શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાંડમ્ ।
અથ શતતમસ્સર્ગઃ ।
જટિલં ચીરવસનં પ્રાંજલિં પતિતં ભુવિ ।
દદર્શ રામો દુર્દર્શં યુગાંતે ભાસ્કરંયથા ॥ 1 ॥
કથંચિદભિવિજ્ઞાય વિવર્ણવદનં કૃશમ્ ।
ભ્રાતરં ભરતં રામઃ પરિજગ્રાહ બાહુના ॥ 2 ॥
આઘ્રાય રામસ્તં મૂર્ધ્નિ પરિષ્વજ્ય ચ રાઘવઃ ।
અંકે ભરતમારોપ્ય પર્યપૃચ્છત્સમાહિતઃ ॥ 3 ॥
ક્વ નુ તેઽભૂત્પિતા તાત યદરણ્યં ત્વમાગતઃ ।
ન હિ ત્વં જીવતસ્તસ્ય વનમાગંતુમર્હસિ ॥ 4 ॥
ચિરસ્ય બત પશ્યામિ દૂરાદ્ભરતમાગતમ્ ।
દુષ્પ્રતીકમરણ્યેઽસ્મિન્ કિં તાત વનમાગતઃ ॥ 5 ॥
કચ્ચિદ્ધારયતે તાત રાજા યત્ત્વમિહાઽગતઃ ।
કચ્ચિન્ન દીન સ્સહસા રાજા લોકાંતરં ગતઃ ॥ 6 ॥
કચ્ચિત્સૌમ્ય ન તે રાજ્યં ભ્રષ્ટં બાલસ્ય શાશ્વતમ્ ।
કચ્ચિચ્છુશ્રૂષસે તાત પિતરં સત્યવિક્રમમ્ ॥ 7 ॥
કચ્ચિદ્ધશરથો રાજા કુશલી સત્યસંંગરઃ ।
રાજસૂયાશ્વમેધાનામાહર્તા ધર્મનિશ્ચયઃ ॥ 8 ॥
સ કચ્ચિદ્બ્રાહ્મણો વિદ્વાન્ ધર્મનિત્યો મહાદ્યુતિઃ ।
ઇક્ષ્વાકૂણામુપાધ્યાયો યથાવત્તાત પૂજ્યતે ॥ 9 ॥
સા તાત કચ્ચિત્કૌસલ્યા સુમિત્રા ચ પ્રજાવતી ।
સુખિની કચ્ચિદાર્યા ચ દેવી નંદતિ કૈકયી ॥ 10 ॥
કચ્ચિદ્વિનયસંપન્નઃ કુલપુત્રો બહુશ્રુતઃ ।
અનસૂયુરનુદ્રષ્ટા સત્કૃતસ્તે પુરોહિતઃ ॥ 11 ॥
કચ્ચિદગ્નિષુ તે યુક્તો વિધિજ્ઞો મતિમાનૃજુઃ ।
હુતં ચ હોષ્યમાણં ચ કાલે વેદયતે સદા ॥ 12 ॥
કચ્ચિદ્દેવાન્પિત્રૂન્ માતૃર્ગુરૂન્પિતૃસમાનપિ ।
વૃદ્ધાંશ્ચ તાત વૈદ્યાંશ્ચ બ્રાહ્મણાંશ્ચાભિમન્યસે ॥ 13 ॥
ઇષ્વસ્ત્રવરસંપન્નમર્થશાસ્ત્ર વિશારદમ્ ।
સુધન્વાનમુપાધ્યાયં કચ્ચિત્ત્વં તાત મન્યસે ॥ 14 ॥
કચ્ચિદાત્મસમા શ્શૂરા શ્શ્રુતવંતો જિતેંદ્રિયાઃ ।
કુલીનાશ્ચેંગિતજ્ઞાશ્ચ કૃતાસ્તે તાત મંત્રિણઃ ॥ 15 ॥
મંત્રો વિજયમૂલં હિ રાજ્ઞાં ભવતિ રાઘવ ।
