శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే సున్దరకాణ్డమ్ ।
అథ అష్టత్రింశస్సర్గః ।
తతస్స కపిశార్దూలస్తేన వాక్యేన తోషితః ।
సీతామువాచ తచ్ఛృత్వా వాక్యం వాక్యవిశారదః ॥ 1 ॥
యుక్తరూపం త్వయా దేవి భాషితం శుభదర్శనే ।
సదృశం స్త్రీస్వభావస్య సాధ్వీనాం వినయస్య చ ॥ 2 ॥
స్త్రీత్వం న తు సమర్థం హి సాగరం వ్యతివర్తితుమ్ ।
మామధిష్ఠాయ విస్తీర్ణం శతయోజనమాయతమ్ ॥ 3 ॥
ద్వితీయం కారణం యచ్చ బ్రవీషి వినయాన్వితే ।
రామాదన్యస్య నార్హామి సంస్పర్శమితి జానకి ॥ 4 ॥
ఏతత్తే సదృశం దేవి పత్న్యాస్తస్య మహాత్మనః ।
కా హ్యన్యా త్వామృతే దేవి బ్రూయాద్వచనమీదృశమ్ ॥ 5 ॥
శ్రోష్యతే చైవ కాకుత్స్థః సర్వం నిరవశేషతః ।
చేష్టితం యత్త్వయా దేవి భాషితం మమ చాగ్రతః ॥ 6 ॥
కారణైర్బహుభిర్దేవి రామప్రియచికీర్షయా ।
స్నేహప్రస్కన్నమనసా మయైతత్సముదీరితమ్ ॥ 7 ॥
లఙ్కాయా దుష్ప్రవేశత్వాద్దుస్తరత్వాన్మహోదధేః ।
సామర్థ్యాదాత్మనశ్చైవ మయైతత్సముదీరితమ్ ॥ 8 ॥
ఇచ్ఛామి త్వాం సమానేతుమద్యైవ రఘుబన్ధునా ।
గురుస్నేహేన భక్త్యా చ నాన్యథైతదుదాహృతమ్ ॥ 9 ॥
యది నోత్సహసే యాతుం మయా సార్థమనిన్దితే ।
అభిజ్ఞానం ప్రయచ్ఛ త్వం జానీయాద్రాఘవో హి యత్ ॥ 10 ॥
ఏవముక్తా హనుమతా సీతా సురసుతోపమా ।
ఉవాచ వచనం మన్దం బాష్పప్రగ్రథితాక్షరమ్ ॥ 11 ॥
ఇదం శ్రేష్ఠమభిజ్ఞానం బ్రూయాస్త్వం తు మమ ప్రియమ్ ।
శైలస్య చిత్రకూటస్య పాదే పూర్వోత్తరే పురా ॥ 12 ॥
తాపసాశ్రమవాసిన్యాః ప్రాజ్యమూలఫలోదకే ।
తస్మిన్సిద్ధాశ్రమే దేశే మన్దాకిన్యా విదూరతః ॥ 13 ॥
తస్యోపవనషణ్డేషు నానాపుష్పసుగన్ధిషు ।
విహృత్య సలిలే క్లిన్నా మమాఙ్కే సముపావిశమః ॥ 14 ॥
తతో మాంససమాయుక్తో వాయసః పర్యతుణ్డయత్ ।
తమహం లోష్టముద్యమ్య వారయామిస్మ వాయసమ్ ॥ 15 ॥
దారయన్స చ మాం కాకస్తత్త్రైవ పరిలీయతే ।
న చాప్యుపారమన్మాంసాద్భక్షార్థి బలిభోజనః ॥ 16 ॥
ఉత్కర్షన్త్యాం చ రశనాం క్రుద్ధాయాం మయి పక్షిణి ।
స్రస్యమానే చ వసనే తతో దృష్టా త్వయా హ్యహమ్ ॥ 17 ॥
త్వయాఽపహసితా చాహం క్రుద్ధా సంలజ్జితా తదా ।
భక్షగృధ్నేన కాకేన దారితా త్వాముపాగతా ॥ 18 ॥
