శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాణ్డమ్ ।
అథ శతతమస్సర్గః ।
జటిలం చీరవసనం ప్రాఞ్జలిం పతితం భువి ।
దదర్శ రామో దుర్దర్శం యుగాన్తే భాస్కరంయథా ॥ 1 ॥
కథఞ్చిదభివిజ్ఞాయ వివర్ణవదనం కృశమ్ ।
భ్రాతరం భరతం రామః పరిజగ్రాహ బాహునా ॥ 2 ॥
ఆఘ్రాయ రామస్తం మూర్ధ్ని పరిష్వజ్య చ రాఘవః ।
అఙ్కే భరతమారోప్య పర్యపృచ్ఛత్సమాహితః ॥ 3 ॥
క్వ ను తేఽభూత్పితా తాత యదరణ్యం త్వమాగతః ।
న హి త్వం జీవతస్తస్య వనమాగన్తుమర్హసి ॥ 4 ॥
చిరస్య బత పశ్యామి దూరాద్భరతమాగతమ్ ।
దుష్ప్రతీకమరణ్యేఽస్మిన్ కిం తాత వనమాగతః ॥ 5 ॥
కచ్చిద్ధారయతే తాత రాజా యత్త్వమిహాఽగతః ।
కచ్చిన్న దీన స్సహసా రాజా లోకాన్తరం గతః ॥ 6 ॥
కచ్చిత్సౌమ్య న తే రాజ్యం భ్రష్టం బాలస్య శాశ్వతమ్ ।
కచ్చిచ్ఛుశ్రూషసే తాత పితరం సత్యవిక్రమమ్ ॥ 7 ॥
కచ్చిద్ధశరథో రాజా కుశలీ సత్యసంఙ్గరః ।
రాజసూయాశ్వమేధానామాహర్తా ధర్మనిశ్చయః ॥ 8 ॥
స కచ్చిద్బ్రాహ్మణో విద్వాన్ ధర్మనిత్యో మహాద్యుతిః ।
ఇక్ష్వాకూణాముపాధ్యాయో యథావత్తాత పూజ్యతే ॥ 9 ॥
సా తాత కచ్చిత్కౌసల్యా సుమిత్రా చ ప్రజావతీ ।
సుఖినీ కచ్చిదార్యా చ దేవీ నన్దతి కైకయీ ॥ 10 ॥
కచ్చిద్వినయసమ్పన్నః కులపుత్రో బహుశ్రుతః ।
అనసూయురనుద్రష్టా సత్కృతస్తే పురోహితః ॥ 11 ॥
కచ్చిదగ్నిషు తే యుక్తో విధిజ్ఞో మతిమానృజుః ।
హుతం చ హోష్యమాణం చ కాలే వేదయతే సదా ॥ 12 ॥
కచ్చిద్దేవాన్పిత్రూన్ మాతృర్గురూన్పితృసమానపి ।
వృద్ధాంశ్చ తాత వైద్యాంశ్చ బ్రాహ్మణాంశ్చాభిమన్యసే ॥ 13 ॥
ఇష్వస్త్రవరసమ్పన్నమర్థశాస్త్ర విశారదమ్ ।
సుధన్వానముపాధ్యాయం కచ్చిత్త్వం తాత మన్యసే ॥ 14 ॥
కచ్చిదాత్మసమా శ్శూరా శ్శ్రుతవన్తో జితేన్ద్రియాః ।
కులీనాశ్చేఙ్గితజ్ఞాశ్చ కృతాస్తే తాత మన్త్రిణః ॥ 15 ॥
మన్త్రో విజయమూలం హి రాజ్ఞాం భవతి రాఘవ ।
సుసంవృతో మన్త్రధరైరమాత్యై శ్శాస్త్రకోవిదైః ॥ 16 ॥
కచ్చిన్నిద్రావశం నైషీః కచ్చిత్ కాలేఽవబుధ్యసే ।
కచ్చిచ్చాపరరాత్రేషు చిన్తియస్యర్థనైపుణమ్ ॥ 17 ॥
కచ్చిన్మన్త్రయసే నైకః కచ్చిన్న బహుభిస్సహ ।
కచ్చిత్తే మన్త్రితో మన్త్రో రాష్ట్రం న పరిధావతి ॥ 18 ॥
కచ్చిదర్థం వినిశ్చిత్య లఘుమూలం మహోదయమ్ ।
క్షిప్రమారభసే కర్తుం న దీర్ఘయసి రాఘవ ॥ 19 ॥
