શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાંડમ્ ।
અથ દ્વાદશસ્સર્ગઃ ।
તતશ્શૃત્વા મહારાજઃ કૈકેય્યા દારુણં વચઃ ।
ચિંતામભિસમાપેદે મુહૂર્તં પ્રતતાપ ચ ॥ 1 ॥
કિન્નુ મે યદિ વા સ્વપ્નશ્ચિત્તમોહોઽપિ વા મમ ।
અનુભૂતોપસર્ગો વા મનસો વાપ્યુપદ્રવઃ ॥ 2 ॥
ઇતિ સંચિંત્ય તદ્રાજા નાધ્યગચ્છત્તદાસુખમ્ ।
પ્રતિલભ્ય ચિરાત્સંજ્ઞાં કૈકેયીવાક્યતાડિતઃ ॥ 3 ॥
વ્યથિતો વિક્લબશ્ચૈવ વ્યાઘ્રીં દૃષ્ટ્વા યથા મૃગઃ ।
અસંવૃતાયામાસીનો જગત્યાં દીર્ઘમુચ્છવસન્ ॥ 4 ॥
મંડલે પન્નગો રુદ્ધો મંત્રૈરિવ મહાવિષઃ ।
અહો ધિગિતિ સામર્ષો વાચમુક્ત્વા નરાધિપઃ ॥ 5 ॥
મોહમાપેદિવાન્ભૂય શ્શોકોપહતચેતનઃ ।
ચિરેણ તુ નૃપ સ્સંજ્ઞાં પ્રતિલભ્ય સુદુઃખિતઃ ॥ 6 ॥
કૈકેયીમબ્રવીત્ક્રુદ્ધઃપ્રદહન્નિવ ચક્ષુષા ।
નૃશંસે દુષ્ટચારિત્રે કુલસ્યાસ્ય વિનાશિનિ ॥ 7 ॥
કિં કૃતં તવ રામેણ પાપં પાપે મયાપિ વા ।
યદા તે જનનીતુલ્યાં વૃત્તિં વહતિ રાઘવઃ ॥ 8 ॥
તસ્યૈવ ત્વમનર્થાય કિંનિમિત્તમિહોદ્યતા ।
ત્વં મયાઽઽત્મવિનાશાર્થં ભવનં સ્વં પ્રવેશિતા ॥ 9 ॥
અવિજ્ઞાનાન્નૃપસુતા વ્યાલી તીક્ષ્ણવિષા યથા ।
જીવલોકો યદા સર્વો રામસ્યાહ ગુણસ્તવમ્ ॥ 10 ॥
અપરાધં કિમુદ્દિશ્ય ત્યક્ષ્યામીષ્ટમહં સુતમ્ ।
કૌસલ્યાં વા સુમિત્રાં વા ત્યજેયમપિ વા શ્રિયમ્ ॥ 11 ॥
જીવિતં વાઽત્મનો રામં ન ત્વેવ પિતૃવત્સલમ્ ।
પરા ભવતિ મે પ્રીતિર્દૃષ્ટ્વા તનયમગ્રજમ્ ॥ 12 ॥
અપશ્યતસ્તુ મે રામં નષ્ટા ભવતિ ચેતના ।
તિષ્ઠેલ્લોકો વિના સૂર્યં શસ્યં વા સલિલં વિના ॥ 13 ॥
ન તુ રામં વિના દેહે તિષ્ઠેત્તુ મમ જીવિતમ્ ।
તદલં ત્યજ્યતામેષ નિશ્ચયઃ પાપનિશ્ચયે ॥ 14 ॥
અપિ તે ચરણૈ મૂર્ધ્ના સ્પૃશામ્યેષ પ્રસીદ મે ।
કિમિદં ચિંતિતં પાપે ત્વયા પરમદારુણમ્ ॥ 15 ॥
અથ જિજ્ઞાસસે માં ત્વં ભરતસ્ય પ્રિયાપ્રિયે ।
અસ્તુ યત્તત્ત્વયા પૂર્વં વ્યાહૃતં રાઘવં પ્રતિ ॥ 16 ॥
