શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાંડમ્ ।
અથ દ્વાધિકશતતમસ્સર્ગઃ ।
તાં શ્રુત્વા કરુણાં વાચં પિતુર્મરણસંહિતામ્ ।
રાઘવો ભરતે નોક્તાં બભૂવ ગતચેતનઃ ॥ 1 ॥
તં તુ વજ્રમિવોત્સૃષ્ટમાહવે દાનવારિણા વાગ્વજ્રંભરતે નોક્ત મમનોજ્ઞં પરંતપઃ ॥ 2 ॥
પ્રગૃહ્ય રામો બાહૂ વૈપુષ્પિતાગ્રો યથા દ્રુમઃ ।
વને પરશુના કૃત્તસ્તથા ભુવિ પપાત હ ॥ 3 ॥
તથા હિ પતિતં રામં જગત્યાં જગતીપતિમ્ ।
કૂલઘાતપરિશ્રાંતં પ્રસુપ્તમિવ કુંજરમ્ ॥ 4 ॥
ભ્રાતરસ્તે મહેષ્વાસં સર્વતશ્શોકકર્શિતમ્ ।
રુદંતસ્સહ વૈદેહ્યા સિષિચુસ્સલિલેન વૈ ॥ 5 ॥
સ તુ સંજ્ઞાં પુનર્લબ્ધ્વા નેત્રાભ્યામસ્રમુત્સૃજન્ ।
ઉપાક્રામત કાકુત્સ્થ કૃપણં બહુ ભાષિતુમ્ ॥ 6 ॥
સ રામસ્સ્વર્ગતં શ્રુત્વા પિતરં પૃથિવીપતિમ્ ।
ઉવાચ ભરતં વાક્યં ધર્માત્મા ધર્મસંહિતમ્ ॥ 7 ॥
કિં કરિષ્યામ્યયોધ્યાયાં તાતે દિષ્ટાં ગતિં ગતે ।
કસ્તાં રાજવરાધ્દીનામયોધ્યાં પાલયિષ્યતિ ॥ 8 ॥
કિં નુ તસ્ય મયા કાર્યં દુર્જાતેન મહાત્મનઃ ।
યો મૃતો મમ શોકેન મયા ચાપિ ન સંસ્કૃતઃ ॥ 9 ॥
અહો ભરત સિદ્ધાર્થો યેન રાજા ત્વયાઽનઘ ।
શત્રુઘ્નેન ચ સર્વેષુ પ્રેતકૃત્યેષુ સત્કૃતઃ ॥ 10 ॥
નિષ્પ્રધાનામનેકાગ્રાં નરેંદ્રેણ વિનાકૃતામ્ ।
નિવૃત્તવનવાસોઽપિ નાયોધ્યાં ગંતુ મુત્સહે ॥ 11 ॥
સમાપ્તવનવાસં મામયોધ્યાયાં પરંતપ ।
કોઽનુ શાસિષ્યતિ પુનસ્તાતે લોકાંતરં ગતે ॥ 12 ॥
પુરા પ્રેક્ષ્ય સુવૃત્તં માં પિતા યાન્યાહ સાંત્વયન્ ।
વાક્યાનિ તાનિ શ્રોષ્યામિ કુતશ્શ્રોત્રસુખાન્યહમ્ ॥ 13 ॥
એવમુક્ત્વા સ ભરતં ભાર્યામભ્યેત્ય રાઘવઃ ।
ઉવાચ શોકસંતપ્તઃ પૂર્ણચંદ્રનિભાનનામ્ ॥ 14 ॥
સીતે મૃતસ્તે શ્વશુરઃ પિત્રા હીનોઽસિ લક્ષ્મણ ।
ભરતો દુઃખમાચષ્ટે સ્વર્ગતં પૃથિવીપતિમ્ ॥ 15 ॥
તતો બહુગુણં તેષાં બાષ્પં નેત્રેષ્વજાયત ।
તથા બ્રુવતિ કાકુત્સ્થે કુમારાણાં યશસ્વિનામ્ ॥ 16 ॥
તતસ્તે ભ્રાતર સ્રવ્રે ભૃશમાશ્વાસ્ય દુઃખિતમ્ ।
અબ્રુવન્ જગતીભર્તુઃ ક્રિયતામુદકં પિતુઃ ॥ 17 ॥
સા સીતા સ્વર્ગતં શ્રુત્વા શ્વશુરં તં મહાનૃપમ્ ।
