śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇē ayōdhyākāṇḍam ।
atha dvādaśassargaḥ ।
tataśśṛtvā mahārājaḥ kaikēyyā dāruṇaṃ vachaḥ ।
chintāmabhisamāpēdē muhūrtaṃ pratatāpa cha ॥ 1 ॥
kinnu mē yadi vā svapnaśchittamōhō'pi vā mama ।
anubhūtōpasargō vā manasō vāpyupadravaḥ ॥ 2 ॥
iti sañchintya tadrājā nādhyagachChattadāsukham ।
pratilabhya chirātsañjñāṃ kaikēyīvākyatāḍitaḥ ॥ 3 ॥
vyathitō viklabaśchaiva vyāghrīṃ dṛṣṭvā yathā mṛgaḥ ।
asaṃvṛtāyāmāsīnō jagatyāṃ dīrghamuchChavasan ॥ 4 ॥
maṇḍalē pannagō ruddhō mantrairiva mahāviṣaḥ ।
ahō dhigiti sāmarṣō vāchamuktvā narādhipaḥ ॥ 5 ॥
mōhamāpēdivānbhūya śśōkōpahatachētanaḥ ।
chirēṇa tu nṛpa ssañjñāṃ pratilabhya suduḥkhitaḥ ॥ 6 ॥
kaikēyīmabravītkruddhaḥpradahanniva chakṣuṣā ।
nṛśaṃsē duṣṭachāritrē kulasyāsya vināśini ॥ 7 ॥
kiṃ kṛtaṃ tava rāmēṇa pāpaṃ pāpē mayāpi vā ।
yadā tē jananītulyāṃ vṛttiṃ vahati rāghavaḥ ॥ 8 ॥
tasyaiva tvamanarthāya kinnimittamihōdyatā ।
tvaṃ mayā''tmavināśārthaṃ bhavanaṃ svaṃ pravēśitā ॥ 9 ॥
avijñānānnṛpasutā vyālī tīkṣṇaviṣā yathā ।
jīvalōkō yadā sarvō rāmasyāha guṇastavam ॥ 10 ॥
aparādhaṃ kimuddiśya tyakṣyāmīṣṭamahaṃ sutam ।
kausalyāṃ vā sumitrāṃ vā tyajēyamapi vā śriyam ॥ 11 ॥
jīvitaṃ vā'tmanō rāmaṃ na tvēva pitṛvatsalam ।
parā bhavati mē prītirdṛṣṭvā tanayamagrajam ॥ 12 ॥
apaśyatastu mē rāmaṃ naṣṭā bhavati chētanā ।
tiṣṭhēllōkō vinā sūryaṃ śasyaṃ vā salilaṃ vinā ॥ 13 ॥
na tu rāmaṃ vinā dēhē tiṣṭhēttu mama jīvitam ।
tadalaṃ tyajyatāmēṣa niśchayaḥ pāpaniśchayē ॥ 14 ॥
api tē charaṇai mūrdhnā spṛśāmyēṣa prasīda mē ।
kimidaṃ chintitaṃ pāpē tvayā paramadāruṇam ॥ 15 ॥
atha jijñāsasē māṃ tvaṃ bharatasya priyāpriyē ।
astu yattattvayā pūrvaṃ vyāhṛtaṃ rāghavaṃ prati ॥ 16 ॥
sa mē jyēṣṭhassuta śrīmāndharmajyēṣṭha itīva mē ।
tattvayā priyavādinyā sēvārthaṃ kathitaṃ bhavēt ॥ 17 ॥
tachChrutvā śōkasantaptā santāpayasi māṃ bhṛśam ।
āviṣṭā'si gṛhaṃ śūnyaṃ sā tvaṃ paravaśaṃ gatā ॥ 18 ॥
ikṣvākūṇāṃ kulē dēvi samprāptassumahānayam ।
anayō nayasampannē yatra tē vikṛtā matiḥ ॥ 19 ॥
nahi kiñchidayuktaṃ vā vipriyaṃ vā purā mama ।
