श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकांडम् ।
अथ द्वाधिकशततमस्सर्गः ।
तां श्रुत्वा करुणां वाचं पितुर्मरणसंहिताम् ।
राघवो भरते नोक्तां बभूव गतचेतनः ॥ 1 ॥
तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणा वाग्वज्रंभरते नोक्त ममनोज्ञं परंतपः ॥ 2 ॥
प्रगृह्य रामो बाहू वैपुष्पिताग्रो यथा द्रुमः ।
वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह ॥ 3 ॥
तथा हि पतितं रामं जगत्यां जगतीपतिम् ।
कूलघातपरिश्रांतं प्रसुप्तमिव कुंजरम् ॥ 4 ॥
भ्रातरस्ते महेष्वासं सर्वतश्शोककर्शितम् ।
रुदंतस्सह वैदेह्या सिषिचुस्सलिलेन वै ॥ 5 ॥
स तु संज्ञां पुनर्लब्ध्वा नेत्राभ्यामस्रमुत्सृजन् ।
उपाक्रामत काकुत्स्थ कृपणं बहु भाषितुम् ॥ 6 ॥
स रामस्स्वर्गतं श्रुत्वा पितरं पृथिवीपतिम् ।
उवाच भरतं वाक्यं धर्मात्मा धर्मसंहितम् ॥ 7 ॥
किं करिष्याम्ययोध्यायां ताते दिष्टां गतिं गते ।
कस्तां राजवराध्दीनामयोध्यां पालयिष्यति ॥ 8 ॥
किं नु तस्य मया कार्यं दुर्जातेन महात्मनः ।
यो मृतो मम शोकेन मया चापि न संस्कृतः ॥ 9 ॥
अहो भरत सिद्धार्थो येन राजा त्वयाऽनघ ।
शत्रुघ्नेन च सर्वेषु प्रेतकृत्येषु सत्कृतः ॥ 10 ॥
निष्प्रधानामनेकाग्रां नरेंद्रेण विनाकृताम् ।
निवृत्तवनवासोऽपि नायोध्यां गंतु मुत्सहे ॥ 11 ॥
समाप्तवनवासं मामयोध्यायां परंतप ।
कोऽनु शासिष्यति पुनस्ताते लोकांतरं गते ॥ 12 ॥
पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्याह सांत्वयन् ।
वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कुतश्श्रोत्रसुखान्यहम् ॥ 13 ॥
एवमुक्त्वा स भरतं भार्यामभ्येत्य राघवः ।
उवाच शोकसंतप्तः पूर्णचंद्रनिभाननाम् ॥ 14 ॥
सीते मृतस्ते श्वशुरः पित्रा हीनोऽसि लक्ष्मण ।
भरतो दुःखमाचष्टे स्वर्गतं पृथिवीपतिम् ॥ 15 ॥
ततो बहुगुणं तेषां बाष्पं नेत्रेष्वजायत ।
तथा ब्रुवति काकुत्स्थे कुमाराणां यशस्विनाम् ॥ 16 ॥
ततस्ते भ्रातर स्रव्रे भृशमाश्वास्य दुःखितम् ।
अब्रुवन् जगतीभर्तुः क्रियतामुदकं पितुः ॥ 17 ॥
सा सीता स्वर्गतं श्रुत्वा श्वशुरं तं महानृपम् ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्या शशाकेक्षितुं प्रियम् ॥ 18 ॥
सांत्वयित्वा तु तां रामो रुदंतीं जनकात्मजाम् ।
उवाच लक्ष्मणं तत्र दुःखितो दुःखितं वचः ॥ 19 ॥
आनयेंगुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम् ।
जलक्रियार्थं तातस्य गमिष्यामि महात्मनः ॥ 20 ॥
सीता पुरस्ताद्व्रजतु त्वमेनामभितो व्रज ।
अहं पश्चाद्गमिष्यामि गतिर्ह्येषा सुदारुणा ॥ 21 ॥
ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः ।
मृदुर्दांतश्च कांतश्च रामे च दृढभक्तिमान् ॥ 22 ॥
सुमंत्र स्तैर्नृपसुतैस्सार्धमाश्वस्य राघवम् ।
अवातारयदालंब्य नदीं मंदाकिनीं शिवाम् ॥ 23 ॥
ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः ।
मृदुर्दांतश्च शांतश्च रामे च दृढभक्तिमान् ॥ 24 ॥
सुमंत्रस्तैर्नृपसुतैः सार्धमाश्वास्य राघवम् ।
अवातारयदालंब्य नदीं मंदाकिनीं शिवाम् ॥ 25 ॥
ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः ।