સ મે જ્યેષ્ઠસ્સુત શ્રીમાંધર્મજ્યેષ્ઠ ઇતીવ મે ।
તત્ત્વયા પ્રિયવાદિન્યા સેવાર્થં કથિતં ભવેત્ ॥ 17 ॥
તચ્છ્રુત્વા શોકસંતપ્તા સંતાપયસિ માં ભૃશમ્ ।
આવિષ્ટાઽસિ ગૃહં શૂન્યં સા ત્વં પરવશં ગતા ॥ 18 ॥
ઇક્ષ્વાકૂણાં કુલે દેવિ સંપ્રાપ્તસ્સુમહાનયમ્ ।
અનયો નયસંપન્ને યત્ર તે વિકૃતા મતિઃ ॥ 19 ॥
નહિ કિંચિદયુક્તં વા વિપ્રિયં વા પુરા મમ ।
અકરોસ્ત્વં વિશાલાક્ષિ તેન ન શ્રદ્દધામ્યહમ્ ॥ 20 ॥
નનુ તે રાઘવસ્તુલ્યો ભરતેન મહાત્મના ।
બહુશો હિ સુબાલે ત્વં કથાઃ કથયસે મમ ॥ 21 ॥
તસ્ય ધર્માત્મનો દેવિ વનવાસં યશસ્વિનઃ ।
કથં રોચયસે ભીરુ નવ વર્ષાણિ પંચ ચ ॥ 22 ॥
અત્યંતસુકુમારસ્ય તસ્ય ધર્મે ધૃતાત્મનઃ ।
કથં રોચયસે વાસમરણ્યે ભૃશદારુણે ॥ 23 ॥
રોચયસ્યભિરામસ્ય રામસ્ય શુભલોચને ।
તવ શુશ્રૂષમાણસ્ય કિમર્થં વિપ્રવાસનમ્ ॥ 24 ॥
રામો હિ ભરતાદ્ભૂયસ્તવ શુશ્રૂષતે સદા ।
વિશેષં ત્વયિ તસ્માત્તુ ભરતસ્ય ન લક્ષયે ॥ 25 ॥
શુશ્રૂષાં ગૌરવં ચૈવ પ્રમાણં વચનક્રિયામ્ ।
કસ્તે ભૂયસ્તરં કુર્યાદન્યત્ર મનુજર્ષભાત્ ॥ 26 ॥
બહૂનાં સ્ત્રીસહસ્રાણાં બહૂનાં ચોપજીવિનામ્ ।
પરિવાદોઽપવાદો વા રાઘવે નોપપદ્યતે ॥ 27 ॥
સાંત્વયન્સર્વભૂતાનિ રામ શ્શુદ્ધેન ચેતસા ।
ગૃહ્ણાતિ મનુજવ્યાઘ્ર પ્રિયૈર્વિષયવાસિનઃ ॥ 28 ॥
સત્યેન લોકાન્ જયતિ દીનાન્ દાનેન રાઘવઃ ।
ગુરૂંછુશ્રૂષયા વીરો ધનુષા યુધિ શાત્રવાન્ ॥ 29 ॥
સત્યં દાનં તપસ્ત્યાગો મિત્રતા શૌચમાર્જવમ્ ।
વિદ્યા ચ ગુરુશુશ્રૂષા ધ્રુવાણ્યેતાનિ રાઘવે ॥ 30 ॥
તસ્મિન્નાર્જવસંપન્ને દેવિ દેવોપમે કથમ્ ।
પાપમાશંસસે રામે મહર્ષિસમતેજસિ ॥ 31 ॥
ન સ્મરામ્યપ્રિયં વાક્યં લોકસ્ય પ્રિયવાદિનઃ ।
સ કથં ત્વત્કૃતે રામં વક્ષ્યામિ પ્રિયમપ્રિયમ્ ॥ 32 ॥
ક્ષમા યસ્મિંદમસ્ત્યાગ સત્યં ધર્મઃ કૃતજ્ઞતા ।
અપ્યહિંસા ચ ભૂતાનાં તમૃતે કા ગતિર્મમ ॥ 33 ॥
મમ વૃદ્ધસ્ય કૈકેયિ ગતાંતસ્ય તપસ્વિનઃ ।
દીનં લાલપ્યમાનસ્ય કારુણ્યં કર્તુમર્હસિ ॥ 34 ॥
