ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀୟ ରାମାୟଣେ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଂଡମ୍ ।
ଅଥ ଏକୋନଚତ୍ଵାରିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ରାମସ୍ୟ ତୁ ଵଚଃ ଶୃତ୍ଵା ମୁନିଵେଶଧରଂ ଚ ତମ୍ ।
ସମୀକ୍ଷ୍ୟ ସହ ଭାର୍ୟାଭୀ ରାଜା ଵିଗତଚେତନଃ ॥ 1 ॥
ନୈନଂ ଦୁଃଖେନ ସଂତପ୍ତଃ ପ୍ରତ୍ୟଵୈକ୍ଷତ ରାଘଵମ୍ ।
ନ ଚୈନମଭିସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟଭାଷତ ଦୁର୍ମନାଃ ॥ 2 ॥
ରାମସ୍ୟ ତୁ ଵଚଃ ଶୃତ୍ଵା ମୁନିଵେଶଧରଂ ଚ ତମ୍ ।
ସମୀକ୍ଷ୍ୟ ସହ ଭାର୍ୟାଭୀ ରାଜା ଵିଗତଚେତନଃ ॥ 3 ॥
ନୈନଂ ଦୁଃଖେନ ସଂତପ୍ତଃ ପ୍ରତ୍ୟଵୈକ୍ଷତ ରାଘଵମ୍ ।
ନ ଚୈନମଭିସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟଭାଷତ ଦୁର୍ମନାଃ ॥ 4 ॥
ସ ମୁହୂର୍ତମିଵାସଂଜ୍ଞୋ ଦୁଃଖିତଶ୍ଚ ମହୀପତିଃ ।
ଵିଲଲାପ ମହାବାହୂ ରାମମେଵାନୁଚିଂତୟନ୍ ॥ 5 ॥
ମନ୍ୟେ ଖଲୁ ମୟା ପୂର୍ଵଂ ଵିଵତ୍ସା ବହଵଃକୃତାଃ ।
ପ୍ରାଣିନୋ ହିଂସିତା ଵାପି ତସ୍ମାଦିଦମୁପସ୍ଥିତମ୍ ॥ 6 ॥
ନ ତ୍ଵେଵାନାଗତେ କାଲେ ଦେହାଚ୍ଚ୍ୟଵତି ଜୀଵିତମ୍ ।
କୈକେୟ୍ୟା କ୍ଲିଶ୍ୟମାନସ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁର୍ମମ ନ ଵିଦ୍ୟତେ ॥ 7 ॥
ୟୋଽହଂ ପାଵକସଂକାଶଂ ପଶ୍ୟାମି ପୁରତଃ ସ୍ଥିତମ୍ ।
ଵିହାୟ ଵସନେ ସୂକ୍ଷ୍ମେ ତାପସାଚ୍ଛାଦମାତ୍ମଜମ୍ ॥ 8 ॥
ଏକସ୍ୟାଃ ଖଲୁ କୈକେୟ୍ୟାଃ କୃତେଽୟଂ କ୍ଲିଶ୍ୟତେ ଜନଃ ।
ସ୍ଵାର୍ଥେ ପ୍ରୟତମାନାୟାଃ ସଂଶ୍ରିତ୍ୟ ନିକୃତିଂ ତ୍ଵିମାମ୍ ॥ 9 ॥
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ଵଚନଂ ବାଷ୍ପେଣ ପିହିତେଂଦ୍ରିୟଃ ।
ରାମେତି ସକୃଦେଵୋକ୍ତ୍ଵା ଵ୍ୟାହର୍ତୁଂ ନ ଶଶାକ ହ ॥ 10 ॥
