śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇē ayōdhyākāṇḍam ।
atha chaturviṃśassargaḥ ।
taṃ samīkṣya tvavahitaṃ piturnirdēśa pālanē ।
kauśalyā bāṣpasaṃruddhā vachō dharmiṣṭhamabravīt ॥ 1 ॥
adṛṣṭaduḥkhō dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ ।
mayi jātō daśarathātkathamuñChēna vartayēt ॥ 2 ॥
yasya bhṛtyāścha dāsāścha mṛṣṭānyannāni bhuñjatē ।
kathaṃ sa bhōkṣyatē'nāthō vanē mūlaphalānyayam ॥ 3 ॥
kaḥ ētachChraddadhēchChrutvā kasya vā na bhavēdbhayam ।
guṇavāndayitō rājñā rāghavō yadvivāsyatē ॥ 4 ॥
nūnaṃ tu balavān lōkē kṛtāntassarvamādiśan ।
lōkē rāmābhirāmastvaṃ vanaṃ yatra gamiṣyasi ॥ 5 ॥
ayaṃ tu māmātmabhava stavādarśanamārutaḥ ।
vilāpaduḥkhasamidhō ruditāśruhutāhutiḥ ॥ 6 ॥
chintābāṣpamahādhūmastavāgamanachittajaḥ ।
karśayitvā bhṛśaṃ putra niśvāsāyāsasambhavaḥ ॥ 7 ॥
tvayā vihīnāmiha māṃ śōkāgniratulō mahān ।
pradhakṣyati yathā kakṣaṃ chitrabhānurhimātyayē ॥ 8 ॥
kathaṃ hi dhēnu ssvaṃ vatsaṃ gachChantaṃ nānugachChati ।
ahaṃ tvā'nugamiṣyāmi yatra putra gamiṣyasi ॥ 9 ॥
. ।
tathā nigaditaṃ mātrā tadvākyaṃ puruṣarṣabhaḥ ।
śrutvā rāmō'bravīdvākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām ॥ 10 ॥
kaikēyyā vañchitō rājā mayi chāraṇyamāśritē ।
bhavatyā cha parityaktō na nūnaṃ vartayiṣyati ॥ 11 ॥
bhartuḥ kila parityāgō nṛśaṃsaḥ kēvalaṃ striyāḥ ।
sa bhavatyā na kartavyō manasā'pi vigarhitaḥ ॥ 12 ॥
yāvajjīvati kākutsthaḥ pitā mē jagatīpatiḥ ।
śuśrūṣā kriyatāṃ tāvatsahi dharmassanātanaḥ ॥ 13 ॥
ēvamuktā tu rāmēṇa kauśalyā śubhadarśanā ।
tathētyuvācha suprītā rāmamakliṣṭakāriṇam ॥ 14 ॥
ēvamuktastu vachanaṃ rāmō dharmabhṛtāṃ varaḥ ।
bhūyastāmabravīdvākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām ॥ 15 ॥
mayā chaiva bhavatyā cha kartavyaṃ vachanaṃ pituḥ ।
rājā bhartā guru śśrēṣṭhassarvēṣāmīśvaraḥ prabhuḥ ॥ 16 ॥
imāni tu mahāraṇyē vihṛtya nava pañcha cha ।
varṣāṇi paramaprītaḥ sthāsyāmi vachanē tava ॥ 17 ॥
ēvamuktā priyaṃ putraṃ bāṣpapūrṇānanā tadā ।
uvācha paramārtā tu kauśalyā putravatsalā ॥ 18 ॥
āsāṃ rāma sapatnīnāṃ vastuṃ madhyē na mē kṣamam ।
naya māmapi kākutstha vanaṃ vanyāṃ mṛgīṃ yathā ॥ 19 ॥
yadi tē gamanē buddhiḥ kṛtā piturapēkṣayā ।
tāṃ tathā rudatīṃ rāmō rudanvachanamabravīt ॥ 20 ॥
jīvantyā hi striyā bhartā daivataṃ prabhurēva cha bhavatyā mama chaivādya rājā prabhavati prabhuḥ ।
na hyanāthā vayaṃ rājñā lōkanāthēna dhīmatā ॥ 21 ॥
bharataśchāpi dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ ।
bhavatīmanuvartēta sa hi dharmaratassadā ॥ 22 ॥
yathā mayi tu niṣkrāntē putraśōkēna pārthivaḥ ।
śramaṃ nāvāpnuyātkiñchidapramattā tathā kuru ॥ 23 ॥
dāruṇaśchāpyayaṃ śōkō yathainaṃ na vināśayēt ।
rājñō vṛddhasya satataṃ hitaṃ chara samāhitā ॥ 24 ॥
vratōpavāsaniratā yā nārī paramōttamā ।
bhartāraṃ nānuvartēta sā tu pāpagatirbhavēt ॥ 25 ॥
bhartu śśuśrūṣayā nārī labhatē svargamuttamam ।
api yā nirnamaskārā nivṛttā dēvapūjanāt ॥ 26 ॥
śuśrūṣāmēva kurvīta bhartuḥ priyahitē ratā ।
ēṣa dharmaḥ purā dṛṣṭō lōkē vēdē śrutaḥ smṛtaḥ ॥ 27 ॥
agnikāryēṣu cha sadā sumanōbhiścha dēvatāḥ ।
pūjyāstē matkṛtē dēvi bāhmaṇāśchaiva suvratāḥ ॥ 28 ॥
ēvaṃ kālaṃ pratīkṣasva mamāgamanakāṅkṣiṇī ।
niyatā niyatāhārā bhartṛśuśrūṣaṇē ratā ॥ 29 ॥
prāpsyasē paramaṃ kāmaṃ mayi pratyāgatē sati ।
yadi dharmabhṛtāṃ śrēṣṭhō dhārayiṣyati jīvitam ॥ 30 ॥
ēvamuktā tu rāmēṇa bāṣpaparyākulēkṣaṇā ।
kauśalyā putraśōkārtā rāmaṃ vachanamabravīt ॥ 31 ॥
gamanē sukṛtāṃ buddhiṃ na tē śaknōmi putraka ।
vinivartayituṃ vīra nūnaṃ kālō duratyayaḥ ॥ 32 ॥
gachCha putra tvamēkāgrō bhadraṃ tē'stu sadā vibhuḥ ।
punastvayi nivṛttē tu bhaviṣyāmi gatavyathā ॥ 33 ॥
pratyāgatē mahābhāgē kṛtārthē charitavratē ।
piturānṛṇyatāṃ prāptē tvayi lapsyē paraṃ sukham ॥ 34 ॥
kṛtāntasya gatiḥ putra durvibhāvyā sadā bhuvi ।
yastvāṃ sañchōdayati mē vacha āchChidya rāghava ॥ 35 ॥
gachChēdānīṃ mahābāhō kṣēmēṇa punarāgataḥ ।
nandayiṣyasi māṃ putra sāmnā vākyēna chāruṇā ॥ 36 ॥
apīdānīṃ sa kālassyādvanātpratyāgataṃ punaḥ ।
yattvāṃ putraka paśyēyaṃ jaṭāvalkaladhāriṇam ॥ 37 ॥
tathā hi rāmaṃ vanavāsaniśchitaṃ samīkṣya dēvī paramēṇa chētasā ।
uvācha rāmaṃ śubhalakṣaṇaṃ vachō babhūva cha svastyayanābhikāṅkṣiṇī ॥ 38 ॥
ityārṣē śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīya ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē chaturviṃśassargaḥ ॥