શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાંડમ્ ।
અથ એકોનચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ।
રામસ્ય તુ વચઃ શૃત્વા મુનિવેશધરં ચ તમ્ ।
સમીક્ષ્ય સહ ભાર્યાભી રાજા વિગતચેતનઃ ॥ 1 ॥
નૈનં દુઃખેન સંતપ્તઃ પ્રત્યવૈક્ષત રાઘવમ્ ।
ન ચૈનમભિસંપ્રેક્ષ્ય પ્રત્યભાષત દુર્મનાઃ ॥ 2 ॥
રામસ્ય તુ વચઃ શૃત્વા મુનિવેશધરં ચ તમ્ ।
સમીક્ષ્ય સહ ભાર્યાભી રાજા વિગતચેતનઃ ॥ 3 ॥
નૈનં દુઃખેન સંતપ્તઃ પ્રત્યવૈક્ષત રાઘવમ્ ।
ન ચૈનમભિસંપ્રેક્ષ્ય પ્રત્યભાષત દુર્મનાઃ ॥ 4 ॥
સ મુહૂર્તમિવાસંજ્ઞો દુઃખિતશ્ચ મહીપતિઃ ।
વિલલાપ મહાબાહૂ રામમેવાનુચિંતયન્ ॥ 5 ॥
મન્યે ખલુ મયા પૂર્વં વિવત્સા બહવઃકૃતાઃ ।
પ્રાણિનો હિંસિતા વાપિ તસ્માદિદમુપસ્થિતમ્ ॥ 6 ॥
ન ત્વેવાનાગતે કાલે દેહાચ્ચ્યવતિ જીવિતમ્ ।
કૈકેય્યા ક્લિશ્યમાનસ્ય મૃત્યુર્મમ ન વિદ્યતે ॥ 7 ॥
યોઽહં પાવકસંકાશં પશ્યામિ પુરતઃ સ્થિતમ્ ।
વિહાય વસને સૂક્ષ્મે તાપસાચ્છાદમાત્મજમ્ ॥ 8 ॥
એકસ્યાઃ ખલુ કૈકેય્યાઃ કૃતેઽયં ક્લિશ્યતે જનઃ ।
સ્વાર્થે પ્રયતમાનાયાઃ સંશ્રિત્ય નિકૃતિં ત્વિમામ્ ॥ 9 ॥
એવમુક્ત્વા તુ વચનં બાષ્પેણ પિહિતેંદ્રિયઃ ।
રામેતિ સકૃદેવોક્ત્વા વ્યાહર્તું ન શશાક હ ॥ 10 ॥
સંજ્ઞાં તુ પ્રતિલભ્યૈવ મુહૂર્તાત્સ મહીપતિઃ ।
નેત્રાભ્યામશ્રુપૂર્ણાભ્યાં સુમંત્રમિદમબ્રવીત્ ॥ 11 ॥
ઔપવાહ્યં રથં યુક્ત્વા ત્વમાયાહિ હયોત્તમૈઃ ।
પ્રાપયૈનં મહાભાગમિતો જનપદાત્પરમ્ ॥ 12 ॥
એવં મન્યે ગુણવતાં ગુણાનાં ફલમુચ્યતે ।
પિત્રા માત્રા ચ યત્સાધુર્વીરો નિર્વાસ્યતે વનમ્ ॥ 13 ॥
રાજ્ઞો વચનમાજ્ઞાય સુમંત્રઃ શીઘ્રવિક્રમઃ ।
યોજયિત્વાઽયયૌ તત્ર રથમશ્વૈરલંકૃતમ્ ॥ 14 ॥
તં રથં રાજપુત્રાય સૂતઃ કનકભૂષિતમ્ ।
આચચક્ષેઽંજલિં કૃત્વા યુક્તં પરમવાજિભિઃ ॥ 15 ॥
રાજા સત્વરમાહૂય વ્યાપૃતં વિત્તસંંચયે ।
ઉવાચ દેશકાલજ્ઞો નિશ્ચિતં સર્વત શ્શુચિમ્ ॥ 16 ॥
વાસાંસિ ચ મહાર્હાણિ ભૂષણાનિ વરાણિ ચ ।
વર્ષાણ્યેતાનિ સંખ્યાય વૈદેહ્યાઃ ક્ષિપ્રમાનય ॥ 17 ॥
નરેંદ્રેણૈવમુક્તસ્તુ ગત્વા કોશગૃહં તતઃ ।
પ્રાયચ્છત્સર્વમાહૃત્ય સીતાયૈ સમમેવ તત્ ॥ 18 ॥
સા સુજાતા સુજાતાનિ વૈદેહી પ્રસ્થિતા વનમ્ ।
ભૂષયામાસ ગાત્રાણિ તૈર્વિચિત્રૈર્વિભૂષણૈઃ ॥ 19 ॥
વ્યરાજયત વૈદેહી વેશ્મ તત્સુવિભૂષિતા ।
ઉદ્યતોંઽશુમતઃ કાલે ખં પ્રભેવ વિવસ્વતઃ ॥ 20 ॥
તાં ભુજાભ્યાં પરિષ્વજ્ય શ્વશ્રૂર્વચનમબ્રવીત્ ।
અનાચરંતી કૃપણં મૂર્ધ્ન્યુપાઘ્રાય મૈથિલીમ્ ॥ 21 ॥
અસત્ય સ્સર્વલોકેઽસ્મિન્સતતં સત્કૃતાઃ પ્રિયૈઃ ।
