమాదదే ॥ 47 ॥
ఉత్తమంరక్షసామ్మధ్యేయమదత్తమ్మహాబలమ్ ।
తంసమీక్ష్యమహాతేజామహేషున్తేనసంహితమ్ ॥ 48 ॥
లక్ష్మణోఽప్యాదదేబాణమద్యభదీమపరాక్రమః ।
కుబేరేణస్వయంస్వప్నేయద్దత్తమమితాత్మనా ॥ 49 ॥
దుర్జయన్దుర్విషహ్యం చ సేన్ద్రైరపిసురాసురైః ।
తయోస్తుధనుషీశ్రేష్ఠేబాహుభిఃపరిఘోపమైః ॥ 50 ॥
వికృష్యమాణేబలవత్ క్రౌఞ్చవివచుకూజతుః ।
తాభ్యాన్తుధనుషిశ్రేష్ఠేసంసితౌసాయకోత్తమౌ ॥ 51 ॥
వికృష్యమాణేవీరాభ్యామ్భృశఞ్జజ్వలతుఃశ్రియా ।
తౌభాసయన్తావాకాశన్ధనుర్భ్యాంవిశిఖౌచ్యుతౌ ॥ 52 ॥
ముఖేనముఖమాహత్యసన్నిపేతతురోజసా ।
సన్నిపాతస్తయోశ్చాసీచ్ఛరయోర్ఘోరరూపయోః ॥ 53 ॥
సధూమవిస్ఫులిఙ్గశ్చతజ్జోఽనగిర్దారుణోఽభవత్ ।
తౌమహాగ్రహసఙ్కాశావన్యోన్యంసన్నిపత్య చ ॥ 54 ॥
సఙ్గ్రామేశతధాయాతౌమేదిన్యాఞ్చైవపేతతుః ।
శరౌప్రతిహతౌదృష్టవాతావుభౌరణమూర్ధని ॥ 55 ॥
వ్రీడితౌజాతరోషౌ చ లక్ష్మణేన్ద్రజితౌతదా ।
సుసంరర్బ్ధస్తుసౌమిత్రిరస్త్రంవారుమాదదే ॥ 56 ॥
రౌద్రమ్మహేన్ద్రజిద్యుద్ధేఽప్యసృజద్యుద్ధనిష్ఠితః ।
తేనతద్విహతంశస్త్రంవారుణమ్పరమాద్భుతమ్ ॥ 57 ॥
తతఃక్రుద్ధోమహాతేజాఇన్ద్రజిత్సమితిఞ్జయః ।
ఆగ్నేయంసన్దధేదీప్తం స లోకంసఙ్క్షిపన్నివ ॥ 58 ॥
సౌరేణాస్త్రణతవదీరోలక్ష్మణఃపర్యవారయత్ ।
అస్త్రన్నివారితన్దృష్టవారావణిఃక్రోథమూర్ఛితః ॥ 59 ॥
ఆదదేనిశితమ్బాణమాసురంశత్రుదారుణమ్ ।
తస్మాచ్చాపాద్వినిష్పేతుర్భాస్వరాఃకూటముద్గరాః ॥ 60 ॥
శూలాని చ ముశుణ్డ్యశ్చగదాఃఖఙ్గాః పరశ్వథాః ।
తద్దృష్టవాలక్ష్మణఃసఙ్ఖ్యేఘోరమస్త్రంసుదారుణమ్ ॥ 61 ॥
అవార్యంసర్వభూతానాంసర్వశస్త్రవిదారణమ్ ।
మహేశ్వరేణద్యుతిమాంస్తదస్త్రమ్ప్రత్యవారయత్ ॥ 62 ॥
తయోఃసముతులంయుద్ధంసమ్బభూవారోమహర్షణమ్ ।
గగనస్థానిభూతానిలక్ష్మణమ్పర్యవారయన్ ॥ 63 ॥
భైరవాభిరుతేభీమేయుద్ధేవానరక్షసామ్ ।