નેત્રાભ્યામશ્રુપૂર્ણાભ્યા શશાકેક્ષિતું પ્રિયમ્ ॥ 18 ॥
સાંત્વયિત્વા તુ તાં રામો રુદંતીં જનકાત્મજામ્ ।
ઉવાચ લક્ષ્મણં તત્ર દુઃખિતો દુઃખિતં વચઃ ॥ 19 ॥
આનયેંગુદિપિણ્યાકં ચીરમાહર ચોત્તરમ્ ।
જલક્રિયાર્થં તાતસ્ય ગમિષ્યામિ મહાત્મનઃ ॥ 20 ॥
સીતા પુરસ્તાદ્વ્રજતુ ત્વમેનામભિતો વ્રજ ।
અહં પશ્ચાદ્ગમિષ્યામિ ગતિર્હ્યેષા સુદારુણા ॥ 21 ॥
તતો નિત્યાનુગસ્તેષાં વિદિતાત્મા મહામતિઃ ।
મૃદુર્દાંતશ્ચ કાંતશ્ચ રામે ચ દૃઢભક્તિમાન્ ॥ 22 ॥
સુમંત્ર સ્તૈર્નૃપસુતૈસ્સાર્ધમાશ્વસ્ય રાઘવમ્ ।
અવાતારયદાલંબ્ય નદીં મંદાકિનીં શિવામ્ ॥ 23 ॥
તતો નિત્યાનુગસ્તેષાં વિદિતાત્મા મહામતિઃ ।
મૃદુર્દાંતશ્ચ શાંતશ્ચ રામે ચ દૃઢભક્તિમાન્ ॥ 24 ॥
સુમંત્રસ્તૈર્નૃપસુતૈઃ સાર્ધમાશ્વાસ્ય રાઘવમ્ ।
અવાતારયદાલંબ્ય નદીં મંદાકિનીં શિવામ્ ॥ 25 ॥
તે સુતીર્થાં તતઃ કૃચ્છ્રાદુપાગમ્ય યશસ્વિનઃ ।
નદીં મંદાકિનીં રમ્યાં સદા પુષ્પિતકાનનામ્ ॥ 26 ॥
શીઘ્રસ્રોતસમાસાદ્ય તીર્થં શિવમકર્દમમ્ ।
સિષિચુ સ્તૂદકં રાજ્ઞે તત એતદ્ ભવત્વિતિ ॥ 27 ॥
તે સુતીર્થાં તતઃ કૃચ્છ્રાદુપાગમ્ય યશસ્વિનઃ ।
નદીં મંદાકિનીં રમ્યાં સદા પુષ્પિતકાનનામ્ ॥ 28 ॥
શીઘ્રસ્રોતસમાસાદ્ય તીર્થં શિવમકર્દમમ્ ।
સિષિચુ સ્તૂદકં રાજ્ઞે તાતૈતત્તે ભવત્વિતિ ॥ 29 ॥
પ્રગૃહ્ય ચ મહીપાલો જલપૂરિતમંજલિમ્ ।
દિશં યામ્યામભિમુખો રુદન્વચનમબ્રવીત્ ॥ 30 ॥
એતત્તે રાજશાર્દૂલ વિમલં તોયમક્ષયમ્ ।
પિતૃલોકગત સ્યાદ્ય મદ્દત્તમુપતિષ્ઠતુ ॥ 31 ॥
તતો મંદાકિનીતીરાત્પ્રત્યુત્તીર્ય સ રાઘવઃ ।
પિતુશ્ચકાર તેજસ્વી નિર્વાપં ભ્રાતૃભિ સહ ॥ 32 ॥
ઐંગુદં બદરીમિશ્રં પિણ્યાકં દર્ભસંસ્તરે ।
ન્યસ્ય રામસ્સદુઃખાર્તો રુદન્વચનમબ્રવીત્ ॥ 33 ॥
ઇદં ભુંક્ષ્વમહારાજ પ્રીતો યદશના વયમ્ ।
યદન્નઃ પુરુષો ભવતિ તદન્ના સ્તસ્ય દેવતાઃ ॥ 34 ॥
તત સ્તેનૈવ માર્ગેણ પ્રત્યુત્તીર્ય સરિત્તટાત્ ।
આરુરોહ નરવ્યાઘ્રો રમ્યસાનું મહીધરમ્ ॥ 35 ॥
તતઃ પર્ણકુટીદ્વારમાસાદ્ય જગતીપતિઃ ।
પરિજગ્રાહ બાહુભ્યામુભૌ ભરતલક્ષ્મણૌ ॥ 36 ॥