ఆసీనస్య చ తే శ్రాన్తా పునరుత్సఙ్గమావిశమ్ ।
క్రుధ్యన్తీ చ ప్రహృష్టేన త్వయాఽహం పరిసాన్త్వితా ॥ 19 ॥
బాష్పపూర్ణముఖీ మన్దం చక్షుషీ పరిమార్జతీ ।
లక్షితాఽహం త్వయా నాథ వాయసేన ప్రకోపితా ॥ 20 ॥
పరిశ్రమాత్ప్రసుప్తా చ రాఘవాఙ్కేఽప్యహం చిరమ్ ।
పర్యాయేణ ప్రసుప్తశ్చ మమాఙ్కే భరతాగ్రజః ॥ 21 ॥
స తత్ర పునరేవాథ వాయసస్సముపాగమత్ ।
తతస్సుప్తప్రబుద్ధాం మాం రామస్యాఙ్కాత్సముత్థితామ్ ॥ 22 ॥
వాయసస్సహసాగమ్య విదదార స్తనాన్తరే ।
పునః పునరథోత్పత్య విదదార స మాం భృశమ్ ॥ 23 ॥
తతస్సముక్షితో రామో ముక్తైశ్శోణితబిన్దుభిః ।
వాయసేన తతస్తేన బలవత్క్లిశ్యమానయా ॥ 24 ॥
స మయా బోధితశ్శ్రీమాన్సుఖసుప్తః పరన్తపః ।
స మాం దృష్ట్వా మహాబాహుర్వితున్నాం స్తనయోస్తదా ॥ 25 ॥
ఆశీవిష ఇవ క్రుద్ధశ్వసన్వాక్యమభాషత ।
కేన తే నాగనాసోరు విక్షతం వై స్తనాన్తరమ్ ॥ 26 ॥
కః క్రీడతి సరోషేణ పఞ్చవక్త్రేణ భోగినా ।
వీక్షమాణస్తతస్తం వై వాయసం సముదైక్షత ॥ 27 ॥
నఖైస్సరుధిరైస్తీక్ష్ణైర్మామేవాభిముఖం స్థితమ్ ।
పుత్త్రః కిల స శక్రస్య వాయసః పతతాం వరః ॥ 28 ॥
ధరాన్తరగతశ్శీఘ్రం పవనస్య గతౌ సమః ।
తతస్తస్మిన్మహాబాహుః కోపసంవర్తితేక్షణః ॥ 29 ॥
వాయసే కృతవాన్క్రూరాం మతిం మతిమతాం వరః ।
స దర్భం సంస్తరాద్గృహ్య బ్రాహ్మేణాస్త్రేణ యోజయత్ ॥ 30 ॥
స దీప్త ఇవ కాలాగ్నిర్జజ్వాలాభిముఖో ద్విజమ్ ।
స తం ప్రదీప్తం చిక్షేప దర్భం తం వాయసం ప్రతి ॥ 31 ॥
తతస్తం వాయసం దర్భస్సోమ్బరేఽనుజగామ హ ।
అనుసృష్టస్తదా కాకో జగామ వివిధాం గతిమ్ ॥ 32 ॥
లోకకామ ఇమం లోకం సర్వం వై విచచార హ ।
స పిత్రా చ పరిత్యక్తస్సురైశ్చ సమహర్షిభిః ॥ 33 ॥
త్రీన్లోకాన్సమ్పరిక్రమ్య తమేవ శరణం గతః ।
స తం నిపతితం భూమౌ శరణ్యశ్శరణాగతమ్ ॥ 34 ॥
వధార్హమపి కాకుత్స్థః కృపయా పర్యపాలయత్ ।
పరిద్యూనం విషణ్ణం చ స తమాయాన్తమబ్రవీత్ ॥ 35 ॥
మోఘం కర్తుం న శక్యం తు బ్రాహ్మమస్త్రం తదుచ్యతామ్ ।
హినస్తు దక్షిణాక్షి త్వచ్ఛర ఇత్యథ సోఽబ్రవీత్ ॥ 36 ॥
తతస్తస్యాక్షి కాకస్య హినస్తి స్మ స దక్షిణమ్ ।
దత్త్వా స దక్షిణం నేత్రం ప్రాణేభ్యః పరిరక్షితః ॥ 37 ॥