પૃથિવ્યાં સાગરાંતાયાં યત્કિંચિદધિગમ્યતે ।
તત્સર્વં તવ દાસ્યામિ મા ચ ત્વાં મન્યુરાવિશેત્ ॥ 35 ॥
અંજલિં કરોમિ કૈકેયિ પાદૌ ચાપિ સ્પૃશામિ તે ।
શરણં ભવ રામસ્ય માઽધર્મો મામિહ સ્પૃશેત્ ॥ 36 ॥
ઇતિ દુઃખાભિસંતપ્તં વિલપંતમચેતનમ્ ।
ઘૂર્ણમાનં મહારાજં શોકેન સમભિપ્લુતમ્ ॥ 37 ॥
પારં શોકાર્ણવસ્યાશુ પ્રાર્થયંતં પુનઃ પુનઃ ।
પ્રત્યુવાચાથ કૈકેયી રૌદ્રા રૌદ્રતરં વચઃ ॥ 38 ॥
યદિ દત્ત્વા વરૌ રાજન્પુનઃ પ્રત્યનુતપ્યસે ।
ધાર્મિકત્વં કથં વીર પૃથિવ્યાં કથયિષ્યસિ ॥ 39 ॥
યદા સમેતા બહવસ્ત્વયા રાજર્ષય સ્સહ ।
કથયિષ્યંતિ ધર્મજ્ઞ તત્ર કિં પ્રતિવક્ષ્યસિ ॥ 40 ॥
યસ્યાઃ પ્રસાદે જીવામિ યા ચ મામભ્યપાલયત્ ।
તસ્યાઃ કૃતં મયા મિથ્યા કૈકેય્યા ઇતિ વક્ષયસિ ॥ 41 ॥
કિલ્બિષત્વં નરેંદ્રાણાં કરિષ્યસિ નરાધિપ ।
યો દત્વા વરમદ્યૈવ પુનરન્યાનિ ભાષસે ॥ 42 ॥
શૈબ્યશ્શ્યેનકપોતીયે સ્વમાંસં પક્ષિણે દદૌ ।
અલર્કશ્ચક્ષુષી દત્વા જગામ ગતિમુત્તમામ્ ॥ 43 ॥
સાગરસ્સમયં કૃત્વા ન વેલામતિવર્તતે ।
સમયં માઽનૃતં કાર્ષીઃ પૂર્વવૃત્તમનુસ્મરન્ ॥ 44 ॥
સ ત્વં ધર્મં પરિત્યજ્ય રામં રાજ્યેઽભિષિચ્ય ચ ।
સહ કૌસલ્યયા નિત્યં રંતુમિચ્છસિ દુર્મતે ॥ 45 ॥
ભવત્વધર્મો ધર્મો વા સત્યં વા યદિ વાઽનૃતમ્ ।
યત્ત્વયા સંશ્રુતં મહ્યં તસ્ય નાસ્તિ વ્યતિક્રમઃ ॥ 46 ॥
અહં હિ વિષમદ્યૈવ પીત્વા બહુ તવાગ્રતઃ ।
પશ્યતસ્તે મરિષ્યામિ રામો યદ્યભિષિચ્યતે ॥ 47 ॥
એકાહમપિ પશ્યેયં યદ્યહં રામમાતરમ્ ।
અંજલિં પ્રતિગૃહ્ણંતીં શ્રેયો નનુ મૃતિર્મમ ॥ 48 ॥
ભરતેનાત્મના ચાહં શપે તે મનુજાધિપ ।
યથા નાન્યેન તુષ્યેયમૃતે રામવિવાસનાત્ ॥ 49 ॥
એતાવદુક્ત્વા વચનં કૈકેયી વિરરામ હ ।
વિલપંતં ચ રાજાનં ન પ્રતિવ્યાજહાર સા ॥ 50 ॥
શ્રુત્વા તુ રાજા કૈકેય્યા વૃતં પરમશોભનમ્ ।
રામસ્ય ચ વને વાસમૈશ્વર્યં ભરતસ્ય ચ ॥ 51 ॥
નાભ્યભાષત કૈકેયીં મુહૂર્તં વ્યાકુલેંદ્રિયઃ ।