ભર્તારં નાનુમન્યંતે વિનિપાતગતં સ્ત્રિયઃ ॥ 22 ॥
એષ સ્વભાવો નારીણામનુભૂય પુરા સુખમ્ ।
અલ્પામપ્યાપદં પ્રાપ્ય દુષ્યંતિ પ્રજહત્યપિ ॥ 23 ॥
અસત્યશીલા વિકૃતા દુર્ગ્રાહ્યહૃદયાસ્સદા ।
યુવત્યઃ પાપસંંકલ્પાઃ ક્ષણમાત્રાદ્વિરાગિણઃ ॥ 24 ॥
ન કુલં ન કૃતં વિદ્યા ન દત્તં નાપિ સંગ્રહઃ ।
સ્ત્રીણાં ગૃહ્ણાતિ હૃદયમનિત્યહૃદયા હિ તાઃ ॥ 25 ॥
સાધ્વીનાં હિ સ્થિતાનાં તુ શીલે સત્યે શ્રુતે શમે ।
સ્ત્રીણાં પવિત્રં પરમં પતિરેકો વિશિષ્યતે ॥ 26 ॥
સ ત્વયા નાવમંતવ્યઃ પુત્રઃ પ્રવ્રાજિતો મમ ।
તવ દૈવતમસ્ત્વેષ નિર્ધનઃ સધનોઽપિ વા ॥ 27 ॥
વિજ્ઞાય વચનં સીતા તસ્યા ધર્માર્થસંહિતમ્ ।
કૃતાંજલિરુવાચેદં શ્વશ્રૂમભિમુખે સ્થિતામ્ ॥ 28 ॥
કરિષ્યે સર્વમેવાહમાર્યા યદનુશાસ્તિ મામ્ ।
અભિજ્ઞાસ્મિ યથા ભર્તુર્વર્તિતવ્યં શ્રુતં ચ મે ॥ 29 ॥
ન મામસજ્જનેનાર્યા સમાનયિતુમર્હતિ ।
ધર્માદ્વિચલિતું નાહમલં ચંદ્રાદિવ પ્રભા ॥ 30 ॥
નાતંત્રી વાદ્યતે વીણા નાચક્રો વર્તતે રથઃ ।
નાપતિસ્સુખમેધેત યા સ્યાદપિ શતાત્મજા ॥ 31 ॥
મિતં દદાતિ હિ પિતા મિતં માતા મિતં સુતઃ ।
અમિતસ્ય હિ દાતારં ભર્તારં કા ન પૂજયેત્ ॥ 32 ॥
સાહમેવં ગતા શ્રેષ્ઠા શ્રુતધર્મપરાવરા ।
આર્યે કિમવમન્યેઽહં સ્ત્રીણાં ભર્તા હિ દૈવતમ્ ॥ 33 ॥
સીતાયા વચનં શ્રુત્વા કૌશલ્યા હૃદયંગમમ્ ।
શુદ્ધસત્ત્વા મુમોચાશ્રુ સહસા દુઃખહર્ષજમ્ ॥ 34 ॥
તાં પ્રાંજલિરભિક્રમ્ય માતૃમધ્યેઽતિસત્કૃતામ્ ।
રામઃ પરમધર્માત્મા માતરં વાક્યમબ્રવીત્ ॥ 35 ॥
અંબ મા દુઃખિતા ભૂસ્ત્વં પશ્ય ત્વં પિતરં મમ ।
ક્ષયો હિ વનવાસસ્ય ક્ષિપ્રમેવ ભવિષ્યતિ ॥ 36 ॥
સુપ્તાયાસ્તે ગમિષ્યંતિ નવ વર્ષાણિ પંચ ચ ।
સા સમગ્રમિહ પ્રાપ્તં માં દ્રક્ષ્યસિ સુહૃદ્વૃતમ્ ॥ 37 ॥
એતાવદભિનીતાર્થમુક્ત્વા સ જનનીં વચઃ ।
ત્રયશ્શતશતાર્ધાશ્ચ દદર્શા વેક્ષ્ય માતરઃ ॥ 38 ॥
તા શ્ચાપિ સ તથૈવાર્તા માતૃર્દશરથાત્મજઃ ।
ધર્મયુક્તમિદં વાક્યં નિજગાદ કૃતાંજલિઃ ॥ 39 ॥
સંવાસાત્પરુષં કિંચિદજ્ઞાનાદ્વાપિ યત્કૃતમ્ ।
તન્મે સમનુજાનીત સર્વાશ્ચામંત્રયામિ વઃ ॥ 40 ॥
વચનં રાઘવસ્યૈતધ્દર્મયુક્તં સમાહિતમ્ ।
શુશ્રુવુસ્તાઃ સ્ત્રિયંસ્સર્વા શ્શોકોપહતચેતસઃ ॥ 41 ॥
જજ્ઞેઽથ તાસાં સન્નાદઃ ક્રૌંચીનામિવ નિસ્વનઃ ।
માનવેંદ્રસ્ય ભાર્યાણામેવં વદતિ રાઘવે ॥ 42 ॥
મુરજપણવમેઘઘોષવત્ દશરથવેશ્મ બભૂવ યત્પુરા ।
વિલપિતપરિદેવનાકુલં વ્યસનગતં તદભૂત્સુદુઃખિતમ્ ॥ 43 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાંડે એકોનચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ॥