akarōstvaṃ viśālākṣi tēna na śraddadhāmyaham ॥ 20 ॥
nanu tē rāghavastulyō bharatēna mahātmanā ।
bahuśō hi subālē tvaṃ kathāḥ kathayasē mama ॥ 21 ॥
tasya dharmātmanō dēvi vanavāsaṃ yaśasvinaḥ ।
kathaṃ rōchayasē bhīru nava varṣāṇi pañcha cha ॥ 22 ॥
atyantasukumārasya tasya dharmē dhṛtātmanaḥ ।
kathaṃ rōchayasē vāsamaraṇyē bhṛśadāruṇē ॥ 23 ॥
rōchayasyabhirāmasya rāmasya śubhalōchanē ।
tava śuśrūṣamāṇasya kimarthaṃ vipravāsanam ॥ 24 ॥
rāmō hi bharatādbhūyastava śuśrūṣatē sadā ।
viśēṣaṃ tvayi tasmāttu bharatasya na lakṣayē ॥ 25 ॥
śuśrūṣāṃ gauravaṃ chaiva pramāṇaṃ vachanakriyām ।
kastē bhūyastaraṃ kuryādanyatra manujarṣabhāt ॥ 26 ॥
bahūnāṃ strīsahasrāṇāṃ bahūnāṃ chōpajīvinām ।
parivādō'pavādō vā rāghavē nōpapadyatē ॥ 27 ॥
sāntvayansarvabhūtāni rāma śśuddhēna chētasā ।
gṛhṇāti manujavyāghra priyairviṣayavāsinaḥ ॥ 28 ॥
satyēna lōkān jayati dīnān dānēna rāghavaḥ ।
gurūñChuśrūṣayā vīrō dhanuṣā yudhi śātravān ॥ 29 ॥
satyaṃ dānaṃ tapastyāgō mitratā śauchamārjavam ।
vidyā cha guruśuśrūṣā dhruvāṇyētāni rāghavē ॥ 30 ॥
tasminnārjavasampannē dēvi dēvōpamē katham ।
pāpamāśaṃsasē rāmē maharṣisamatējasi ॥ 31 ॥
na smarāmyapriyaṃ vākyaṃ lōkasya priyavādinaḥ ।
sa kathaṃ tvatkṛtē rāmaṃ vakṣyāmi priyamapriyam ॥ 32 ॥
kṣamā yasmindamastyāga satyaṃ dharmaḥ kṛtajñatā ।
apyahiṃsā cha bhūtānāṃ tamṛtē kā gatirmama ॥ 33 ॥
mama vṛddhasya kaikēyi gatāntasya tapasvinaḥ ।
dīnaṃ lālapyamānasya kāruṇyaṃ kartumarhasi ॥ 34 ॥
pṛthivyāṃ sāgarāntāyāṃ yatkiñchidadhigamyatē ।
tatsarvaṃ tava dāsyāmi mā cha tvāṃ manyurāviśēt ॥ 35 ॥
añjaliṃ karōmi kaikēyi pādau chāpi spṛśāmi tē ।
śaraṇaṃ bhava rāmasya mā'dharmō māmiha spṛśēt ॥ 36 ॥
iti duḥkhābhisantaptaṃ vilapantamachētanam ।
ghūrṇamānaṃ mahārājaṃ śōkēna samabhiplutam ॥ 37 ॥
pāraṃ śōkārṇavasyāśu prārthayantaṃ punaḥ punaḥ ।
pratyuvāchātha kaikēyī raudrā raudrataraṃ vachaḥ ॥ 38 ॥
yadi dattvā varau rājanpunaḥ pratyanutapyasē ।
dhārmikatvaṃ kathaṃ vīra pṛthivyāṃ kathayiṣyasi ॥ 39 ॥
yadā samētā bahavastvayā rājarṣaya ssaha ।
kathayiṣyanti dharmajña tatra kiṃ prativakṣyasi ॥ 40 ॥