కచ్చిత్తు సుకృతాన్యేవ కృతరూపాణి వా పునః ।
విదుస్తే సర్వకార్యాణి న కర్తవ్యాని పార్థివాః ॥ 20 ॥
కచ్చిన్నతర్కైర్యుక్త్యా వా యే చాప్యపరికీర్తితాః ।
త్వయా వా తవామాత్యైర్బుధ్యతే తాత మన్త్రితమ్ ॥ 21 ॥
కచ్చిత్సహస్రాన్మూర్ఖాణామేకమిచ్ఛసి పణ్డితమ్ ।
పణ్డితో హ్యర్థకృచ్ఛ్రేషు కుర్యాన్నిశ్రేయసం మహత్ ॥ 22 ॥
సహస్రాణ్యపి మూర్ఖాణాం యుద్యుపాస్తే మహీపతిః ।
అథవాప్యయుతాన్యేవ నాస్తి తేషు సహాయతా ॥ 23 ॥
ఏకోఽప్యమాత్యో మేధావీ శూరో దక్షో విచక్షణః ।
రాజానం రాజపుత్రం వా ప్రాపయేన్మహతీం శ్రియమ్ ॥ 24 ॥
కచ్చిన్ముఖ్యా మహాత్స్వేవ మధ్యమేషు చ మధ్యమాః ।
జఘన్యాశ్చ జఘన్యేషు భృత్యాః కర్మసు యోజితాః ॥ 25 ॥
అమాత్యానుపధాతీతాన్పితృపైతామహాఞ్ఛుచీన్ ।
శ్రేష్ఠాఞ్ఛ్రేష్ఠేషుకచ్చిత్వం నియోజయసి కర్మసు ॥ 26 ॥
కచ్చిన్నోగ్రేణ దణ్డేన భృశముద్వేజితప్రజమ్ ।
రాష్ట్రం తవానుజానన్తి మన్త్రిణః కైకయీసుత ॥ 27 ॥
కచ్చిత్త్వాం నావజానన్తి యాజకాః పతితం యథా ।
ఉగ్రప్రతిగ్రహీతారం కామయానమివ స్త్రియః ॥ 28 ॥
ఉపాయకుశలం వైద్యం భృత్యసన్దూషణే రతమ్ ।
శూరమైశ్వర్యకామం చ యో న హన్తి స హన్యతే ॥ 29 ॥
కచ్చిద్ధృష్టశ్చ శూరశ్చ మతిమాన్ ధృతిమాన్ శుచిః ।
కులీనశ్చానురక్తశ్చ దక్షస్సేనాపతిః కృతః ॥ 30 ॥
బలవన్తశ్చ కచ్చిత్తే ముఖ్యా యుధ్దవిశారదాః ।
దృష్టాపదానా విక్రాన్తాస్త్వయా సత్కృత్యమానితాః ॥ 31 ॥
కచ్చిద్బలస్య భక్తం చ వేతనం చ యథోచితమ్ ।
సమ్ప్రాప్తకాలం దాతవ్యం దదాసి న విలమ్బసే ॥ 32 ॥
కాలాతిక్రమణాచ్చైవ భక్తవేతనయోర్భృతాః ।
భర్తుః కుప్యన్తి దుష్యన్తి సోఽనర్థ స్సుమహాన్ స్మృతః ॥ 33 ॥
కచ్చిత్సర్వేఽనురక్తాస్త్వాం కులపుత్రాః ప్రధానతః ।
కచ్చిత్ప్రాణాం స్తవార్థేషు సన్త్యజన్తి సమాహితాః ॥ 34 ॥
కచ్చిజ్జానపదో విద్వాన్దక్షిణః ప్రతిభానవాన్ ।
యథోక్తవాదీ దూతస్తే కృతో భరత పణ్డితః ॥ 35 ॥
కచ్చిదష్టాదశాన్యేషు స్వపక్షే దశ పఞ్చ చ ।
త్రిభిస్త్రిభిరవిజ్ఞాతైర్వేత్సి తీర్థాని చారకైః ॥ 36 ॥
కచ్చిద్వ్యపాస్తానహితాన్ప్రతియాతాంశ్చ సర్వదా ।
దుర్బలాననవజ్ఞాయ వర్తసే రిపుసూదన ॥ 37 ॥
కచ్చిన్న లౌకాయతికాన్బ్రాహ్మణాంస్తాత సేవసే ।
అనర్థకుశలా హ్యేతే బాలాః పణ్డితమానినః ॥ 38 ॥
ధర్మశాస్త్రేషు ముఖ్యేషు విద్యమానేషు దుర్బుధాః ।
