શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાંડમ્ ।
અથ ચતુર્વિંશસ્સર્ગઃ ।
તં સમીક્ષ્ય ત્વવહિતં પિતુર્નિર્દેશ પાલને ।
કૌશલ્યા બાષ્પસંરુદ્ધા વચો ધર્મિષ્ઠમબ્રવીત્ ॥ 1 ॥
અદૃષ્ટદુઃખો ધર્માત્મા સર્વભૂતપ્રિયંવદઃ ।
મયિ જાતો દશરથાત્કથમુંછેન વર્તયેત્ ॥ 2 ॥
યસ્ય ભૃત્યાશ્ચ દાસાશ્ચ મૃષ્ટાન્યન્નાનિ ભુંજતે ।
કથં સ ભોક્ષ્યતેઽનાથો વને મૂલફલાન્યયમ્ ॥ 3 ॥
કઃ એતચ્છ્રદ્દધેચ્છ્રુત્વા કસ્ય વા ન ભવેદ્ભયમ્ ।
ગુણવાંદયિતો રાજ્ઞા રાઘવો યદ્વિવાસ્યતે ॥ 4 ॥
નૂનં તુ બલવાન્ લોકે કૃતાંતસ્સર્વમાદિશન્ ।
લોકે રામાભિરામસ્ત્વં વનં યત્ર ગમિષ્યસિ ॥ 5 ॥
અયં તુ મામાત્મભવ સ્તવાદર્શનમારુતઃ ।
વિલાપદુઃખસમિધો રુદિતાશ્રુહુતાહુતિઃ ॥ 6 ॥
ચિંતાબાષ્પમહાધૂમસ્તવાગમનચિત્તજઃ ।
કર્શયિત્વા ભૃશં પુત્ર નિશ્વાસાયાસસંભવઃ ॥ 7 ॥
ત્વયા વિહીનામિહ માં શોકાગ્નિરતુલો મહાન્ ।
પ્રધક્ષ્યતિ યથા કક્ષં ચિત્રભાનુર્હિમાત્યયે ॥ 8 ॥
કથં હિ ધેનુ સ્સ્વં વત્સં ગચ્છંતં નાનુગચ્છતિ ।
અહં ત્વાઽનુગમિષ્યામિ યત્ર પુત્ર ગમિષ્યસિ ॥ 9 ॥
. ।
તથા નિગદિતં માત્રા તદ્વાક્યં પુરુષર્ષભઃ ।
શ્રુત્વા રામોઽબ્રવીદ્વાક્યં માતરં ભૃશદુઃખિતામ્ ॥ 10 ॥
કૈકેય્યા વંચિતો રાજા મયિ ચારણ્યમાશ્રિતે ।
ભવત્યા ચ પરિત્યક્તો ન નૂનં વર્તયિષ્યતિ ॥ 11 ॥
ભર્તુઃ કિલ પરિત્યાગો નૃશંસઃ કેવલં સ્ત્રિયાઃ ।
સ ભવત્યા ન કર્તવ્યો મનસાઽપિ વિગર્હિતઃ ॥ 12 ॥
યાવજ્જીવતિ કાકુત્સ્થઃ પિતા મે જગતીપતિઃ ।
શુશ્રૂષા ક્રિયતાં તાવત્સહિ ધર્મસ્સનાતનઃ ॥ 13 ॥
એવમુક્તા તુ રામેણ કૌશલ્યા શુભદર્શના ।
તથેત્યુવાચ સુપ્રીતા રામમક્લિષ્ટકારિણમ્ ॥ 14 ॥
એવમુક્તસ્તુ વચનં રામો ધર્મભૃતાં વરઃ ।
ભૂયસ્તામબ્રવીદ્વાક્યં માતરં ભૃશદુઃખિતામ્ ॥ 15 ॥
મયા ચૈવ ભવત્યા ચ કર્તવ્યં વચનં પિતુઃ ।
રાજા ભર્તા ગુરુ શ્શ્રેષ્ઠસ્સર્વેષામીશ્વરઃ પ્રભુઃ ॥ 16 ॥
ઇમાનિ તુ મહારણ્યે વિહૃત્ય નવ પંચ ચ ।
વર્ષાણિ પરમપ્રીતઃ સ્થાસ્યામિ વચને તવ ॥ 17 ॥
એવમુક્તા પ્રિયં પુત્રં બાષ્પપૂર્ણાનના તદા ।
ઉવાચ પરમાર્તા તુ કૌશલ્યા પુત્રવત્સલા ॥ 18 ॥
આસાં રામ સપત્નીનાં વસ્તું મધ્યે ન મે ક્ષમમ્ ।
નય મામપિ કાકુત્સ્થ વનં વન્યાં મૃગીં યથા ॥ 19 ॥
યદિ તે ગમને બુદ્ધિઃ કૃતા પિતુરપેક્ષયા ।