પ્રૈક્ષતાનિમિષો દેવીં પ્રિયામપ્રિયવાદિનીમ્ ॥ 52 ॥
તાં હિ વજ્રસમાં વાચમાકર્ણ્ય હૃદયાપ્રિયામ્ ।
દુઃખશોકમયીં ઘોરાં રાજા ન સુખિતોઽભવત્ ॥ 53 ॥
સ દેવ્યા વ્યવસાયં ચ ઘોરં ચ શપથં કૃતમ્ ।
ધ્યાત્વા રામેતિ નિશ્શ્વસ્ય છિન્ન સ્તરુરિવાપતત્ ॥ 54 ॥
નષ્ટચિત્તો યથોન્મત્તો વિપરીતો યથાઽતુરઃ ।
હૃતતેજા યથા સર્પો બભૂવ જગતીપતિઃ ॥ 55 ॥
દીનયા તુ ગિરા રાજા ઇતિ હોવાચ કૈકયીમ્ ।
અનર્થમિમમર્થાભં કેન ત્વમુપદર્શિતા ॥ 56 ॥
ભૂતોપહતચિત્તેવ બ્રુવંતી માં ન લજ્જસે ।
શીલવ્યસનમેતત્તે નાભિજાનામ્યહં પુરા ॥ 57 ॥
બાલાયાસ્તત્ત્વિતિદાનીં તે લક્ષયે વિપરીતવત્ ।
કુતો વા તે ભયં જાતં યા ત્વમેવંવિધં વરમ્ ॥ 58 ॥
રાષ્ટ્રે ભરતમાસીનં વૃણીષે રાઘવં વને ।
વિરમૈતેન ભાવેન ત્વમેતેનાનૃતેન વા ॥ 59 ॥
યદિ ભર્તુઃ પ્રિયં કાર્યં લોકસ્ય ભરતસ્ય ચ ।
નૃશંસે પાપસંકલ્પે ક્ષુદ્રે દુષ્કૃતકારિણિ ॥ 60 ॥
કિન્નુ દુખમલીકં વા મયિ રામે ચ પશ્યસિ ।
ન કથંચિદૃતે રામાદ્ભરતો રાજ્યમાવસેત્ ॥ 61 ॥
રામાદપિ હિ તં મન્યે ધર્મતો બલવત્તરમ્ ।
કથં દ્રક્ષ્યામિ રામસ્ય વનં ગચ્છેતિ ભાષિતે ॥ 62 ॥
મુખવર્ણં વિવર્ણં તુ તં યથૈવેંદુમુપપ્લુતમ્ ।
તાં હિ મે સુકૃતાં બુદ્ધિં સુહૃદ્ભિસ્સહ નિશ્ચિતામ્ ॥ 63 ॥
કથં દ્રક્ષ્યામ્યપાવૃત્તાં પરૈરિવ હતાં ચમૂમ્ ।
કિં માં વક્ષ્યંતિ રાજાનો નાનાદિગ્ભ્ય સ્સમાગતાઃ ॥ 64 ॥
બાલો બતાઽયમૈક્ષ્વાકશ્ચિરં રાજ્યમકારયત્ ।
યદા તુ બહવો વૃદ્ધા ગુણવંતો બહુશ્રુતાઃ ॥ 65 ॥
પરિપ્રક્ષ્યંતિ કાકુત્સ્થં વક્ષ્યામિ કિમહં તદા ।
કૈકેય્યા ક્લિશ્યમાનેન રામઃ પ્રવ્રાજિતો મયા ॥ 66 ॥
યદિ સત્યં બ્રવીમ્યેતત્તદસત્યં ભવિષ્યતિ ।
કિં માં વક્ષ્યતિ કૌશલ્યા રાઘવે વનમાસ્થિતે ॥ 67 ॥
કિં ચૈનાં પ્રતિવક્ષ્યામિ કૃત્વા વિપ્રિયમીદૃશમ્ ।
યદા યદા હિ કૌશલ્યા દાસીવચ્ચ સખીવ ચ ॥ 68 ॥
ભાર્યાવદ્ભગિનીવચ્ચ માતૃવચ્ચોપતિષ્ઠતિ ।
