శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాణ్డమ్ ।
అథ ద్వితీయస్సర్గః ।
తతః పరిషదం సర్వామామన్త్ర్య వసుధాధిపః ।
హితముద్ధర్షణం చైవమువాచ ప్రథితం వచః ॥ 1 ॥
దున్దుభిస్వనకల్పేన గమ్భీరేణానునాదినా ।
స్వరేణ మహతా రాజా జీమూత ఇవ నాదయన్ ॥ 2 ॥
రాజలక్షణయుక్తేన కాన్తేనానుపమేన చ ।
ఉవాచ రసయుక్తేన స్వరేణ నృపతిర్నృపాన్ ॥ 3 ॥
విదితం భవతామేతద్యథా మే రాజ్యముత్తమమ్ ।
పూర్వకైర్మమ రాజేన్ద్రైస్సుతవత్పరిపాలితమ్ ॥ 4 ॥
సోఽహమిక్ష్వాకుభి స్సర్వైర్నరేన్ద్రైః పరిపాలితమ్ ।
శ్రేయసా యోక్తుకామోఽస్మి సుఖార్హమఖిలం జగత్ ॥ 5 ॥
మయాప్యాచరితం పూర్వైః పన్థానమనుగచ్ఛతా ।
ప్రజా నిత్యమనిద్రేణ యథాశక్త్యభిరక్షితాః ॥ 6 ॥
ఇదం శరీరం కృత్స్నస్య లోకస్య చరతా హితమ్ ।
పాణ్డురస్యాఽతపత్రస్యచ్ఛాయాయాం జరితం మయా ॥ 7 ॥
ప్రాప్య వర్షసహస్రాణి బహూన్యాయూంషి జీవతః ।
జీర్ణస్యాస్య శరీరస్య విశ్రాన్తిమభిరోచయే ॥ 8 ॥
రాజప్రభావజుష్టాం హి దుర్వహామజితేన్ద్రియైః ।
పరిశ్రాన్తోఽస్మి లోకస్య గుర్వీం ధర్మధురం వహన్ ॥ 9 ॥
సోఽహం విశ్రమమిచ్ఛామి పుత్రం కృత్వా ప్రజాహితే ।
సన్నికృష్టానిమాన్సర్వాననుమాన్య ద్విజర్షభాన్ ॥ 10 ॥
అనుజాతో హి మాం సర్వైర్గుణైర్జ్యేష్ఠో మమాత్మజః ।
పురన్దరసమో వీర్యే రామః పరపురఞ్జయః ॥ 11 ॥
తం చన్ద్రమివ పుష్యేణ యుక్తం ధర్మభృతాం వరమ్ ।
యౌవరాజ్యే నియోక్తాఽస్మి ప్రీతః పురుషపుఙ్గవమ్ ॥ 12 ॥
అనురూపస్స వై నాథో లక్ష్మీవాన్ లక్ష్మణాగ్రజః ।
త్రైలోక్యమపి నాథేన యేన స్యాన్నాథవత్తరమ్ ॥ 13 ॥
అనేన శ్రేయసా సద్యస్సంయోజ్యైవమిమాం మహీమ్ ।
గతక్లేశో భవిష్యామి సుతే తస్మిన్నివేశ్య వై ॥ 14 ॥
యదిదం మేఽనురూపార్థం మయా సాధు సుమన్త్రితమ్ ।
భవన్తో మేఽనుమన్యన్తాం కథం వా కరవాణ్యహమ్ ॥ 15 ॥
యద్యప్యేషా మమ ప్రీతిర్హితమన్యద్విచిన్త్యతామ్ ।
అన్యా మధ్యస్థచిన్తా హి విమర్దాభ్యధికోదయా ॥ 16 ॥
ఇతి బ్రువన్తం ముదితాః ప్రత్యనన్దన్నృపా నృపమ్ ।
వృష్టిమన్తం మహామేఘం నర్దన్త ఇవ బర్హిణః ॥ 17 ॥
స్నిగ్ధోఽనునాదీ సఞ్జజ్ఞే తత్ర హర్షసమీరితః ।
జనౌఘోద్ఘుష్టసన్నాదో విమానం కమ్పయన్నివ ॥ 18 ॥