yasyāḥ prasādē jīvāmi yā cha māmabhyapālayat ।
tasyāḥ kṛtaṃ mayā mithyā kaikēyyā iti vakṣayasi ॥ 41 ॥
kilbiṣatvaṃ narēndrāṇāṃ kariṣyasi narādhipa ।
yō datvā varamadyaiva punaranyāni bhāṣasē ॥ 42 ॥
śaibyaśśyēnakapōtīyē svamāṃsaṃ pakṣiṇē dadau ।
alarkaśchakṣuṣī datvā jagāma gatimuttamām ॥ 43 ॥
sāgarassamayaṃ kṛtvā na vēlāmativartatē ।
samayaṃ mā'nṛtaṃ kārṣīḥ pūrvavṛttamanusmaran ॥ 44 ॥
sa tvaṃ dharmaṃ parityajya rāmaṃ rājyē'bhiṣichya cha ।
saha kausalyayā nityaṃ rantumichChasi durmatē ॥ 45 ॥
bhavatvadharmō dharmō vā satyaṃ vā yadi vā'nṛtam ।
yattvayā saṃśrutaṃ mahyaṃ tasya nāsti vyatikramaḥ ॥ 46 ॥
ahaṃ hi viṣamadyaiva pītvā bahu tavāgrataḥ ।
paśyatastē mariṣyāmi rāmō yadyabhiṣichyatē ॥ 47 ॥
ēkāhamapi paśyēyaṃ yadyahaṃ rāmamātaram ।
añjaliṃ pratigṛhṇantīṃ śrēyō nanu mṛtirmama ॥ 48 ॥
bharatēnātmanā chāhaṃ śapē tē manujādhipa ।
yathā nānyēna tuṣyēyamṛtē rāmavivāsanāt ॥ 49 ॥
ētāvaduktvā vachanaṃ kaikēyī virarāma ha ।
vilapantaṃ cha rājānaṃ na prativyājahāra sā ॥ 50 ॥
śrutvā tu rājā kaikēyyā vṛtaṃ paramaśōbhanam ।
rāmasya cha vanē vāsamaiśvaryaṃ bharatasya cha ॥ 51 ॥
nābhyabhāṣata kaikēyīṃ muhūrtaṃ vyākulēndriyaḥ ।
praikṣatānimiṣō dēvīṃ priyāmapriyavādinīm ॥ 52 ॥
tāṃ hi vajrasamāṃ vāchamākarṇya hṛdayāpriyām ।
duḥkhaśōkamayīṃ ghōrāṃ rājā na sukhitō'bhavat ॥ 53 ॥
sa dēvyā vyavasāyaṃ cha ghōraṃ cha śapathaṃ kṛtam ।
dhyātvā rāmēti niśśvasya Chinna starurivāpatat ॥ 54 ॥
naṣṭachittō yathōnmattō viparītō yathā'turaḥ ।
hṛtatējā yathā sarpō babhūva jagatīpatiḥ ॥ 55 ॥
dīnayā tu girā rājā iti hōvācha kaikayīm ।
anarthamimamarthābhaṃ kēna tvamupadarśitā ॥ 56 ॥
bhūtōpahatachittēva bruvantī māṃ na lajjasē ।
śīlavyasanamētattē nābhijānāmyahaṃ purā ॥ 57 ॥
bālāyāstattvitidānīṃ tē lakṣayē viparītavat ।
kutō vā tē bhayaṃ jātaṃ yā tvamēvaṃvidhaṃ varam ॥ 58 ॥
rāṣṭrē bharatamāsīnaṃ vṛṇīṣē rāghavaṃ vanē ।
viramaitēna bhāvēna tvamētēnānṛtēna vā ॥ 59 ॥
yadi bhartuḥ priyaṃ kāryaṃ lōkasya bharatasya cha ।
nṛśaṃsē pāpasaṅkalpē kṣudrē duṣkṛtakāriṇi ॥ 60 ॥