સતતં પ્રિયકામા મે પ્રિયપુત્રા પ્રિયંવદા ॥ 69 ॥
ન મયા સત્કૃતા દેવી સત્કારાર્હા કૃતે તવ ।
ઇદાનીં તત્તપતિ માં યન્મયા સુકૃતં ત્વયિ ॥ 70 ॥
અપથ્યવ્યંજનોપેતં ભુક્તમન્નમિવાતુરમ્ ।
વિપ્રકારં ચ રામસ્ય સંપ્રયાણં વનસ્ય ચ ॥ 71 ॥
સુમિત્રા પ્રેક્ષ્ય વૈ ભીતા કથં મે વિશ્વસિષ્યતિ ।
કૃપણં બત વૈદેહી શ્રોષ્યતિ દ્વયમપ્રિયમ્ ॥ 72 ॥
માં ચ પંચત્વમાપન્નં રામં ચ વનમાશ્રિતમ્ ।
વૈદેહી બત મે પ્રાણાન્શોચંતી ક્ષપયિષ્યતિ ॥ 73 ॥
હીના હિમવતઃ પાર્શ્વે કિન્નરેણેવ કિન્નરી ।
ન હિ રામમહં દૃષ્ટ્વા પ્રવસંતં મહાવને ॥ 74 ॥
ચિરં જીવિતુમાશંસે રુદંતીં ચાપિ મૈથિલીમ્ ।
સા નૂનં વિધવા રાજ્યં સપુત્રા કારયિષ્યસિ ॥ 75 ॥
ન હિ પ્રવ્રાજિતે રામે દેવિ જીવિતુમુત્સહે ।
સતીં ત્વામહમત્યંતં વ્યવસ્યામ્યસતીં સતીમ્ ।
રૂપિણીં વિષસંયુક્તાં પીત્વેવ મદિરાં નરઃ ॥ 76 ॥
અનૃતૈર્બહુ માં સાંત્વૈ સ્સાંત્વયંતી સ્મ ભાષસે ।
ગીતશબ્દેન સંરુધ્ય લુબ્ધો મૃગમિવાવધીઃ ॥ 77 ॥
અનાર્ય ઇતિ મામાર્યાઃ પુત્રવિક્રાયકં ધ્રુવમ્ ।
ધિક્કરિષ્યંતિ રથ્યાસુ સુરાપં બ્રાહ્મણં યથા ॥ 78 ॥
અહો દુઃખમહો કૃચ્છ્રં યત્ર વાચઃ ક્ષમે તવ ।
દુઃખમેવંવિધં પ્રાપ્તં પુરાકૃતમિવાશુભમ્ ॥ 79 ॥
ચિરં ખલુ મયા પાપે ત્વં પાપેનાભિરક્ષિતા ।
અજ્ઞાનાદુપસંપન્ના રજ્જુરુદ્બંધિની યથા ॥ 80 ॥
રમમાણસ્ત્વયા સાર્ધં મૃત્યું ત્વાં નાભિલક્ષયે ।
બાલો રહસિ હસ્તેન કૃષ્ણસર્પમિવાસ્પૃશમ્ ॥ 81 ॥
મયા હ્યપિતૃકઃ પુત્ર સ્સમહાત્મા દુરાત્મના ।
તં તુ માં જીવલોકોઽયં નૂનમાક્રોષ્ટુમર્હતિ ॥ 82 ॥
બાલિશો બત કામાત્મા રાજા દશરથો ભૃશમ્ ।
યઃ સ્ત્રીકૃતે પ્રિયં પુત્રં વનં પ્રસ્થાપયિષ્યતિ ॥ 83 ॥
વ્રતૈશ્ચ બ્રહ્મચર્યૈશ્ચ ગુરુભિશ્ચોપકર્શિતઃ ।
ભોગકાલે મહત્કૃચ્છ્રં પુનરેવ પ્રપત્સ્યતે ॥ 84 ॥
નાલં દ્વિતીયં વચનં પુત્રો માં પ્રતિભાષિતુમ્ ।
સ વનં પ્રવ્રજેત્યુક્તો બાઢમિત્યેવ વક્ષ્યતિ ॥ 85 ॥