స రామాయ నమస్కృత్య రాజ్ఞే దశరథాయ చ ।
విసృష్టస్తేన వీరేణ ప్రతిపేదే స్వమాలయమ్ ॥ 38 ॥
మత్కృతే కాకమాత్రే తు బ్రహ్మాస్త్రం సముదీరితమ్ ।
కస్మాద్యో మాం హరేత్త్వత్తః క్షమసే తం మహీపతే ॥ 39 ॥
స కురుష్వ మహోత్సాహః కృపాం మయి నరర్షభ ।
త్వయా నాథవతీ నాథ హ్యనాథా ఇవ దృశ్యతే ॥ 40 ॥
ఆనృశంస్యం పరో ధర్మస్తవత్త్త ఐవ మయా శ్రుతః ।
జానామి త్వాం మహావీర్యం మహోత్సాహం మహాబలమ్ ॥ 41 ॥
అపారపారమక్షోభ్యం గామ్భీర్యాత్సాగరోపమమ్ ।
భర్తారం ససముద్రాయా ధరణ్యా వాసవోపమమ్ ॥ 42 ॥
ఏవమస్త్రవిదాం శ్రేష్ఠస్సత్యవాన్బలవానపి ।
కిమర్థమస్త్రం రక్షస్సు న యోజయసి రాఘవ ॥ 43 ॥
న నాగా నాఽపి గన్ధర్వా నాసురా న మరుద్గణాః ।
రామస్య సమరే వేగం శక్తాః ప్రతిసమాధితుమ్ ॥ 44 ॥
తస్య వీర్యవతః కశ్చిద్యద్యస్తి మయి సమ్భ్రమః ।
కిమర్థం న శరైస్తీక్ష్ణైః క్షయం నయతి రాక్షసాన్ ॥ 45 ॥
భ్రాతురాదేశమాదాయ లక్ష్మణో వా పరన్తపః ।
కస్య హేతోర్న మాం వీరః పరిత్రాతి మహాబలః ॥ 46 ॥
యది తౌ పురుషవ్యాఘ్రౌ వాయ్వగ్నిసమతేజసౌ ।
సురాణామపి దుర్ధర్షౌ కిమర్థం మాముపేక్షతః ॥ 47 ॥
మమైవ దుష్కృతం కిఞ్చిన్మహదస్తి న సంశయః ।
సమర్థావపి తౌ యన్మాం నావేక్షేతే పరన్తపౌ ॥ 48 ॥
వైదేహ్యా వచనం శ్రుత్వా కరుణం సాశ్రుభాషితమ్ ।
అథాబ్రవీన్మహాతేజా హనుమాన్మారుతాత్మజః ॥ 49 ॥
త్వచ్ఛోకవిముఖో రామో దేవి సత్యేన తే శపే ।
రామే దుఃఖాభిపన్నే చ లక్ష్మణః పరితప్యతే ॥ 50 ॥
కథఞ్చిద్భవతీ దృష్టా న కాలః పరిదేవితుమ్ ।
ఇమం ముహూర్తం దుఃఖానాం ద్రక్ష్యస్యన్తమనిన్దితే ॥ 51 ॥
తావుభౌ పురుషవ్యాఘ్రౌ రాజపుత్రౌ మహాబలౌ ।
త్వద్దర్శనకృతోత్సాహౌ లఙ్కాం భస్మీకరిష్యతః ॥ 52 ॥
హత్త్వా చ సమరే క్రూరం రావణం సహబాన్ధవమ్ ।
రాఘవస్త్వాం విశాలాక్షి నేష్యతి స్వాం పురీం ప్రతి ॥ 53 ॥
బ్రూహి యద్రాఘవో వాచ్యో లక్ష్మణశ్చ మహాబలః ।
సుగ్రీవో వాపి తేజస్వీ హరయోఽపి సమాగతాః ॥ 54 ॥
ఇత్యుక్తవతి తస్మింస్తు సీతా సురసుతోపమా ।
ఉవాచ శోకసన్తప్తా హనుమన్తం ప్లవఙ్గమమ్ ॥ 55 ॥
కౌసల్యా లోకభర్తారం సుషువే యం మనస్వినీ ।