బుద్ధిమాన్వీక్షికీం ప్రాప్య నిరర్థం ప్రవదన్తి తే ॥ 39 ॥
వీరైరధ్యుషితాం పూర్వమస్మాకం తాత పూర్వకైః ।
సత్యనామాం దృఢ ద్వారాం హస్త్యశ్వరథసఙ్కులామ్ ॥ 40 ॥
బ్రాహ్మణైః క్షత్రియైర్వైశ్యై స్స్వకర్మనిరతైస్సదా ।
జితేన్ద్రియైర్మహోత్సాహైర్వృతామార్యై స్సహస్రశః ॥ 41 ॥
ప్రాసాదైర్వివిధాకారైర్వృతాం వైద్యజనాకులామ్ ।
కచ్చిత్సుముదితాం స్ఫీతామయోధ్యాం పరిరక్షసి ॥ 42 ॥
కచ్చిచ్చైత్యశతైర్జుష్ట స్సునివిష్టజనాకులః ।
దేవస్థానైః ప్రపాభిశ్చ తటాకైశ్చోపశోభితః ॥ 43 ॥
ప్రహృష్టనరనారీకస్సమాజోత్సవశోభితః ।
సుకృష్టసీమా పశుమాన్హింసాభిః పరివర్జితః ॥ 44 ॥
అదేవమాతృకో రమ్య శ్శ్వాపదైః పరివర్జితః ।
పరిత్యక్తో భయైస్సర్వైః ఖనిభిశ్చోపశోభితః ॥ 45 ॥
వివర్జితో నరైః పాపైర్మమ పూర్వై స్సురక్షితః ।
కచ్చిజ్జనపదస్స్ఫీతః సుఖం వసతి రాఘవ ॥ 46 ॥
కచ్చిత్తే దయితాస్సర్వే కృషిగోరక్షజీవినః ।
వార్తాయాం సంశ్రితస్తాత లోకో హి సుఖమేధతే ॥ 47 ॥
తేషాం గుప్తిపరీహారైః కచ్చిత్తే భరణం కృతమ్ ।
రక్ష్యా హి రాజ్ఞా ధర్మేణ సర్వే విషయవాసినః ॥ 48 ॥
కచ్చిస్త్రియ స్సాన్త్వయసి కచ్చిత్తాశ్చ సురక్షితాః ।
కచ్చిన్న శ్రద్ధాస్యాసాం కచ్చిద్గుహ్యం న భాషసే ॥ 49 ॥
కచ్చిన్నాగవనం గుప్తం కచ్చిత్తే సన్తి ధేనుకాః ।
కచ్చిన్న గణికాశ్వానాం కుఞ్జరాణాం చ తృప్యసి ॥ 50 ॥
కచ్చిద్దర్శయసే నిత్యం మనుష్యాణాం విభూషితమ్ ।
ఉత్థాయోత్థాయ పూర్వాహ్ణే రాజపుత్ర మహాపథే ॥ 51 ॥
కచ్చిన్న సర్వే కర్మాన్తాః ప్రత్యక్షాస్తేఽవిశఙ్కయా ।
సర్వే వా పునరుత్సృష్టా మధ్యమేవాత్ర కారణమ్ ॥ 52 ॥
కచ్చిత్సర్వాణి దుర్గాణి ధనధాన్యాయుధోదకైః ।
యన్త్రైశ్చ పరిపూర్ణాని తథా శిల్పిధనుర్ధరైః ॥ 53 ॥
ఆయస్తే విపులః కచ్చిత్కచ్చిదల్పతరో వ్యయః ।
అపాత్రేషు న తే కచ్చిత్కోశో గచ్ఛతి రాఘవ ॥ 54 ॥
దేవతార్థే చ పిత్రర్థేబ్రాహ్మణాభ్యాగతేషు చ ।
యోధేషు మిత్రవర్గేషు కచ్చిద్గచ్ఛతి తే వ్యయః ॥ 55 ॥
కచ్చిదార్యో విశుద్ధాత్మా క్షారిత శ్చాపరకర్మణా ।
అపృష్ట శ్శాస్త్రకుశలైర్న లోభాద్వధ్యతే శుచిః ॥ 56 ॥
గృహీతశ్చైవ పృష్టశ్చ కాలే దృష్టస్సకారణః ।
కచ్చిన్న ముచ్యతే చోరో ధనలోభాన్నరర్షభ ॥ 57 ॥
వ్యసనే కచ్చిదాఢ్యస్య దుర్గతస్య చ రాఘవ ।
అర్థం విరాగాః పశ్యన్తి తవామాత్యా బహుశ్రుతాః ॥ 58 ॥