સુસંવૃતો મંત્રધરૈરમાત્યૈ શ્શાસ્ત્રકોવિદૈઃ ॥ 16 ॥
કચ્ચિન્નિદ્રાવશં નૈષીઃ કચ્ચિત્ કાલેઽવબુધ્યસે ।
કચ્ચિચ્ચાપરરાત્રેષુ ચિંતિયસ્યર્થનૈપુણમ્ ॥ 17 ॥
કચ્ચિન્મંત્રયસે નૈકઃ કચ્ચિન્ન બહુભિસ્સહ ।
કચ્ચિત્તે મંત્રિતો મંત્રો રાષ્ટ્રં ન પરિધાવતિ ॥ 18 ॥
કચ્ચિદર્થં વિનિશ્ચિત્ય લઘુમૂલં મહોદયમ્ ।
ક્ષિપ્રમારભસે કર્તું ન દીર્ઘયસિ રાઘવ ॥ 19 ॥
કચ્ચિત્તુ સુકૃતાન્યેવ કૃતરૂપાણિ વા પુનઃ ।
વિદુસ્તે સર્વકાર્યાણિ ન કર્તવ્યાનિ પાર્થિવાઃ ॥ 20 ॥
કચ્ચિન્નતર્કૈર્યુક્ત્યા વા યે ચાપ્યપરિકીર્તિતાઃ ।
ત્વયા વા તવામાત્યૈર્બુધ્યતે તાત મંત્રિતમ્ ॥ 21 ॥
કચ્ચિત્સહસ્રાન્મૂર્ખાણામેકમિચ્છસિ પંડિતમ્ ।
પંડિતો હ્યર્થકૃચ્છ્રેષુ કુર્યાન્નિશ્રેયસં મહત્ ॥ 22 ॥
સહસ્રાણ્યપિ મૂર્ખાણાં યુદ્યુપાસ્તે મહીપતિઃ ।
અથવાપ્યયુતાન્યેવ નાસ્તિ તેષુ સહાયતા ॥ 23 ॥
એકોઽપ્યમાત્યો મેધાવી શૂરો દક્ષો વિચક્ષણઃ ।
રાજાનં રાજપુત્રં વા પ્રાપયેન્મહતીં શ્રિયમ્ ॥ 24 ॥
કચ્ચિન્મુખ્યા મહાત્સ્વેવ મધ્યમેષુ ચ મધ્યમાઃ ।
જઘન્યાશ્ચ જઘન્યેષુ ભૃત્યાઃ કર્મસુ યોજિતાઃ ॥ 25 ॥
અમાત્યાનુપધાતીતાન્પિતૃપૈતામહાંછુચીન્ ।
શ્રેષ્ઠાંછ્રેષ્ઠેષુકચ્ચિત્વં નિયોજયસિ કર્મસુ ॥ 26 ॥
કચ્ચિન્નોગ્રેણ દંડેન ભૃશમુદ્વેજિતપ્રજમ્ ।
રાષ્ટ્રં તવાનુજાનંતિ મંત્રિણઃ કૈકયીસુત ॥ 27 ॥
કચ્ચિત્ત્વાં નાવજાનંતિ યાજકાઃ પતિતં યથા ।
ઉગ્રપ્રતિગ્રહીતારં કામયાનમિવ સ્ત્રિયઃ ॥ 28 ॥
ઉપાયકુશલં વૈદ્યં ભૃત્યસંદૂષણે રતમ્ ।
શૂરમૈશ્વર્યકામં ચ યો ન હંતિ સ હન્યતે ॥ 29 ॥
કચ્ચિદ્ધૃષ્ટશ્ચ શૂરશ્ચ મતિમાન્ ધૃતિમાન્ શુચિઃ ।
કુલીનશ્ચાનુરક્તશ્ચ દક્ષસ્સેનાપતિઃ કૃતઃ ॥ 30 ॥
બલવંતશ્ચ કચ્ચિત્તે મુખ્યા યુધ્દવિશારદાઃ ।
દૃષ્ટાપદાના વિક્રાંતાસ્ત્વયા સત્કૃત્યમાનિતાઃ ॥ 31 ॥