ସଂଜ୍ଞାଂ ତୁ ପ୍ରତିଲଭ୍ୟୈଵ ମୁହୂର୍ତାତ୍ସ ମହୀପତିଃ ।
ନେତ୍ରାଭ୍ୟାମଶ୍ରୁପୂର୍ଣାଭ୍ୟାଂ ସୁମଂତ୍ରମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 11 ॥
ଔପଵାହ୍ୟଂ ରଥଂ ୟୁକ୍ତ୍ଵା ତ୍ଵମାୟାହି ହୟୋତ୍ତମୈଃ ।
ପ୍ରାପୟୈନଂ ମହାଭାଗମିତୋ ଜନପଦାତ୍ପରମ୍ ॥ 12 ॥
ଏଵଂ ମନ୍ୟେ ଗୁଣଵତାଂ ଗୁଣାନାଂ ଫଲମୁଚ୍ୟତେ ।
ପିତ୍ରା ମାତ୍ରା ଚ ୟତ୍ସାଧୁର୍ଵୀରୋ ନିର୍ଵାସ୍ୟତେ ଵନମ୍ ॥ 13 ॥
ରାଜ୍ଞୋ ଵଚନମାଜ୍ଞାୟ ସୁମଂତ୍ରଃ ଶୀଘ୍ରଵିକ୍ରମଃ ।
ୟୋଜୟିତ୍ଵାଽୟୟୌ ତତ୍ର ରଥମଶ୍ଵୈରଲଂକୃତମ୍ ॥ 14 ॥
ତଂ ରଥଂ ରାଜପୁତ୍ରାୟ ସୂତଃ କନକଭୂଷିତମ୍ ।
ଆଚଚକ୍ଷେଽଂଜଲିଂ କୃତ୍ଵା ୟୁକ୍ତଂ ପରମଵାଜିଭିଃ ॥ 15 ॥
ରାଜା ସତ୍ଵରମାହୂୟ ଵ୍ୟାପୃତଂ ଵିତ୍ତସଂଂଚୟେ ।
ଉଵାଚ ଦେଶକାଲଜ୍ଞୋ ନିଶ୍ଚିତଂ ସର୍ଵତ ଶ୍ଶୁଚିମ୍ ॥ 16 ॥
ଵାସାଂସି ଚ ମହାର୍ହାଣି ଭୂଷଣାନି ଵରାଣି ଚ ।
ଵର୍ଷାଣ୍ୟେତାନି ସଂଖ୍ୟାୟ ଵୈଦେହ୍ୟାଃ କ୍ଷିପ୍ରମାନୟ ॥ 17 ॥
ନରେଂଦ୍ରେଣୈଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଗତ୍ଵା କୋଶଗୃହଂ ତତଃ ।
ପ୍ରାୟଚ୍ଛତ୍ସର୍ଵମାହୃତ୍ୟ ସୀତାୟୈ ସମମେଵ ତତ୍ ॥ 18 ॥
ସା ସୁଜାତା ସୁଜାତାନି ଵୈଦେହୀ ପ୍ରସ୍ଥିତା ଵନମ୍ ।
ଭୂଷୟାମାସ ଗାତ୍ରାଣି ତୈର୍ଵିଚିତ୍ରୈର୍ଵିଭୂଷଣୈଃ ॥ 19 ॥
ଵ୍ୟରାଜୟତ ଵୈଦେହୀ ଵେଶ୍ମ ତତ୍ସୁଵିଭୂଷିତା ।
ଉଦ୍ୟତୋଂଽଶୁମତଃ କାଲେ ଖଂ ପ୍ରଭେଵ ଵିଵସ୍ଵତଃ ॥ 20 ॥
ତାଂ ଭୁଜାଭ୍ୟାଂ ପରିଷ୍ଵଜ୍ୟ ଶ୍ଵଶ୍ରୂର୍ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ।
ଅନାଚରଂତୀ କୃପଣଂ ମୂର୍ଧ୍ନ୍ୟୁପାଘ୍ରାୟ ମୈଥିଲୀମ୍ ॥ 21 ॥
ଅସତ୍ୟ ସ୍ସର୍ଵଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ସତତଂ ସତ୍କୃତାଃ ପ୍ରିୟୈଃ ।
ଭର୍ତାରଂ ନାନୁମନ୍ୟଂତେ ଵିନିପାତଗତଂ ସ୍ତ୍ରିୟଃ ॥ 22 ॥