તાં તથા રુદતીં રામો રુદન્વચનમબ્રવીત્ ॥ 20 ॥
જીવંત્યા હિ સ્ત્રિયા ભર્તા દૈવતં પ્રભુરેવ ચ ભવત્યા મમ ચૈવાદ્ય રાજા પ્રભવતિ પ્રભુઃ ।
ન હ્યનાથા વયં રાજ્ઞા લોકનાથેન ધીમતા ॥ 21 ॥
ભરતશ્ચાપિ ધર્માત્મા સર્વભૂતપ્રિયંવદઃ ।
ભવતીમનુવર્તેત સ હિ ધર્મરતસ્સદા ॥ 22 ॥
યથા મયિ તુ નિષ્ક્રાંતે પુત્રશોકેન પાર્થિવઃ ।
શ્રમં નાવાપ્નુયાત્કિંચિદપ્રમત્તા તથા કુરુ ॥ 23 ॥
દારુણશ્ચાપ્યયં શોકો યથૈનં ન વિનાશયેત્ ।
રાજ્ઞો વૃદ્ધસ્ય સતતં હિતં ચર સમાહિતા ॥ 24 ॥
વ્રતોપવાસનિરતા યા નારી પરમોત્તમા ।
ભર્તારં નાનુવર્તેત સા તુ પાપગતિર્ભવેત્ ॥ 25 ॥
ભર્તુ શ્શુશ્રૂષયા નારી લભતે સ્વર્ગમુત્તમમ્ ।
અપિ યા નિર્નમસ્કારા નિવૃત્તા દેવપૂજનાત્ ॥ 26 ॥
શુશ્રૂષામેવ કુર્વીત ભર્તુઃ પ્રિયહિતે રતા ।
એષ ધર્મઃ પુરા દૃષ્ટો લોકે વેદે શ્રુતઃ સ્મૃતઃ ॥ 27 ॥
અગ્નિકાર્યેષુ ચ સદા સુમનોભિશ્ચ દેવતાઃ ।
પૂજ્યાસ્તે મત્કૃતે દેવિ બાહ્મણાશ્ચૈવ સુવ્રતાઃ ॥ 28 ॥
એવં કાલં પ્રતીક્ષસ્વ મમાગમનકાંક્ષિણી ।
નિયતા નિયતાહારા ભર્તૃશુશ્રૂષણે રતા ॥ 29 ॥
પ્રાપ્સ્યસે પરમં કામં મયિ પ્રત્યાગતે સતિ ।
યદિ ધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠો ધારયિષ્યતિ જીવિતમ્ ॥ 30 ॥
એવમુક્તા તુ રામેણ બાષ્પપર્યાકુલેક્ષણા ।
કૌશલ્યા પુત્રશોકાર્તા રામં વચનમબ્રવીત્ ॥ 31 ॥
ગમને સુકૃતાં બુદ્ધિં ન તે શક્નોમિ પુત્રક ।
વિનિવર્તયિતું વીર નૂનં કાલો દુરત્યયઃ ॥ 32 ॥
ગચ્છ પુત્ર ત્વમેકાગ્રો ભદ્રં તેઽસ્તુ સદા વિભુઃ ।
પુનસ્ત્વયિ નિવૃત્તે તુ ભવિષ્યામિ ગતવ્યથા ॥ 33 ॥
પ્રત્યાગતે મહાભાગે કૃતાર્થે ચરિતવ્રતે ।
પિતુરાનૃણ્યતાં પ્રાપ્તે ત્વયિ લપ્સ્યે પરં સુખમ્ ॥ 34 ॥
કૃતાંતસ્ય ગતિઃ પુત્ર દુર્વિભાવ્યા સદા ભુવિ ।
યસ્ત્વાં સંચોદયતિ મે વચ આચ્છિદ્ય રાઘવ ॥ 35 ॥
ગચ્છેદાનીં મહાબાહો ક્ષેમેણ પુનરાગતઃ ।
નંદયિષ્યસિ માં પુત્ર સામ્ના વાક્યેન ચારુણા ॥ 36 ॥
અપીદાનીં સ કાલસ્સ્યાદ્વનાત્પ્રત્યાગતં પુનઃ ।
યત્ત્વાં પુત્રક પશ્યેયં જટાવલ્કલધારિણમ્ ॥ 37 ॥
તથા હિ રામં વનવાસનિશ્ચિતં સમીક્ષ્ય દેવી પરમેણ ચેતસા ।
ઉવાચ રામં શુભલક્ષણં વચો બભૂવ ચ સ્વસ્ત્યયનાભિકાંક્ષિણી ॥ 38 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાંડે ચતુર્વિંશસ્સર્ગઃ ॥