భూతైర్బహుభిరాకాశంవిస్మితైరావృతమ్బభౌ ॥ 64 ॥
ఋషయఃపితరోదేవాగన్ధర్వగరుడోరగాః ।
శతక్రతుమ్పురస్కృత్యరరక్షుర్లక్ష్మణంరణే ॥ 65 ॥
అథాన్యమ్మార్గణశ్రేష్ఠంసన్దధేరాఘవానుజః ।
హుతాశనసమస్పర్శంరావణాత్మజదారణమ్ ॥ 66 ॥
సుపత్రమనువృత్తాఙ్గంసుపర్వాణంసుసంస్థితమ్ ।
సువర్ణవికృతంవీరశ్శరీరాన్తకరంశరమ్ ॥ 67 ॥
దురావారన్దుర్విషహంరాక్షసానామ్భయావహమ్ ।
ఆశీవిషవిషప్రఖ్యన్దేవసఙ్ఘైఃసమర్చితమ్ ॥ 68 ॥
యేనశక్రోమహాతేజాదానవానజత్ప్రభుః ।
పురాదేవాసురేయుద్ధేవీర్యవాన్ హరివాహనః ॥ 69 ॥
తదైన్ద్రమస్త్రంసౌమిత్రిఃసమ్యుగేష్వపరాజితమ్ ।
శరశ్రేష్ఠన్ధనుః శ్రేష్ఠేవికర్షన్నిదమిబ్రవీత్ ॥ 70 ॥
లక్ష్మీవాన్ లక్ష్మణోవాక్యమర్థసాధకమాత్మనః ।
ధర్మాత్మాసత్యసన్ధశ్చరామోదాశరథిర్యతి ॥ 71 ॥
పౌరుషేచాప్రతిద్వన్ద్వఃశరైనఞ్జసిరావణిమ్ ।
ఇత్యుక్త్వాబాణమాకర్ణంవికృష్యతమజిహ్మగమ్ ॥ 72 ॥
లక్ష్మణఃసమరేవీరఃససర్జేన్ద్రజితమ్ప్రతి ।
ఐన్ద్రాస్త్రేణసమాయుజ్యలక్ష్మణఃపరవీరహా ॥ 73 ॥
తతశిరఃసశిరస్త్రాణంశ్రీమజ్జ్వలితకుణ్డలమ్ ।
ప్రమథ్యేన్ద్రజితఃకాయాత్పాతయామాసభూతలే ॥ 74 ॥
తద్రాక్షసతనూజస్యభిన్నస్కన్ధంశిరోమహత్ ।
తపనీయనిభమ్భూమౌదదృశేరుధిరోక్షితమ్ ॥ 75 ॥
హతః స నిపపాతాథధరణ్యాంరావణాత్మజః ।
కవచీసశిరస్త్రాణోవిద్ధస్థశరాసనః ॥ 76 ॥
చుక్రుశుస్తేతతఃసర్వేవానరాఃసవిభీషణాః ।
హృష్యన్తోనిహతేతస్మిన్ దేవావృత్రవధేయథా ॥ 77 ॥
అథాన్తరిక్షేభూతానామృషీణాం చ మహాత్మనామ్ ।
జజ్ఞేఽథజయసన్నాదోగన్ధర్వాప్సరసామపి ॥ 78 ॥
పతితన్తమభిజ్ఞాయరాక్షసీసామహాచమూః ।
వధ్యమానాదిశోభేజేహరిభిర్జితకాశిభిః ॥ 79 ॥
వానరైర్వధ్యమానాస్తేశస్త్రానుత్సృజ్యరాక్షసాః ।
లఙ్కామభిముఖాస్సస్రుర్భ్రష్టసఞ్జ్ఞాఃప్రధావితాః ॥ 80 ॥
దుద్రువుర్భహుధాభీతారాక్షసాశ్శతశోదిశః ।
త్యక్త్వాప్రహరణాన్సర్వేపట్టసాసిపరశ్వధాన్ ॥ 81 ॥