తస్య ధర్మార్థవిదుషో భావమాజ్ఞాయ సర్వశః ।
బ్రాహ్మణా జనముఖ్యాశ్చ పౌరజానపదై స్సహ ॥ 19 ॥
సమేత్య మన్త్రయిత్వా తు సమతాగతబుద్ధయః ।
ఊచుశ్చ మనసా జ్ఞాత్వా వృద్ధం దశరథం నృపమ్ ॥ 20 ॥
అనేకవర్షసాహస్రో వృద్ధస్త్వమసి పార్థివ ।
స రామం యువరాజానమభిషిఞ్చిస్వ పార్థివమ్ ॥ 21 ॥
ఇచ్ఛామో హి మహాబాహుం రఘువీరం మహాబలమ్ ।
గజేన మహతాఽయాన్తం రామం ఛత్రావృతాననమ్ ॥ 22 ॥
ఇతి తద్వచనం శ్రుత్వా రాజా తేషాం మనఃప్రియమ్ ।
అజానన్నివ జిజ్ఞాసురిదం వచనమబ్రవీత్ ॥ 23 ॥
శ్రుత్వైవ వచనం యన్మే రాఘవం పతిమిచ్ఛథ ।
రాజాన స్సంశయోఽయం మే కిమిదం బ్రూత తత్త్వతః ॥ 24 ॥
కథం ను మయి ధర్మేణ పృథివీమనుశాసతి ।
భవన్తో ద్రష్టుమిచ్ఛన్తి యువరాజం మమాత్మజమ్ ॥ 25 ॥
తే తమూచుర్మహాత్మానం పౌరజానపదైస్సహ ।
బహవో నృప కల్యాణా గుణాః పుత్రస్య సన్తి తే ॥ 26 ॥
గుణాన్ గుణవతో దేవ దేవకల్పస్య ధీమతః ।
ప్రియానానన్దనాన్కృత్స్నాన్ప్రవక్ష్యామోఽద్య తాన్ శృణు ॥ 27 ॥
దివ్యైర్గుణైశ్శక్రసమో రామస్సత్యపరాక్రమః ।
ఇక్ష్వాకుభ్యోఽపి సర్వేభ్యో హ్యతిరిక్తో విశామ్పతే ॥ 28 ॥
రామ స్సత్పురుషో లోకే సత్యధర్మపరాయణః ।
సాక్షాద్రామాద్వినిర్వృత్తో ధర్మశ్చాపి శ్రియా సహ ॥ 29 ॥
ప్రజాసుఖత్త్వే చన్ద్రస్య వసుధాయాః క్షమాగుణైః ।
బుద్ధ్యా బృహస్పతేస్తుల్యో వీర్యే సాక్షాచ్ఛచీపతేః ॥ 30 ॥
ధర్మజ్ఞః సత్యసన్ధశ్చ శీలవాననసూయకః ।
క్షాన్తః సాన్త్వయితా శ్లక్ష్ణః కృతజ్ఞో విజితేన్ద్రియః ॥ 31 ॥
మృదుశ్చ స్థిరచిత్తశ్చ సదా భవ్యోఽనసూయకః ।
ప్రియవాదీ చ భూతానాం సత్యవాదీ చ రాఘవః ॥ 32 ॥
బహుశ్రుతానాం వృద్ధానాం బ్రాహ్మణానాముపాసితా ।
తేనాస్యేహాఽతులా కీర్తిర్యశస్తేజశ్చ వర్ధతే ॥ 33 ॥
దేవాసురమనుష్యాణాం సర్వాస్త్రేషు విశారదః ।
సమ్యగ్విద్యావ్రతస్నాతో యథావత్సాఙ్గవేదవిత్ ॥ 34 ॥
గాన్ధర్వే చ భువి శ్రేష్ఠో బభూవ భరతాగ్రజః ।
కల్యాణాభిజన స్సాధురదీనాత్మా మహామతిః ॥ 35 ॥
ద్విజైరభివినీతశ్చ శ్రేష్ఠైర్ధర్మార్థనైపుణైః ।
యదా వ్రజతి సఙ్గ్రామం గ్రామార్థే నగరస్య వా ॥ 36 ॥
గత్వా సౌమిత్రిసహితో నాఽవిజిత్య నివర్తతే ।
సఙ్గ్రామాత్పునరాగమ్య కుఞ్జరేణ రథేన వా ॥ 37 ॥