kinnu dukhamalīkaṃ vā mayi rāmē cha paśyasi ।
na kathañchidṛtē rāmādbharatō rājyamāvasēt ॥ 61 ॥
rāmādapi hi taṃ manyē dharmatō balavattaram ।
kathaṃ drakṣyāmi rāmasya vanaṃ gachChēti bhāṣitē ॥ 62 ॥
mukhavarṇaṃ vivarṇaṃ tu taṃ yathaivēndumupaplutam ।
tāṃ hi mē sukṛtāṃ buddhiṃ suhṛdbhissaha niśchitām ॥ 63 ॥
kathaṃ drakṣyāmyapāvṛttāṃ parairiva hatāṃ chamūm ।
kiṃ māṃ vakṣyanti rājānō nānādigbhya ssamāgatāḥ ॥ 64 ॥
bālō batā'yamaikṣvākaśchiraṃ rājyamakārayat ।
yadā tu bahavō vṛddhā guṇavantō bahuśrutāḥ ॥ 65 ॥
pariprakṣyanti kākutsthaṃ vakṣyāmi kimahaṃ tadā ।
kaikēyyā kliśyamānēna rāmaḥ pravrājitō mayā ॥ 66 ॥
yadi satyaṃ bravīmyētattadasatyaṃ bhaviṣyati ।
kiṃ māṃ vakṣyati kauśalyā rāghavē vanamāsthitē ॥ 67 ॥
kiṃ chaināṃ prativakṣyāmi kṛtvā vipriyamīdṛśam ।
yadā yadā hi kauśalyā dāsīvachcha sakhīva cha ॥ 68 ॥
bhāryāvadbhaginīvachcha mātṛvachchōpatiṣṭhati ।
satataṃ priyakāmā mē priyaputrā priyaṃvadā ॥ 69 ॥
na mayā satkṛtā dēvī satkārārhā kṛtē tava ।
idānīṃ tattapati māṃ yanmayā sukṛtaṃ tvayi ॥ 70 ॥
apathyavyañjanōpētaṃ bhuktamannamivāturam ।
viprakāraṃ cha rāmasya samprayāṇaṃ vanasya cha ॥ 71 ॥
sumitrā prēkṣya vai bhītā kathaṃ mē viśvasiṣyati ।
kṛpaṇaṃ bata vaidēhī śrōṣyati dvayamapriyam ॥ 72 ॥
māṃ cha pañchatvamāpannaṃ rāmaṃ cha vanamāśritam ।
vaidēhī bata mē prāṇānśōchantī kṣapayiṣyati ॥ 73 ॥
hīnā himavataḥ pārśvē kinnarēṇēva kinnarī ।
na hi rāmamahaṃ dṛṣṭvā pravasantaṃ mahāvanē ॥ 74 ॥
chiraṃ jīvitumāśaṃsē rudantīṃ chāpi maithilīm ।
sā nūnaṃ vidhavā rājyaṃ saputrā kārayiṣyasi ॥ 75 ॥
na hi pravrājitē rāmē dēvi jīvitumutsahē ।
satīṃ tvāmahamatyantaṃ vyavasyāmyasatīṃ satīm ।
rūpiṇīṃ viṣasaṃyuktāṃ pītvēva madirāṃ naraḥ ॥ 76 ॥
anṛtairbahu māṃ sāntvai ssāntvayantī sma bhāṣasē ।
gītaśabdēna saṃrudhya lubdhō mṛgamivāvadhīḥ ॥ 77 ॥
anārya iti māmāryāḥ putravikrāyakaṃ dhruvam ।
dhikkariṣyanti rathyāsu surāpaṃ brāhmaṇaṃ yathā ॥ 78 ॥
ahō duḥkhamahō kṛchChraṃ yatra vāchaḥ kṣamē tava ।
duḥkhamēvaṃvidhaṃ prāptaṃ purākṛtamivāśubham ॥ 79 ॥
chiraṃ khalu mayā pāpē tvaṃ pāpēnābhirakṣitā ।