કચ્ચિદ્બલસ્ય ભક્તં ચ વેતનં ચ યથોચિતમ્ ।
સંપ્રાપ્તકાલં દાતવ્યં દદાસિ ન વિલંબસે ॥ 32 ॥
કાલાતિક્રમણાચ્ચૈવ ભક્તવેતનયોર્ભૃતાઃ ।
ભર્તુઃ કુપ્યંતિ દુષ્યંતિ સોઽનર્થ સ્સુમહાન્ સ્મૃતઃ ॥ 33 ॥
કચ્ચિત્સર્વેઽનુરક્તાસ્ત્વાં કુલપુત્રાઃ પ્રધાનતઃ ।
કચ્ચિત્પ્રાણાં સ્તવાર્થેષુ સંત્યજંતિ સમાહિતાઃ ॥ 34 ॥
કચ્ચિજ્જાનપદો વિદ્વાંદક્ષિણઃ પ્રતિભાનવાન્ ।
યથોક્તવાદી દૂતસ્તે કૃતો ભરત પંડિતઃ ॥ 35 ॥
કચ્ચિદષ્ટાદશાન્યેષુ સ્વપક્ષે દશ પંચ ચ ।
ત્રિભિસ્ત્રિભિરવિજ્ઞાતૈર્વેત્સિ તીર્થાનિ ચારકૈઃ ॥ 36 ॥
કચ્ચિદ્વ્યપાસ્તાનહિતાન્પ્રતિયાતાંશ્ચ સર્વદા ।
દુર્બલાનનવજ્ઞાય વર્તસે રિપુસૂદન ॥ 37 ॥
કચ્ચિન્ન લૌકાયતિકાન્બ્રાહ્મણાંસ્તાત સેવસે ।
અનર્થકુશલા હ્યેતે બાલાઃ પંડિતમાનિનઃ ॥ 38 ॥
ધર્મશાસ્ત્રેષુ મુખ્યેષુ વિદ્યમાનેષુ દુર્બુધાઃ ।
બુદ્ધિમાન્વીક્ષિકીં પ્રાપ્ય નિરર્થં પ્રવદંતિ તે ॥ 39 ॥
વીરૈરધ્યુષિતાં પૂર્વમસ્માકં તાત પૂર્વકૈઃ ।
સત્યનામાં દૃઢ દ્વારાં હસ્ત્યશ્વરથસંકુલામ્ ॥ 40 ॥
બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈર્વૈશ્યૈ સ્સ્વકર્મનિરતૈસ્સદા ।
જિતેંદ્રિયૈર્મહોત્સાહૈર્વૃતામાર્યૈ સ્સહસ્રશઃ ॥ 41 ॥
પ્રાસાદૈર્વિવિધાકારૈર્વૃતાં વૈદ્યજનાકુલામ્ ।
કચ્ચિત્સુમુદિતાં સ્ફીતામયોધ્યાં પરિરક્ષસિ ॥ 42 ॥
કચ્ચિચ્ચૈત્યશતૈર્જુષ્ટ સ્સુનિવિષ્ટજનાકુલઃ ।
દેવસ્થાનૈઃ પ્રપાભિશ્ચ તટાકૈશ્ચોપશોભિતઃ ॥ 43 ॥
પ્રહૃષ્ટનરનારીકસ્સમાજોત્સવશોભિતઃ ।
સુકૃષ્ટસીમા પશુમાન્હિંસાભિઃ પરિવર્જિતઃ ॥ 44 ॥
અદેવમાતૃકો રમ્ય શ્શ્વાપદૈઃ પરિવર્જિતઃ ।
પરિત્યક્તો ભયૈસ્સર્વૈઃ ખનિભિશ્ચોપશોભિતઃ ॥ 45 ॥
વિવર્જિતો નરૈઃ પાપૈર્મમ પૂર્વૈ સ્સુરક્ષિતઃ ।
કચ્ચિજ્જનપદસ્સ્ફીતઃ સુખં વસતિ રાઘવ ॥ 46 ॥
કચ્ચિત્તે દયિતાસ્સર્વે કૃષિગોરક્ષજીવિનઃ ।