ଏଷ ସ୍ଵଭାଵୋ ନାରୀଣାମନୁଭୂୟ ପୁରା ସୁଖମ୍ ।
ଅଲ୍ପାମପ୍ୟାପଦଂ ପ୍ରାପ୍ୟ ଦୁଷ୍ୟଂତି ପ୍ରଜହତ୍ୟପି ॥ 23 ॥
ଅସତ୍ୟଶୀଲା ଵିକୃତା ଦୁର୍ଗ୍ରାହ୍ୟହୃଦୟାସ୍ସଦା ।
ୟୁଵତ୍ୟଃ ପାପସଂଂକଲ୍ପାଃ କ୍ଷଣମାତ୍ରାଦ୍ଵିରାଗିଣଃ ॥ 24 ॥
ନ କୁଲଂ ନ କୃତଂ ଵିଦ୍ୟା ନ ଦତ୍ତଂ ନାପି ସଂଗ୍ରହଃ ।
ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଗୃହ୍ଣାତି ହୃଦୟମନିତ୍ୟହୃଦୟା ହି ତାଃ ॥ 25 ॥
ସାଧ୍ଵୀନାଂ ହି ସ୍ଥିତାନାଂ ତୁ ଶୀଲେ ସତ୍ୟେ ଶ୍ରୁତେ ଶମେ ।
ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ପଵିତ୍ରଂ ପରମଂ ପତିରେକୋ ଵିଶିଷ୍ୟତେ ॥ 26 ॥
ସ ତ୍ଵୟା ନାଵମଂତଵ୍ୟଃ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଵ୍ରାଜିତୋ ମମ ।
ତଵ ଦୈଵତମସ୍ତ୍ଵେଷ ନିର୍ଧନଃ ସଧନୋଽପି ଵା ॥ 27 ॥
ଵିଜ୍ଞାୟ ଵଚନଂ ସୀତା ତସ୍ୟା ଧର୍ମାର୍ଥସଂହିତମ୍ ।
କୃତାଂଜଲିରୁଵାଚେଦଂ ଶ୍ଵଶ୍ରୂମଭିମୁଖେ ସ୍ଥିତାମ୍ ॥ 28 ॥
କରିଷ୍ୟେ ସର୍ଵମେଵାହମାର୍ୟା ୟଦନୁଶାସ୍ତି ମାମ୍ ।
ଅଭିଜ୍ଞାସ୍ମି ୟଥା ଭର୍ତୁର୍ଵର୍ତିତଵ୍ୟଂ ଶ୍ରୁତଂ ଚ ମେ ॥ 29 ॥
ନ ମାମସଜ୍ଜନେନାର୍ୟା ସମାନୟିତୁମର୍ହତି ।
ଧର୍ମାଦ୍ଵିଚଲିତୁଂ ନାହମଲଂ ଚଂଦ୍ରାଦିଵ ପ୍ରଭା ॥ 30 ॥
ନାତଂତ୍ରୀ ଵାଦ୍ୟତେ ଵୀଣା ନାଚକ୍ରୋ ଵର୍ତତେ ରଥଃ ।
ନାପତିସ୍ସୁଖମେଧେତ ୟା ସ୍ୟାଦପି ଶତାତ୍ମଜା ॥ 31 ॥
ମିତଂ ଦଦାତି ହି ପିତା ମିତଂ ମାତା ମିତଂ ସୁତଃ ।
ଅମିତସ୍ୟ ହି ଦାତାରଂ ଭର୍ତାରଂ କା ନ ପୂଜୟେତ୍ ॥ 32 ॥
ସାହମେଵଂ ଗତା ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଶ୍ରୁତଧର୍ମପରାଵରା ।
ଆର୍ୟେ କିମଵମନ୍ୟେଽହଂ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଭର୍ତା ହି ଦୈଵତମ୍ ॥ 33 ॥
ସୀତାୟା ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୌଶଲ୍ୟା ହୃଦୟଂଗମମ୍ ।