ajñānādupasampannā rajjurudbandhinī yathā ॥ 80 ॥
ramamāṇastvayā sārdhaṃ mṛtyuṃ tvāṃ nābhilakṣayē ।
bālō rahasi hastēna kṛṣṇasarpamivāspṛśam ॥ 81 ॥
mayā hyapitṛkaḥ putra ssamahātmā durātmanā ।
taṃ tu māṃ jīvalōkō'yaṃ nūnamākrōṣṭumarhati ॥ 82 ॥
bāliśō bata kāmātmā rājā daśarathō bhṛśam ।
yaḥ strīkṛtē priyaṃ putraṃ vanaṃ prasthāpayiṣyati ॥ 83 ॥
vrataiścha brahmacharyaiścha gurubhiśchōpakarśitaḥ ।
bhōgakālē mahatkṛchChraṃ punarēva prapatsyatē ॥ 84 ॥
nālaṃ dvitīyaṃ vachanaṃ putrō māṃ pratibhāṣitum ।
sa vanaṃ pravrajētyuktō bāḍhamityēva vakṣyati ॥ 85 ॥
yadi mē rāghavaḥ kuryādvanaṃ gachChēti chōditaḥ ।
pratikūlaṃ priyaṃ mē syānna tu vatsaḥ kariṣyati ॥ 86 ॥
śuddhabhāvō hi bhāvaṃ mē na tu jñāsyati rāghavaḥ ॥ 87 ॥
sa vanaṃ prabrajē tyuktō bāḍha mityēva vakṣayati ।
rāghavē hi vanaṃ prāptē sarvalōkasya dhikkṛtam ॥ 88 ॥
mṛtyurakṣamaṇīyaṃ māṃ nayiṣyati yamakṣayam ।
mṛtē mayi gatē rāmē vanaṃ manujapuṅgavē ॥ 89 ॥
iṣṭē mama janē śēṣē kiṃ pāpaṃ pratipatsyasē ।
kauśalyā māṃ cha rāmaṃ cha putrau cha yadi hāsyati ॥ 90 ॥
duḥkhānyasahatī dēvī māmēvānumariṣyati ।
kausalyāṃ cha sumitrāṃ cha māṃ cha putraistribhissaha ॥ 91 ॥
prakṣipya narakē sā tvaṃ kaikēyi sukhitā bhava ।
mayā rāmēṇa cha tyaktaṃ śāśvataṃ satkṛtaṃ guṇaiḥ ॥ 92 ॥
ikṣvākukulamakṣōbhyamākulaṃ pālayiṣyasi ।
priyaṃ chēdbharatasyaitadrāmapravrājanaṃ bhavēt ॥ 93 ॥
mā sma mē bharataḥ kārṣītprētakṛtyaṃ gatāyuṣaḥ ।
hantānāryē mamāmitrē sakāmā bhava kaikayi ॥ 94 ॥
mṛtē mayi gatē rāmē vanaṃ puruṣapuṅgavē ।
sēdānīṃ vidhavā rājyaṃ saputrā kārayiṣyasi ॥ 95 ॥
tvaṃ rājaputrīvādēna nyavasō mama vēśmani ।
akīrtiśchātulā lōkē dhruvaḥ paribhavaścha mē ॥ 96 ॥
sarvabhūtēṣu chāvajñā yathā pāpakṛtastathā ।
kathaṃ rathairvibhuryātvā gajāśvaiścha muhurmuhuḥ ॥ 97 ॥
padbhyāṃ rāmō mahāraṇyē vatsō mē vichariṣyati ।
yasya tvāhārasamayē sūdāḥ kuṇḍaladhāriṇaḥ ॥ 98 ॥
ahampūrvāḥ pachanti sma praśastaṃ pānabhōjanam ।
sa kathannu kaṣāyāṇi tiktāni kaṭukāni cha ॥ 99 ॥
bhakṣayanvanyamāhāraṃ sutō mē vartayiṣyati ।
mahārhavastrasaṃvītō bhūtvā chirasukhōṣitaḥ ॥ 100 ॥
