śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇē ayōdhyākāṇḍam ।
atha dvādhikaśatatamassargaḥ ।
tāṃ śrutvā karuṇāṃ vāchaṃ piturmaraṇasaṃhitām ।
rāghavō bharatē nōktāṃ babhūva gatachētanaḥ ॥ 1 ॥
taṃ tu vajramivōtsṛṣṭamāhavē dānavāriṇā vāgvajrambharatē nōkta mamanōjñaṃ parantapaḥ ॥ 2 ॥
pragṛhya rāmō bāhū vaipuṣpitāgrō yathā drumaḥ ।
vanē paraśunā kṛttastathā bhuvi papāta ha ॥ 3 ॥
tathā hi patitaṃ rāmaṃ jagatyāṃ jagatīpatim ।
kūlaghātapariśrāntaṃ prasuptamiva kuñjaram ॥ 4 ॥
bhrātarastē mahēṣvāsaṃ sarvataśśōkakarśitam ।
rudantassaha vaidēhyā siṣichussalilēna vai ॥ 5 ॥
sa tu sañjñāṃ punarlabdhvā nētrābhyāmasramutsṛjan ।
upākrāmata kākutstha kṛpaṇaṃ bahu bhāṣitum ॥ 6 ॥
sa rāmassvargataṃ śrutvā pitaraṃ pṛthivīpatim ।
uvācha bharataṃ vākyaṃ dharmātmā dharmasaṃhitam ॥ 7 ॥
kiṃ kariṣyāmyayōdhyāyāṃ tātē diṣṭāṃ gatiṃ gatē ।
kastāṃ rājavarādhdīnāmayōdhyāṃ pālayiṣyati ॥ 8 ॥
kiṃ nu tasya mayā kāryaṃ durjātēna mahātmanaḥ ।
yō mṛtō mama śōkēna mayā chāpi na saṃskṛtaḥ ॥ 9 ॥
ahō bharata siddhārthō yēna rājā tvayā'nagha ।
śatrughnēna cha sarvēṣu prētakṛtyēṣu satkṛtaḥ ॥ 10 ॥
niṣpradhānāmanēkāgrāṃ narēndrēṇa vinākṛtām ।
nivṛttavanavāsō'pi nāyōdhyāṃ gantu mutsahē ॥ 11 ॥
samāptavanavāsaṃ māmayōdhyāyāṃ parantapa ।
kō'nu śāsiṣyati punastātē lōkāntaraṃ gatē ॥ 12 ॥
purā prēkṣya suvṛttaṃ māṃ pitā yānyāha sāntvayan ।
vākyāni tāni śrōṣyāmi kutaśśrōtrasukhānyaham ॥ 13 ॥
ēvamuktvā sa bharataṃ bhāryāmabhyētya rāghavaḥ ।
uvācha śōkasantaptaḥ pūrṇachandranibhānanām ॥ 14 ॥
sītē mṛtastē śvaśuraḥ pitrā hīnō'si lakṣmaṇa ।
bharatō duḥkhamāchaṣṭē svargataṃ pṛthivīpatim ॥ 15 ॥
tatō bahuguṇaṃ tēṣāṃ bāṣpaṃ nētrēṣvajāyata ।
tathā bruvati kākutsthē kumārāṇāṃ yaśasvinām ॥ 16 ॥
tatastē bhrātara sravrē bhṛśamāśvāsya duḥkhitam ।
abruvan jagatībhartuḥ kriyatāmudakaṃ pituḥ ॥ 17 ॥
sā sītā svargataṃ śrutvā śvaśuraṃ taṃ mahānṛpam ।
nētrābhyāmaśrupūrṇābhyā śaśākēkṣituṃ priyam ॥ 18 ॥
sāntvayitvā tu tāṃ rāmō rudantīṃ janakātmajām ।
uvācha lakṣmaṇaṃ tatra duḥkhitō duḥkhitaṃ vachaḥ ॥ 19 ॥
ānayēṅgudipiṇyākaṃ chīramāhara chōttaram ।
jalakriyārthaṃ tātasya gamiṣyāmi mahātmanaḥ ॥ 20 ॥
sītā purastādvrajatu tvamēnāmabhitō vraja ।
ahaṃ paśchādgamiṣyāmi gatirhyēṣā sudāruṇā ॥ 21 ॥
tatō nityānugastēṣāṃ viditātmā mahāmatiḥ ।
mṛdurdāntaścha kāntaścha rāmē cha dṛḍhabhaktimān ॥ 22 ॥
sumantra stairnṛpasutaissārdhamāśvasya rāghavam ।
avātārayadālambya nadīṃ mandākinīṃ śivām ॥ 23 ॥
tatō nityānugastēṣāṃ viditātmā mahāmatiḥ ।
mṛdurdāntaścha śāntaścha rāmē cha dṛḍhabhaktimān ॥ 24 ॥
sumantrastairnṛpasutaiḥ sārdhamāśvāsya rāghavam ।
avātārayadālambya nadīṃ mandākinīṃ śivām ॥ 25 ॥
tē sutīrthāṃ tataḥ kṛchChrādupāgamya yaśasvinaḥ ।
nadīṃ mandākinīṃ ramyāṃ sadā puṣpitakānanām ॥ 26 ॥
śīghrasrōtasamāsādya tīrthaṃ śivamakardamam ।
siṣichu stūdakaṃ rājñē tata ētad bhavatviti ॥ 27 ॥