కేచిల్లఙ్కామ్పరిత్రస్తాఃవిష్టావానరార్దితాః ।
సముద్రేపతితాఃకేచిత్కేచిత్పర్వతమాశ్రితాః ॥ 82 ॥
హతమిన్ద్రజితన్దృష్టవాశయానం చ రణక్షితౌ ।
రాక్షసానాంసహస్రేషు న కశ్చిత్ప్రత్యదృశ్యత ॥ 83 ॥
యథాస్తఙ్గతఆదిత్యేనావతిష్ఠన్తిరశ్మయః ।
తథాతస్మిన్నిపతితేరాక్షసాస్తేగతాదిశః ॥ 84 ॥
శాన్తరశ్మిరివాదిత్యోనిర్వాణైవపావకః ।
బభూవ స మహాబాహుర్వ్యపాస్తగతజీవితః ॥ 85 ॥
ప్రశాన్తపీడాబహులోవినష్టారిఃప్రహర్షవాన్ ।
బభూవలోకఃపతితేరాక్షసేన్ద్రసుతోతదా ॥ 86 ॥
హర్షం చ శక్రోభగవాన్ సహసర్వైర్మహర్షిభిః ।
జగామనిహతేతస్మిన్రాక్షసేపాపకర్మణి ॥ 87 ॥
ఆకాశేచాపిదేవానాంశుశ్రువేదున్దుభిస్వనః ।
నృత్యద్భిరప్సరోభిశ్చగన్ధర్వైశ్చమహాత్మభిః ॥ 88 ॥
వవర్షుఃపుష్పవర్షాణితదద్భుతమివాభవత్ ।
ప్రశశంసుర్హతేతస్మిన్రాక్షసేక్రూరకర్మణి ॥ 89 ॥
శుద్ధాఆపోనభశ్చైవజహృషుర్దేవదానవాః ।
ఆజగ్ముఃపతితేతస్మిన్సర్వలోకభయావహే ॥ 90 ॥
ఊచుశ్చసహితాస్తుష్టాదేవగన్ధర్వదానవాః ।
విజ్వరాశ్శాన్తకలుషాబ్రాహ్మణావిచరన్త్వితి ॥ 91 ॥
తతోఽభ్యనన్దన్సమ్హృష్టాస్సమరేహరియూథపాః ।
తమప్రతిబలన్దృష్టవాహతన్నైరృతపుఙ్గవమ్ ॥ 92 ॥
విభీషణోహనూమాంశ్చజామ్బవాంశ్చర్క్షయూథపః ।
విజయేనాభినన్దన్తసుష్టువుశ్చాపిలక్ష్మణమ్ ॥ 93 ॥
క్ష్వేళన్తశ్చప్లవన్తశ్చగర్జన్తశ్చప్లవఙ్గమాః ।
లబ్దలక్షారఘుసుతమ్పరివార్యోపతస్థిరే ॥ 94 ॥
లాఙ్గూలానిప్రవిధ్యన్తస్స్ఫోటయన్తశ్చవానరాః ।
లక్ష్మణోజయతీత్యేవంవాక్యంవిశ్రావయంస్తదా ॥ 95 ॥
అన్యోన్యం చ సమాలశిష్యహరయోహృష్టమానసాః ।
చక్రురుచ్చావగుణారాఘవాశ్రయసజాః కథాః ॥ 96 ॥
తదసుకరమథాభివీక్ష్యహృష్టాఃప్రియసుహృదోయుధిలక్ష్మణస్యకర్మ ।
పరమముపలభన్మనఃప్రహర్షంవినిహతమిన్ద్రరిపున్నిశమ్యదేవాః ॥ 97 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్డే ఏకనవతితమస్సర్గః ॥