યદિ મે રાઘવઃ કુર્યાદ્વનં ગચ્છેતિ ચોદિતઃ ।
પ્રતિકૂલં પ્રિયં મે સ્યાન્ન તુ વત્સઃ કરિષ્યતિ ॥ 86 ॥
શુદ્ધભાવો હિ ભાવં મે ન તુ જ્ઞાસ્યતિ રાઘવઃ ॥ 87 ॥
સ વનં પ્રબ્રજે ત્યુક્તો બાઢ મિત્યેવ વક્ષયતિ ।
રાઘવે હિ વનં પ્રાપ્તે સર્વલોકસ્ય ધિક્કૃતમ્ ॥ 88 ॥
મૃત્યુરક્ષમણીયં માં નયિષ્યતિ યમક્ષયમ્ ।
મૃતે મયિ ગતે રામે વનં મનુજપુંગવે ॥ 89 ॥
ઇષ્ટે મમ જને શેષે કિં પાપં પ્રતિપત્સ્યસે ।
કૌશલ્યા માં ચ રામં ચ પુત્રૌ ચ યદિ હાસ્યતિ ॥ 90 ॥
દુઃખાન્યસહતી દેવી મામેવાનુમરિષ્યતિ ।
કૌસલ્યાં ચ સુમિત્રાં ચ માં ચ પુત્રૈસ્ત્રિભિસ્સહ ॥ 91 ॥
પ્રક્ષિપ્ય નરકે સા ત્વં કૈકેયિ સુખિતા ભવ ।
મયા રામેણ ચ ત્યક્તં શાશ્વતં સત્કૃતં ગુણૈઃ ॥ 92 ॥
ઇક્ષ્વાકુકુલમક્ષોભ્યમાકુલં પાલયિષ્યસિ ।
પ્રિયં ચેદ્ભરતસ્યૈતદ્રામપ્રવ્રાજનં ભવેત્ ॥ 93 ॥
મા સ્મ મે ભરતઃ કાર્ષીત્પ્રેતકૃત્યં ગતાયુષઃ ।
હંતાનાર્યે મમામિત્રે સકામા ભવ કૈકયિ ॥ 94 ॥
મૃતે મયિ ગતે રામે વનં પુરુષપુંગવે ।
સેદાનીં વિધવા રાજ્યં સપુત્રા કારયિષ્યસિ ॥ 95 ॥
ત્વં રાજપુત્રીવાદેન ન્યવસો મમ વેશ્મનિ ।
અકીર્તિશ્ચાતુલા લોકે ધ્રુવઃ પરિભવશ્ચ મે ॥ 96 ॥
સર્વભૂતેષુ ચાવજ્ઞા યથા પાપકૃતસ્તથા ।
કથં રથૈર્વિભુર્યાત્વા ગજાશ્વૈશ્ચ મુહુર્મુહુઃ ॥ 97 ॥
પદ્ભ્યાં રામો મહારણ્યે વત્સો મે વિચરિષ્યતિ ।
યસ્ય ત્વાહારસમયે સૂદાઃ કુંડલધારિણઃ ॥ 98 ॥
અહંપૂર્વાઃ પચંતિ સ્મ પ્રશસ્તં પાનભોજનમ્ ।
સ કથન્નુ કષાયાણિ તિક્તાનિ કટુકાનિ ચ ॥ 99 ॥
ભક્ષયન્વન્યમાહારં સુતો મે વર્તયિષ્યતિ ।
મહાર્હવસ્ત્રસંવીતો ભૂત્વા ચિરસુખોષિતઃ ॥ 100 ॥
કાષાયપરિધાનસ્તુ કથં ભૂમૌનિવત્સ્યતિ ।
કસ્યૈતદ્ધારુણં વાક્યમેવંવિધમચિંતિતમ્ ॥ 101 ॥
રામસ્યારણ્યગમનં ભરતસ્યાભિષેચનમ્ ।
ધિગસ્તુ યોષિતો નામ શઠા સ્સ્વાર્થપરાસ્સદા ।
ન બ્રવીમિ સ્ત્રિય સ્સર્વા ભરતસ્યૈવ માતરમ્ ॥ 102 ॥