tē sutīrthāṃ tataḥ kṛchChrādupāgamya yaśasvinaḥ ।
nadīṃ mandākinīṃ ramyāṃ sadā puṣpitakānanām ॥ 28 ॥
śīghrasrōtasamāsādya tīrthaṃ śivamakardamam ।
siṣichu stūdakaṃ rājñē tātaitattē bhavatviti ॥ 29 ॥
pragṛhya cha mahīpālō jalapūritamañjalim ।
diśaṃ yāmyāmabhimukhō rudanvachanamabravīt ॥ 30 ॥
ētattē rājaśārdūla vimalaṃ tōyamakṣayam ।
pitṛlōkagata syādya maddattamupatiṣṭhatu ॥ 31 ॥
tatō mandākinītīrātpratyuttīrya sa rāghavaḥ ।
pituśchakāra tējasvī nirvāpaṃ bhrātṛbhi saha ॥ 32 ॥
aiṅgudaṃ badarīmiśraṃ piṇyākaṃ darbhasaṃstarē ।
nyasya rāmassaduḥkhārtō rudanvachanamabravīt ॥ 33 ॥
idaṃ bhuṅkṣvamahārāja prītō yadaśanā vayam ।
yadannaḥ puruṣō bhavati tadannā stasya dēvatāḥ ॥ 34 ॥
tata stēnaiva mārgēṇa pratyuttīrya sarittaṭāt ।
ārurōha naravyāghrō ramyasānuṃ mahīdharam ॥ 35 ॥
tataḥ parṇakuṭīdvāramāsādya jagatīpatiḥ ।
parijagrāha bāhubhyāmubhau bharatalakṣmaṇau ॥ 36 ॥
tēṣāṃ tu rudatāṃ śabdāt pratiśabdō'bhavad girau ।
bhrātṝṇāṃ saha vaidēhyā siṃhānāṃ nardatāmiva ॥ 37 ॥
mahābalānāṃ rudatāṃ kurvatāmudakaṃ pituḥ ।
vijñāya tumulaṃ śabdaṃ trastā bharata sainikāḥ ॥ 38 ॥
abruvaṃśchāpi rāmēṇa bharata saṅgatō dhruvam ।
tēṣāmēva mahān śabdaḥ śōchatāṃ pitaraṃ mṛtam ॥ 39 ॥
atha vāsānparityajya taṃ sarvē'bhimukhāssvanam ।
apyēkamanasō jagmuryathāsthānaṃ pradhāvitāḥ ॥ 40 ॥
hayairanyē gajairanyē rathairanyē svalaṅkṛtaiḥ ।
sukumārā stathaivānyē padbhirēva narā yayuḥ ॥ 41 ॥
achiraprōṣitaṃ rāmaṃ chiraviprōṣitaṃ yathā ।
draṣṭukāmō janaḥ sarvō jagāma sahasā''śramam ॥ 42 ॥
bhrātṛṇāṃ tvaritāstē tu draṣṭukāmā samāgamam ।
yayurbahuvidhairyānaiḥ khuranēmisvanākulaiḥ ॥ 43 ॥
sā bhūmirbahubhiryānaiḥ rathanēmisamāhatā ।
mumōcha tumulaṃ śabdaṃ dyaurivābhrasamāgamē ॥ 44 ॥
tēna vitrāsitā nāgāḥ karēṇuparivāritāḥ ।
āvāsayantō gandhēna jagmuranyadvanaṃ tataḥ ॥ 45 ॥
varāha vṛkasaṅghāścha mahiṣāḥ sṛmarāstathā ।
vyāghragōkarṇagavayā vitrēsuḥ pṛṣatai saha ॥ 46 ॥
rathāṅgasāhvā natyūhā haṃsāḥ kāraṇḍavāḥ parē ।
tathā puṃskōkilāḥ krauñchā visañjñā bhējirē diśaḥ ॥ 47 ॥
tēna śabdēna vitrastairākāśaṃ pakṣibhirvṛtam ।
manuṣyairāvṛtā bhūmirubhayaṃ prababhau tadā ॥ 48 ॥
tatastaṃ puraṣavyāghraṃ yaśasvinamakalpaṣam ।
āsīnaṃ sthaṇḍilē rāmaṃ dadarśa sahasā janaḥ ॥ 49 ॥
vigarhamāṇaḥ kaikēyīṃ mantharāsahitāmapi ।
abhigamya janō rāmaṃ bāṣpapūrṇamukhō'bhavat ॥ 50 ॥
tānnarānbāṣpapūrṇākṣānsamīkṣyātha suduḥkhitān ।
paryaṣvajata dharmajñaḥ pitṛvanmātṛvachcha saḥ ॥ 51 ॥
sa tatra kāṃśchitpariṣasvajē narānnarāstu kēchittu tamabhyavādayan ।
chakāra sarvānsavayasyabāndhavānyathārha māsādya tadā nṛpātmajaḥ ॥ 52 ॥
sa tatra tēṣāṃ rudatāṃ mahātmanāṃ bhuvaṃ cha khaṃ chānuninādayansvanaḥ ।
guhā girīṇāṃ cha diśaścha santataṃ mṛdaṅgaghōṣapratimaḥ praśuśruvē ॥ 53 ॥
ityārṣē śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīya ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē dvādhikaśatatamassargaḥ ॥