తం మమార్థే సుఖం పృచ్ఛ శిరసా చాభివాదయ ॥ 56 ॥
స్రజశ్చ సర్వరత్నాని ప్రియా యాశ్చ వరాఙ్గనాః ।
ఐశ్వర్యం చ విశాలాయాం పృథివ్యామపి దుర్లభమ్ ॥ 57 ॥
పితరం మాతరం చైవ సమ్మాన్యాభిప్రసాద్య చ ।
అనుప్రవ్రజితో రామం సుమిత్రా యేన సుప్రజాః ॥ 58 ॥
ఆనుకూల్యేన ధర్మాత్మా త్యక్త్వా సుఖమనుత్తమమ్ ।
అనుగచ్ఛతి కాకుత్స్థం భ్రాతరం పాలయన్వనే ॥ 59 ॥
సింహస్కన్ధో మహాబాహుర్మనస్వీ ప్రియదర్శినః ।
పితృవద్వర్తతే రామే మాతృవన్మాం సమాచరన్ ॥ 60 ॥
హ్రియమాణాం తదా వీరో న తు మాం వేద లక్ష్మణః ।
వృద్ధోపసేవీ లక్ష్మీవాన్ శక్తో న బహుభాషితా ॥ 61 ॥
రాజపుత్రః ప్రియః శ్రేష్ఠః సదృశః శ్వశురస్య మే ।
మమః ప్రియతరో నిత్యం భ్రాతా రామస్య లక్ష్మణః ॥ 62 ॥
నియుక్తో ధురి యస్యాం తు తాముద్వహతి వీర్యవాన్ ।
యం దృష్ట్వా రాఘవో నైవ వృత్తమార్యమనుస్మరేత్ ॥ 63 ॥
స మమార్థాయ కుశలం వక్తవ్యో వచనాన్మమ ।
మృదుర్నిత్యం శుచిర్దక్షః ప్రియో రామస్య లక్ష్మణః ॥ 64 ॥
యథా హి వానరశ్రేష్ఠ దుఃఖక్షయకరో భవేత్ ।
త్వమస్మిన్కార్యనిర్యోగే ప్రమాణం హరిసత్తమః ॥ 65 ॥
రాఘవస్త్వత్సమారమ్భాన్మయి యత్నపరో భవేత్ ।
ఇదం బ్రూయాశ్చ మే నాథం శూరం రామం పునః పునః ॥ 66 ॥
జీవితం ధారయిష్యామి మాసం దశరథాత్మజ ।
ఊర్ధ్వం మాసాన్న జీవేయం సత్యేనాహం బ్రవీమి తే ॥ 67 ॥
రావణేనోపరుద్ధాం మాం నికృత్య పాపకర్మణా ।
త్రాతుమర్హసి వీర త్వం పాతాలాదివ కౌశికీమ్ ॥ 68 ॥
తతో వస్త్రగతం ముక్త్వా దివ్యం చూడామణిం శుభమ్ ।
ప్రదేయో రాఘవాయేతి సీతా హనుమతే దదౌ ॥ 69 ॥
ప్రతిగృహ్య తతో వీరో మణిరత్నమనుత్తమమ్ ।
అఙ్గుల్యా యోజయామాస న హ్యస్య ప్రాభవద్భుజః ॥ 70 ॥
మణిరత్నం కపివరః ప్రతిగృహ్యాభివాద్య చ ।
సీతాం ప్రదక్షిణం కృత్వా ప్రణతః పార్వ్శతః స్థితః ॥ 71 ॥
హర్షేణ మహతా యుక్తః సీతాదర్శనజేన సః ।
హృదయేన గతో రామం శరీరేణ తు విష్ఠితః ॥ 72 ॥
మణివరముపగృహ్య తం మహార్హం జనకనృపాత్మజయా ధృతం ప్రభావాత్ ।
గిరిరివ పవనావధూతముక్తః సుఖితమనాః ప్రతిసఙ్క్రమం ప్రపేదే ॥ 73 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే సున్దరకాణ్డే అష్టత్రింశస్సర్గః ॥