ଶୁଦ୍ଧସତ୍ତ୍ଵା ମୁମୋଚାଶ୍ରୁ ସହସା ଦୁଃଖହର୍ଷଜମ୍ ॥ 34 ॥
ତାଂ ପ୍ରାଂଜଲିରଭିକ୍ରମ୍ୟ ମାତୃମଧ୍ୟେଽତିସତ୍କୃତାମ୍ ।
ରାମଃ ପରମଧର୍ମାତ୍ମା ମାତରଂ ଵାକ୍ୟମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 35 ॥
ଅଂବ ମା ଦୁଃଖିତା ଭୂସ୍ତ୍ଵଂ ପଶ୍ୟ ତ୍ଵଂ ପିତରଂ ମମ ।
କ୍ଷୟୋ ହି ଵନଵାସସ୍ୟ କ୍ଷିପ୍ରମେଵ ଭଵିଷ୍ୟତି ॥ 36 ॥
ସୁପ୍ତାୟାସ୍ତେ ଗମିଷ୍ୟଂତି ନଵ ଵର୍ଷାଣି ପଂଚ ଚ ।
ସା ସମଗ୍ରମିହ ପ୍ରାପ୍ତଂ ମାଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ୟସି ସୁହୃଦ୍ଵୃତମ୍ ॥ 37 ॥
ଏତାଵଦଭିନୀତାର୍ଥମୁକ୍ତ୍ଵା ସ ଜନନୀଂ ଵଚଃ ।
ତ୍ରୟଶ୍ଶତଶତାର୍ଧାଶ୍ଚ ଦଦର୍ଶା ଵେକ୍ଷ୍ୟ ମାତରଃ ॥ 38 ॥
ତା ଶ୍ଚାପି ସ ତଥୈଵାର୍ତା ମାତୃର୍ଦଶରଥାତ୍ମଜଃ ।
ଧର୍ମୟୁକ୍ତମିଦଂ ଵାକ୍ୟଂ ନିଜଗାଦ କୃତାଂଜଲିଃ ॥ 39 ॥
ସଂଵାସାତ୍ପରୁଷଂ କିଂଚିଦଜ୍ଞାନାଦ୍ଵାପି ୟତ୍କୃତମ୍ ।
ତନ୍ମେ ସମନୁଜାନୀତ ସର୍ଵାଶ୍ଚାମଂତ୍ରୟାମି ଵଃ ॥ 40 ॥
ଵଚନଂ ରାଘଵସ୍ୟୈତଧ୍ଦର୍ମୟୁକ୍ତଂ ସମାହିତମ୍ ।
ଶୁଶ୍ରୁଵୁସ୍ତାଃ ସ୍ତ୍ରିୟଂସ୍ସର୍ଵା ଶ୍ଶୋକୋପହତଚେତସଃ ॥ 41 ॥
ଜଜ୍ଞେଽଥ ତାସାଂ ସନ୍ନାଦଃ କ୍ରୌଂଚୀନାମିଵ ନିସ୍ଵନଃ ।
ମାନଵେଂଦ୍ରସ୍ୟ ଭାର୍ୟାଣାମେଵଂ ଵଦତି ରାଘଵେ ॥ 42 ॥
ମୁରଜପଣଵମେଘଘୋଷଵତ୍ ଦଶରଥଵେଶ୍ମ ବଭୂଵ ୟତ୍ପୁରା ।
ଵିଲପିତପରିଦେଵନାକୁଲଂ ଵ୍ୟସନଗତଂ ତଦଭୂତ୍ସୁଦୁଃଖିତମ୍ ॥ 43 ॥
ଇତ୍ୟାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାୟଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀୟ ଆଦିକାଵ୍ୟେ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଂଡେ ଏକୋନଚତ୍ଵାରିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