તેષાં તુ રુદતાં શબ્દાત્ પ્રતિશબ્દોઽભવદ્ ગિરૌ ।
ભ્રાતૄણાં સહ વૈદેહ્યા સિંહાનાં નર્દતામિવ ॥ 37 ॥
મહાબલાનાં રુદતાં કુર્વતામુદકં પિતુઃ ।
વિજ્ઞાય તુમુલં શબ્દં ત્રસ્તા ભરત સૈનિકાઃ ॥ 38 ॥
અબ્રુવંશ્ચાપિ રામેણ ભરત સંગતો ધ્રુવમ્ ।
તેષામેવ મહાન્ શબ્દઃ શોચતાં પિતરં મૃતમ્ ॥ 39 ॥
અથ વાસાન્પરિત્યજ્ય તં સર્વેઽભિમુખાસ્સ્વનમ્ ।
અપ્યેકમનસો જગ્મુર્યથાસ્થાનં પ્રધાવિતાઃ ॥ 40 ॥
હયૈરન્યે ગજૈરન્યે રથૈરન્યે સ્વલંકૃતૈઃ ।
સુકુમારા સ્તથૈવાન્યે પદ્ભિરેવ નરા યયુઃ ॥ 41 ॥
અચિરપ્રોષિતં રામં ચિરવિપ્રોષિતં યથા ।
દ્રષ્ટુકામો જનઃ સર્વો જગામ સહસાઽઽશ્રમમ્ ॥ 42 ॥
ભ્રાતૃણાં ત્વરિતાસ્તે તુ દ્રષ્ટુકામા સમાગમમ્ ।
યયુર્બહુવિધૈર્યાનૈઃ ખુરનેમિસ્વનાકુલૈઃ ॥ 43 ॥
સા ભૂમિર્બહુભિર્યાનૈઃ રથનેમિસમાહતા ।
મુમોચ તુમુલં શબ્દં દ્યૌરિવાભ્રસમાગમે ॥ 44 ॥
તેન વિત્રાસિતા નાગાઃ કરેણુપરિવારિતાઃ ।
આવાસયંતો ગંધેન જગ્મુરન્યદ્વનં તતઃ ॥ 45 ॥
વરાહ વૃકસંઘાશ્ચ મહિષાઃ સૃમરાસ્તથા ।
વ્યાઘ્રગોકર્ણગવયા વિત્રેસુઃ પૃષતૈ સહ ॥ 46 ॥
રથાંગસાહ્વા નત્યૂહા હંસાઃ કારંડવાઃ પરે ।
તથા પુંસ્કોકિલાઃ ક્રૌંચા વિસંજ્ઞા ભેજિરે દિશઃ ॥ 47 ॥
તેન શબ્દેન વિત્રસ્તૈરાકાશં પક્ષિભિર્વૃતમ્ ।
મનુષ્યૈરાવૃતા ભૂમિરુભયં પ્રબભૌ તદા ॥ 48 ॥
તતસ્તં પુરષવ્યાઘ્રં યશસ્વિનમકલ્પષમ્ ।
આસીનં સ્થંડિલે રામં દદર્શ સહસા જનઃ ॥ 49 ॥
વિગર્હમાણઃ કૈકેયીં મંથરાસહિતામપિ ।
અભિગમ્ય જનો રામં બાષ્પપૂર્ણમુખોઽભવત્ ॥ 50 ॥
તાન્નરાન્બાષ્પપૂર્ણાક્ષાન્સમીક્ષ્યાથ સુદુઃખિતાન્ ।
પર્યષ્વજત ધર્મજ્ઞઃ પિતૃવન્માતૃવચ્ચ સઃ ॥ 51 ॥
સ તત્ર કાંશ્ચિત્પરિષસ્વજે નરાન્નરાસ્તુ કેચિત્તુ તમભ્યવાદયન્ ।
ચકાર સર્વાન્સવયસ્યબાંધવાન્યથાર્હ માસાદ્ય તદા નૃપાત્મજઃ ॥ 52 ॥
સ તત્ર તેષાં રુદતાં મહાત્મનાં ભુવં ચ ખં ચાનુનિનાદયન્સ્વનઃ ।
ગુહા ગિરીણાં ચ દિશશ્ચ સંતતં મૃદંગઘોષપ્રતિમઃ પ્રશુશ્રુવે ॥ 53 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાંડે દ્વાધિકશતતમસ્સર્ગઃ ॥