పౌరాన్ స్వజనవన్నిత్యం కుశలం పరిపృచ్ఛతి ।
పుత్రేష్వగ్నిషు దారేషు ప్రేష్యశిష్యగణేషు చ ॥ 38 ॥
నిఖిలేనానుపూర్వ్యాచ్చ పితాపుత్రానివౌరసాన్ ।
శుశ్రూషన్తే చ వ శ్శిష్యాః కచ్చిత్కర్మసు దంశితాః ॥ 39 ॥
ఇతి నః పురుషవ్యాఘ్ర స్సదా రామోఽభిభాషతే ।
వ్యసనేషు మనుష్యాణాం భృశం భవతి దుఃఖితః ॥ 40 ॥
ఉత్సవేషు చ సర్వేషు పితేవ పరితుష్యతి ।
సత్యవాదీ మహేష్వాసో వృద్ధసేవీ జితేన్ద్రియః ॥ 41 ॥
స్మితపూర్వాభిభాషీ చ ధర్మం సర్వాత్మనా శ్రితః ।
సమ్యగ్యోక్తా శ్రేయసాం చ న విగృహ్య కథారుచిః ॥ 42 ॥
ఉత్తరోత్తరయుక్తౌ చ వక్తా వాచస్పతిర్యథా ।
సుభ్రూః ఆయతతామ్రాక్షః సాక్షాద్విష్ణురివ స్వయమ్ ॥ 43 ॥
రామో లోకాభిరామోఽయం శౌర్యవీర్యపరాక్రమైః ।
ప్రజాపాలనతత్త్వజ్ఞో న రాగోపహతేన్ద్రియః ॥ 44 ॥
శక్తస్త్రైలోక్యమప్యేకో భోక్తుం కిన్ను మహీమిమామ్ ।
నాస్య క్రోధః ప్రసాదశ్చ నిరర్థోఽస్తి కదాచన ॥ 45 ॥
హన్త్యేవ నియమాద్వధ్యానవధ్యే న చ కుప్యతి ।
యునక్త్యర్థైః ప్రహృష్టశ్చ తమసౌ యత్ర తుష్యతి ॥ 46 ॥
శాన్తై స్సర్వప్రజాకాన్తైః ప్రీతిసఞ్జననైర్నృణామ్ ।
గుణైర్విరురుచే రామో దీప్త స్సూర్య ఇవాంశుభిః ॥ 47 ॥
తమేవఙ్గుణసమ్పన్నం రామం సత్యపరాక్రమమ్ ।
లోకపాలోపమం నాథమకామయత మేదినీ ॥ 48 ॥
వత్సశ్శ్రేయసి జాతస్తే దిష్ట్యాఽసౌ తవ రాఘవ ।
దిష్ట్యా పుత్రగుణైర్యుక్తో మారీచ ఇవ కాశ్యపః ॥ 49 ॥
బలమారోగ్యమాయుశ్చ రామస్య విదితాత్మనః ।
దేవాసురమనుష్యేషు సగన్ధర్వోరగేషు చ ॥ 50 ॥
ఆశంసతే జనస్సర్వో రాష్ట్రే పురవరే తథా ।
ఆభ్యన్తరశ్చ బాహ్యశ్చ పౌరజానపదో జనః ॥ 51 ॥
స్త్రియో వృద్ధాస్తరుణ్యశ్చ సాయం ప్రాతస్సమాహితాః ।
సర్వాన్ దేవాన్ నమస్యన్తి రామస్యార్థే యశస్వినః ॥ 52 ॥
తేషామాయాచితం దేవ త్వత్ప్రసాదాత్సమృద్ధ్యతామ్ ।
రామమిన్దీవరశ్యామం సర్వశత్రునిబర్హణమ్ ॥ 53 ॥
పశ్యామో యౌవరాజ్యస్థం తవ రాజోత్తమాత్మజమ్ ।
తం దేవ దేవోపమమాత్మజం తే సర్వస్య లోకస్య హితే నివిష్టమ్ ।
హితాయ నః క్షిప్రముదారజుష్టం ముదాఽభషేక్తుం వరద త్వమర్హసి ॥ 54 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే ద్వితీయస్సర్గః ॥