kāṣāyaparidhānastu kathaṃ bhūmaunivatsyati ।
kasyaitaddhāruṇaṃ vākyamēvaṃvidhamachintitam ॥ 101 ॥
rāmasyāraṇyagamanaṃ bharatasyābhiṣēchanam ।
dhigastu yōṣitō nāma śaṭhā ssvārthaparāssadā ।
na bravīmi striya ssarvā bharatasyaiva mātaram ॥ 102 ॥
anarthabhāvē'rthaparē nṛśaṃsē mamānutāpāya niviṣṭabhāvē ।
kimapriyaṃ paśyasi mannimittaṃ hitānukāriṇyathavā'pi rāmē ॥ 103 ॥
parityajēyuḥ pitarō hi putrānbhāryāḥ patīṃśchāpi kṛtānurāgāḥ ।
kṛtsnaṃ hi sarvaṃ kupitaṃ jagatsyāddṛṣṭvaiva rāmaṃ vyasanē nimagnam ॥ 104 ॥
ahaṃ punardēvakumārarūpamalaṅkṛtaṃ taṃ sutamāvrajantam ।
nandāmi paśyannapi darśanēna bhavāmi dṛṣṭvaiva cha punaryuvēva ॥ 105 ॥
vinā'pi sūryēṇa bhavētpravṛttiravarṣatā vajradharēṇa vā'pi ।
rāmaṃ tu gachChantamita ssamīkṣya jīvēnna kaśchittviti chētanā mē ॥ 106 ॥
vināśakāmāmahitāmamitrāmāvāsayaṃ mṛtyumivātmanastvām ।
chiraṃ batāṅkēna dhṛtāsi sarpī mahāviṣā tēna hatō'smi mōhāt ॥ 107 ॥
mayā cha rāmēṇa cha lakṣmaṇēna praśāstu hīnō bharatastvayā saha ।
puraṃ cha rāṣṭraṃ cha nihatya bāndhavān mamāhitānāṃ cha bhavābhiharṣiṇī ॥ 108 ॥
nṛśaṃsavṛttē vyasanaprahāriṇi prasahya vākyaṃ yadihādya bhāṣasē ।
na nāma tē kēna mukhātpatantyadhō viśīryamāṇā daśanā ssahasradhā ॥ 109 ॥
na kiñchidāhāhitamapriyaṃ vachō na vētti rāmaḥ paruṣāṇi bhāṣitum ।
kathannu rāmē hyabhirāmavādini bravīṣi dōṣānguṇanityasammatē ॥ 110 ॥
pratāmya vā prajvala vā praṇaśya vā sahasraśō vā sphuṭitā mahīṃ vraja ।
na tē kariṣyāmi vacha ssudāruṇaṃ mamāhitaṃ kēkayarājapāṃsani ॥ 111 ॥
kṣurōpamāṃ nityamasatpriyaṃvadāṃ praduṣṭabhāvāṃ svakulōpaghātinīm ।
na jīvituṃ tvāṃ viṣahē'manōramāṃ didhakṣamāṇāṃ hṛdayaṃ sabandhanam ।
2.12,112 ।
na jīvitaṃ mē'sti punaḥkuta ssukhaṃ vinā''tmajēnā'tmavataḥ kutō ratiḥ ।
mamāhitaṃ dēvi na kartumarhasi spṛśāmi pādāvapi tē prasīda mē ॥ 112 ॥
sa bhūmipālō vilapannanāthavatstriyā gṛhītō hṛdayē'timātrayā ।
papāta dēvyāścharaṇau prasāritāvubhāvasamspṛśya yathā'turastathā ॥ 113 ॥
ityārṣē śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīya ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē dvādaśassargaḥ ॥