અનર્થભાવેઽર્થપરે નૃશંસે મમાનુતાપાય નિવિષ્ટભાવે ।
કિમપ્રિયં પશ્યસિ મન્નિમિત્તં હિતાનુકારિણ્યથવાઽપિ રામે ॥ 103 ॥
પરિત્યજેયુઃ પિતરો હિ પુત્રાન્ભાર્યાઃ પતીંશ્ચાપિ કૃતાનુરાગાઃ ।
કૃત્સ્નં હિ સર્વં કુપિતં જગત્સ્યાદ્દૃષ્ટ્વૈવ રામં વ્યસને નિમગ્નમ્ ॥ 104 ॥
અહં પુનર્દેવકુમારરૂપમલંકૃતં તં સુતમાવ્રજંતમ્ ।
નંદામિ પશ્યન્નપિ દર્શનેન ભવામિ દૃષ્ટ્વૈવ ચ પુનર્યુવેવ ॥ 105 ॥
વિનાઽપિ સૂર્યેણ ભવેત્પ્રવૃત્તિરવર્ષતા વજ્રધરેણ વાઽપિ ।
રામં તુ ગચ્છંતમિત સ્સમીક્ષ્ય જીવેન્ન કશ્ચિત્ત્વિતિ ચેતના મે ॥ 106 ॥
વિનાશકામામહિતામમિત્રામાવાસયં મૃત્યુમિવાત્મનસ્ત્વામ્ ।
ચિરં બતાંકેન ધૃતાસિ સર્પી મહાવિષા તેન હતોઽસ્મિ મોહાત્ ॥ 107 ॥
મયા ચ રામેણ ચ લક્ષ્મણેન પ્રશાસ્તુ હીનો ભરતસ્ત્વયા સહ ।
પુરં ચ રાષ્ટ્રં ચ નિહત્ય બાંધવાન્ મમાહિતાનાં ચ ભવાભિહર્ષિણી ॥ 108 ॥
નૃશંસવૃત્તે વ્યસનપ્રહારિણિ પ્રસહ્ય વાક્યં યદિહાદ્ય ભાષસે ।
ન નામ તે કેન મુખાત્પતંત્યધો વિશીર્યમાણા દશના સ્સહસ્રધા ॥ 109 ॥
ન કિંચિદાહાહિતમપ્રિયં વચો ન વેત્તિ રામઃ પરુષાણિ ભાષિતુમ્ ।
કથન્નુ રામે હ્યભિરામવાદિનિ બ્રવીષિ દોષાન્ગુણનિત્યસમ્મતે ॥ 110 ॥
પ્રતામ્ય વા પ્રજ્વલ વા પ્રણશ્ય વા સહસ્રશો વા સ્ફુટિતા મહીં વ્રજ ।
ન તે કરિષ્યામિ વચ સ્સુદારુણં મમાહિતં કેકયરાજપાંસનિ ॥ 111 ॥
ક્ષુરોપમાં નિત્યમસત્પ્રિયંવદાં પ્રદુષ્ટભાવાં સ્વકુલોપઘાતિનીમ્ ।
ન જીવિતું ત્વાં વિષહેઽમનોરમાં દિધક્ષમાણાં હૃદયં સબંધનમ્ ।
2.12,112 ।
ન જીવિતં મેઽસ્તિ પુનઃકુત સ્સુખં વિનાઽઽત્મજેનાઽત્મવતઃ કુતો રતિઃ ।
મમાહિતં દેવિ ન કર્તુમર્હસિ સ્પૃશામિ પાદાવપિ તે પ્રસીદ મે ॥ 112 ॥
સ ભૂમિપાલો વિલપન્નનાથવત્સ્ત્રિયા ગૃહીતો હૃદયેઽતિમાત્રયા ।
પપાત દેવ્યાશ્ચરણૌ પ્રસારિતાવુભાવસમ્સ્પૃશ્ય યથાઽતુરસ્તથા ॥ 113 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાંડે દ્વાદશસ્સર્ગઃ ॥