વાર્તાયાં સંશ્રિતસ્તાત લોકો હિ સુખમેધતે ॥ 47 ॥
તેષાં ગુપ્તિપરીહારૈઃ કચ્ચિત્તે ભરણં કૃતમ્ ।
રક્ષ્યા હિ રાજ્ઞા ધર્મેણ સર્વે વિષયવાસિનઃ ॥ 48 ॥
કચ્ચિસ્ત્રિય સ્સાંત્વયસિ કચ્ચિત્તાશ્ચ સુરક્ષિતાઃ ।
કચ્ચિન્ન શ્રદ્ધાસ્યાસાં કચ્ચિદ્ગુહ્યં ન ભાષસે ॥ 49 ॥
કચ્ચિન્નાગવનં ગુપ્તં કચ્ચિત્તે સંતિ ધેનુકાઃ ।
કચ્ચિન્ન ગણિકાશ્વાનાં કુંજરાણાં ચ તૃપ્યસિ ॥ 50 ॥
કચ્ચિદ્દર્શયસે નિત્યં મનુષ્યાણાં વિભૂષિતમ્ ।
ઉત્થાયોત્થાય પૂર્વાહ્ણે રાજપુત્ર મહાપથે ॥ 51 ॥
કચ્ચિન્ન સર્વે કર્માંતાઃ પ્રત્યક્ષાસ્તેઽવિશંકયા ।
સર્વે વા પુનરુત્સૃષ્ટા મધ્યમેવાત્ર કારણમ્ ॥ 52 ॥
કચ્ચિત્સર્વાણિ દુર્ગાણિ ધનધાન્યાયુધોદકૈઃ ।
યંત્રૈશ્ચ પરિપૂર્ણાનિ તથા શિલ્પિધનુર્ધરૈઃ ॥ 53 ॥
આયસ્તે વિપુલઃ કચ્ચિત્કચ્ચિદલ્પતરો વ્યયઃ ।
અપાત્રેષુ ન તે કચ્ચિત્કોશો ગચ્છતિ રાઘવ ॥ 54 ॥
દેવતાર્થે ચ પિત્રર્થેબ્રાહ્મણાભ્યાગતેષુ ચ ।
યોધેષુ મિત્રવર્ગેષુ કચ્ચિદ્ગચ્છતિ તે વ્યયઃ ॥ 55 ॥
કચ્ચિદાર્યો વિશુદ્ધાત્મા ક્ષારિત શ્ચાપરકર્મણા ।
અપૃષ્ટ શ્શાસ્ત્રકુશલૈર્ન લોભાદ્વધ્યતે શુચિઃ ॥ 56 ॥
ગૃહીતશ્ચૈવ પૃષ્ટશ્ચ કાલે દૃષ્ટસ્સકારણઃ ।
કચ્ચિન્ન મુચ્યતે ચોરો ધનલોભાન્નરર્ષભ ॥ 57 ॥
વ્યસને કચ્ચિદાઢ્યસ્ય દુર્ગતસ્ય ચ રાઘવ ।
અર્થં વિરાગાઃ પશ્યંતિ તવામાત્યા બહુશ્રુતાઃ ॥ 58 ॥
યાનિ મિથ્યાભિશસ્તાનાં પતંત્યશ્રૂણિ રાઘવ ।
તાનિ પુત્રાન્પશૂન્ઘ્નંતિ પ્રીત્યર્થમનુશાસતઃ ॥ 59 ॥
કચ્ચિદ્વૃદ્ધાંશ્ચ બાલાંશ્ચ વૈદ્યામુખ્યાંશ્ચ રાઘવ ।
દાનેન મનસા વાચા ત્રિભિરેતૈર્બુભૂષસે ॥ 60 ॥
કચ્ચિદ્ગુરૂંશ્ચ વૃદ્ધાંશ્ચ તાપસાન્ દેવતાતિથીન્ ।
ચૈત્યાંશ્ચ સર્વાન્સિધ્દાર્થાન્બ્રાહ્મણાંશ્ચ નમસ્યસિ ॥ 61 ॥
કચ્ચિદર્થેન વા ધર્મમર્થં ધર્મેણ વા પુનઃ ।