नदीं मंदाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम् ॥ 26 ॥
शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्दमम् ।
सिषिचु स्तूदकं राज्ञे तत एतद् भवत्विति ॥ 27 ॥
ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः ।
नदीं मंदाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम् ॥ 28 ॥
शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्दमम् ।
सिषिचु स्तूदकं राज्ञे तातैतत्ते भवत्विति ॥ 29 ॥
प्रगृह्य च महीपालो जलपूरितमंजलिम् ।
दिशं याम्यामभिमुखो रुदन्वचनमब्रवीत् ॥ 30 ॥
एतत्ते राजशार्दूल विमलं तोयमक्षयम् ।
पितृलोकगत स्याद्य मद्दत्तमुपतिष्ठतु ॥ 31 ॥
ततो मंदाकिनीतीरात्प्रत्युत्तीर्य स राघवः ।
पितुश्चकार तेजस्वी निर्वापं भ्रातृभि सह ॥ 32 ॥
ऐंगुदं बदरीमिश्रं पिण्याकं दर्भसंस्तरे ।
न्यस्य रामस्सदुःखार्तो रुदन्वचनमब्रवीत् ॥ 33 ॥
इदं भुंक्ष्वमहाराज प्रीतो यदशना वयम् ।
यदन्नः पुरुषो भवति तदन्ना स्तस्य देवताः ॥ 34 ॥
तत स्तेनैव मार्गेण प्रत्युत्तीर्य सरित्तटात् ।
आरुरोह नरव्याघ्रो रम्यसानुं महीधरम् ॥ 35 ॥
ततः पर्णकुटीद्वारमासाद्य जगतीपतिः ।
परिजग्राह बाहुभ्यामुभौ भरतलक्ष्मणौ ॥ 36 ॥
तेषां तु रुदतां शब्दात् प्रतिशब्दोऽभवद् गिरौ ।
भ्रातॄणां सह वैदेह्या सिंहानां नर्दतामिव ॥ 37 ॥
महाबलानां रुदतां कुर्वतामुदकं पितुः ।
विज्ञाय तुमुलं शब्दं त्रस्ता भरत सैनिकाः ॥ 38 ॥
अब्रुवंश्चापि रामेण भरत संगतो ध्रुवम् ।
तेषामेव महान् शब्दः शोचतां पितरं मृतम् ॥ 39 ॥
अथ वासान्परित्यज्य तं सर्वेऽभिमुखास्स्वनम् ।
अप्येकमनसो जग्मुर्यथास्थानं प्रधाविताः ॥ 40 ॥
हयैरन्ये गजैरन्ये रथैरन्ये स्वलंकृतैः ।
सुकुमारा स्तथैवान्ये पद्भिरेव नरा ययुः ॥ 41 ॥
अचिरप्रोषितं रामं चिरविप्रोषितं यथा ।
द्रष्टुकामो जनः सर्वो जगाम सहसाऽऽश्रमम् ॥ 42 ॥
भ्रातृणां त्वरितास्ते तु द्रष्टुकामा समागमम् ।
ययुर्बहुविधैर्यानैः खुरनेमिस्वनाकुलैः ॥ 43 ॥
सा भूमिर्बहुभिर्यानैः रथनेमिसमाहता ।
मुमोच तुमुलं शब्दं द्यौरिवाभ्रसमागमे ॥ 44 ॥
तेन वित्रासिता नागाः करेणुपरिवारिताः ।
आवासयंतो गंधेन जग्मुरन्यद्वनं ततः ॥ 45 ॥
वराह वृकसंघाश्च महिषाः सृमरास्तथा ।
व्याघ्रगोकर्णगवया वित्रेसुः पृषतै सह ॥ 46 ॥
रथांगसाह्वा नत्यूहा हंसाः कारंडवाः परे ।
तथा पुंस्कोकिलाः क्रौंचा विसंज्ञा भेजिरे दिशः ॥ 47 ॥
तेन शब्देन वित्रस्तैराकाशं पक्षिभिर्वृतम् ।
मनुष्यैरावृता भूमिरुभयं प्रबभौ तदा ॥ 48 ॥
ततस्तं पुरषव्याघ्रं यशस्विनमकल्पषम् ।
आसीनं स्थंडिले रामं ददर्श सहसा जनः ॥ 49 ॥
विगर्हमाणः कैकेयीं मंथरासहितामपि ।
अभिगम्य जनो रामं बाष्पपूर्णमुखोऽभवत् ॥ 50 ॥
तान्नरान्बाष्पपूर्णाक्षान्समीक्ष्याथ सुदुःखितान् ।
पर्यष्वजत धर्मज्ञः पितृवन्मातृवच्च सः ॥ 51 ॥
स तत्र कांश्चित्परिषस्वजे नरान्नरास्तु केचित्तु तमभ्यवादयन् ।
चकार सर्वान्सवयस्यबांधवान्यथार्ह मासाद्य तदा नृपात्मजः ॥ 52 ॥
स तत्र तेषां रुदतां महात्मनां भुवं च खं चानुनिनादयन्स्वनः ।
गुहा गिरीणां च दिशश्च संततं मृदंगघोषप्रतिमः प्रशुश्रुवे ॥ 53 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकांडे द्वाधिकशततमस्सर्गः ॥