యాని మిథ్యాభిశస్తానాం పతన్త్యశ్రూణి రాఘవ ।
తాని పుత్రాన్పశూన్ఘ్నన్తి ప్రీత్యర్థమనుశాసతః ॥ 59 ॥
కచ్చిద్వృద్ధాంశ్చ బాలాంశ్చ వైద్యాముఖ్యాంశ్చ రాఘవ ।
దానేన మనసా వాచా త్రిభిరేతైర్బుభూషసే ॥ 60 ॥
కచ్చిద్గురూంశ్చ వృద్ధాంశ్చ తాపసాన్ దేవతాతిథీన్ ।
చైత్యాంశ్చ సర్వాన్సిధ్దార్థాన్బ్రాహ్మణాంశ్చ నమస్యసి ॥ 61 ॥
కచ్చిదర్థేన వా ధర్మమర్థం ధర్మేణ వా పునః ।
ఉభౌ వా ప్రీతిలోభేన కామేన చ న బాధసే ॥ 62 ॥
కచ్చిదర్థం చ ధర్మం చ కామం చ జయతాం వర ।
విభజ్య కాలే కాలజ్ఞ సర్వాన్వరద సేవసే ॥ 63 ॥
కచ్చిత్తే బ్రాహ్మణా శ్శర్మ సర్వశాస్త్రార్థకోవిదాః ।
ఆశంసన్తే మహాప్రాజ్ఞ పౌరజానపదైస్సహ ॥ 64 ॥
నాస్తిక్యమనృతం క్రోధం ప్రమాదం దీర్ఘసూత్రతామ్ ।
అదర్శనం జ్ఞానవతామాలస్యం పఞ్చవృత్తితామ్ ॥ 65 ॥
ఏకచిన్తనమర్థానామనర్థజ్ఞైశ్చ మన్త్రణమ్ ।
నిశ్చితానామనారమ్భం మన్త్రస్యాపరిరక్షణమ్ ॥ 66 ॥
మఙ్గలాద్యప్రయోగం చ ప్రత్యుత్థానం చ సర్వతః ।
కచ్చిత్వం వర్జయస్యేతాన్రాజదోషాంశ్చతుర్దశ ॥ 67 ॥
దశపఞ్చచతుర్వర్గాన్సప్తవర్గం చ తత్త్వతః ।
అష్టవర్గం త్రివర్గం చ విద్యాస్తిస్రశ్చ రాఘవ ॥ 68 ॥
ఇన్ద్రియాణాం జయం బుద్ధ్యా షాడ్గుణ్యం దైవమానుషమ్ ।
కృత్యం వింశతివర్గం చ తథా ప్రకృతిమణ్డలమ్ ॥ 69 ॥
యాత్రాదణ్డవిధానం చ ద్వియోనీ సన్ధివిగ్రహౌ ।
కచ్చిదేతాన్మహాప్రాజ్ఞ యథావదనుమన్యసే ॥ 70 ॥
మన్త్రిభిస్త్వం యథోద్దిష్టైశ్చతుర్భిస్త్రిభిరేవ వా ।
కచ్చిత్సమస్తైర్వ్యస్తైశ్చ మన్త్రం మన్త్రయసే మిథః ॥ 71 ॥
కచ్చిత్తే సఫలా వేదాః కచ్చిత్తే సఫలాః క్రియాః ।
కచ్చిత్తే సఫలా దారాః కచ్చిత్తే సఫలం శ్రుతమ్ ॥ 72 ॥
కచ్చిదేషైవ తే బుద్ధిర్యథోక్తా మమ రాఘవ ।
ఆయుష్యా చ యశస్యా చ ధర్మకామార్థ సంహితా ॥ 73 ॥
యాం వృత్తిం వర్తతే తాతో యాం చ నః ప్రపితామహాః ।
తాం వృత్తిం వర్తసే కచ్చిద్యాచ సత్పథగా శుభా ॥ 74 ॥
కచ్చిత్స్వాదు కృతం భోజ్యమేకో నాశ్నాసి రాఘవ ।
కచ్చిదాశంసమానేభ్యో మిత్రేభ్య స్సమ్ప్రయచ్ఛసి ॥ 75 ॥
రాజా తు ధర్మేణ హి పాలయిత్వా మహామతిర్దణ్డధరః ప్రజానామ్ ।
అవాప్య కృత్స్నాం వసుధాం యథావదితశ్చ్యుత స్స్వర్గముపైతి విద్వాన్ ॥ 76 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే శతతమస్సర్గః ॥