ઉભૌ વા પ્રીતિલોભેન કામેન ચ ન બાધસે ॥ 62 ॥
કચ્ચિદર્થં ચ ધર્મં ચ કામં ચ જયતાં વર ।
વિભજ્ય કાલે કાલજ્ઞ સર્વાન્વરદ સેવસે ॥ 63 ॥
કચ્ચિત્તે બ્રાહ્મણા શ્શર્મ સર્વશાસ્ત્રાર્થકોવિદાઃ ।
આશંસંતે મહાપ્રાજ્ઞ પૌરજાનપદૈસ્સહ ॥ 64 ॥
નાસ્તિક્યમનૃતં ક્રોધં પ્રમાદં દીર્ઘસૂત્રતામ્ ।
અદર્શનં જ્ઞાનવતામાલસ્યં પંચવૃત્તિતામ્ ॥ 65 ॥
એકચિંતનમર્થાનામનર્થજ્ઞૈશ્ચ મંત્રણમ્ ।
નિશ્ચિતાનામનારંભં મંત્રસ્યાપરિરક્ષણમ્ ॥ 66 ॥
મંગલાદ્યપ્રયોગં ચ પ્રત્યુત્થાનં ચ સર્વતઃ ।
કચ્ચિત્વં વર્જયસ્યેતાન્રાજદોષાંશ્ચતુર્દશ ॥ 67 ॥
દશપંચચતુર્વર્ગાન્સપ્તવર્ગં ચ તત્ત્વતઃ ।
અષ્ટવર્ગં ત્રિવર્ગં ચ વિદ્યાસ્તિસ્રશ્ચ રાઘવ ॥ 68 ॥
ઇંદ્રિયાણાં જયં બુદ્ધ્યા ષાડ્ગુણ્યં દૈવમાનુષમ્ ।
કૃત્યં વિંશતિવર્ગં ચ તથા પ્રકૃતિમંડલમ્ ॥ 69 ॥
યાત્રાદંડવિધાનં ચ દ્વિયોની સંધિવિગ્રહૌ ।
કચ્ચિદેતાન્મહાપ્રાજ્ઞ યથાવદનુમન્યસે ॥ 70 ॥
મંત્રિભિસ્ત્વં યથોદ્દિષ્ટૈશ્ચતુર્ભિસ્ત્રિભિરેવ વા ।
કચ્ચિત્સમસ્તૈર્વ્યસ્તૈશ્ચ મંત્રં મંત્રયસે મિથઃ ॥ 71 ॥
કચ્ચિત્તે સફલા વેદાઃ કચ્ચિત્તે સફલાઃ ક્રિયાઃ ।
કચ્ચિત્તે સફલા દારાઃ કચ્ચિત્તે સફલં શ્રુતમ્ ॥ 72 ॥
કચ્ચિદેષૈવ તે બુદ્ધિર્યથોક્તા મમ રાઘવ ।
આયુષ્યા ચ યશસ્યા ચ ધર્મકામાર્થ સંહિતા ॥ 73 ॥
યાં વૃત્તિં વર્તતે તાતો યાં ચ નઃ પ્રપિતામહાઃ ।
તાં વૃત્તિં વર્તસે કચ્ચિદ્યાચ સત્પથગા શુભા ॥ 74 ॥
કચ્ચિત્સ્વાદુ કૃતં ભોજ્યમેકો નાશ્નાસિ રાઘવ ।
કચ્ચિદાશંસમાનેભ્યો મિત્રેભ્ય સ્સંપ્રયચ્છસિ ॥ 75 ॥
રાજા તુ ધર્મેણ હિ પાલયિત્વા મહામતિર્દંડધરઃ પ્રજાનામ્ ।
અવાપ્ય કૃત્સ્નાં વસુધાં યથાવદિતશ્ચ્યુત સ્સ્વર્ગમુપૈતિ વિદ્વાન્ ॥ 76 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાંડે શતતમસ્સર્ગઃ ॥
