View this in:
English Devanagari Telugu Tamil Kannada Malayalam Gujarati Odia Bengali  |
Marathi Assamese Punjabi Hindi Samskritam Konkani Nepali Sinhala Grantha  |
This document is in romanized sanskrit according to IAST standard.

VR 2.12 Ayodhya Kanda - Sarga 12

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇē ayōdhyākāṇḍam ।
atha dvādaśassargaḥ ।

tataśśṛtvā mahārājaḥ kaikēyyā dāruṇaṃ vachaḥ ।
chintāmabhisamāpēdē muhūrtaṃ pratatāpa cha ॥ 1 ॥

kinnu mē yadi vā svapnaśchittamōhō'pi vā mama ।
anubhūtōpasargō vā manasō vāpyupadravaḥ ॥ 2 ॥

iti sañchintya tadrājā nādhyagachChattadāsukham ।
pratilabhya chirātsañjñāṃ kaikēyīvākyatāḍitaḥ ॥ 3 ॥

vyathitō viklabaśchaiva vyāghrīṃ dṛṣṭvā yathā mṛgaḥ ।
asaṃvṛtāyāmāsīnō jagatyāṃ dīrghamuchChavasan ॥ 4 ॥

maṇḍalē pannagō ruddhō mantrairiva mahāviṣaḥ ।
ahō dhigiti sāmarṣō vāchamuktvā narādhipaḥ ॥ 5 ॥

mōhamāpēdivānbhūya śśōkōpahatachētanaḥ ।
chirēṇa tu nṛpa ssañjñāṃ pratilabhya suduḥkhitaḥ ॥ 6 ॥

kaikēyīmabravītkruddhaḥpradahanniva chakṣuṣā ।
nṛśaṃsē duṣṭachāritrē kulasyāsya vināśini ॥ 7 ॥

kiṃ kṛtaṃ tava rāmēṇa pāpaṃ pāpē mayāpi vā ।
yadā tē jananītulyāṃ vṛttiṃ vahati rāghavaḥ ॥ 8 ॥

tasyaiva tvamanarthāya kinnimittamihōdyatā ।
tvaṃ mayā''tmavināśārthaṃ bhavanaṃ svaṃ pravēśitā ॥ 9 ॥

avijñānānnṛpasutā vyālī tīkṣṇaviṣā yathā ।
jīvalōkō yadā sarvō rāmasyāha guṇastavam ॥ 10 ॥

aparādhaṃ kimuddiśya tyakṣyāmīṣṭamahaṃ sutam ।
kausalyāṃ vā sumitrāṃ vā tyajēyamapi vā śriyam ॥ 11 ॥

jīvitaṃ vā'tmanō rāmaṃ na tvēva pitṛvatsalam ।
parā bhavati mē prītirdṛṣṭvā tanayamagrajam ॥ 12 ॥

apaśyatastu mē rāmaṃ naṣṭā bhavati chētanā ।
tiṣṭhēllōkō vinā sūryaṃ śasyaṃ vā salilaṃ vinā ॥ 13 ॥

na tu rāmaṃ vinā dēhē tiṣṭhēttu mama jīvitam ।
tadalaṃ tyajyatāmēṣa niśchayaḥ pāpaniśchayē ॥ 14 ॥

api tē charaṇai mūrdhnā spṛśāmyēṣa prasīda mē ।
kimidaṃ chintitaṃ pāpē tvayā paramadāruṇam ॥ 15 ॥

atha jijñāsasē māṃ tvaṃ bharatasya priyāpriyē ।
astu yattattvayā pūrvaṃ vyāhṛtaṃ rāghavaṃ prati ॥ 16 ॥

sa mē jyēṣṭhassuta śrīmāndharmajyēṣṭha itīva mē ।
tattvayā priyavādinyā sēvārthaṃ kathitaṃ bhavēt ॥ 17 ॥

tachChrutvā śōkasantaptā santāpayasi māṃ bhṛśam ।
āviṣṭā'si gṛhaṃ śūnyaṃ sā tvaṃ paravaśaṃ gatā ॥ 18 ॥

ikṣvākūṇāṃ kulē dēvi samprāptassumahānayam ।
anayō nayasampannē yatra tē vikṛtā matiḥ ॥ 19 ॥

nahi kiñchidayuktaṃ vā vipriyaṃ vā purā mama ।
akarōstvaṃ viśālākṣi tēna na śraddadhāmyaham ॥ 20 ॥

nanu tē rāghavastulyō bharatēna mahātmanā ।
bahuśō hi subālē tvaṃ kathāḥ kathayasē mama ॥ 21 ॥

tasya dharmātmanō dēvi vanavāsaṃ yaśasvinaḥ ।
kathaṃ rōchayasē bhīru nava varṣāṇi pañcha cha ॥ 22 ॥

atyantasukumārasya tasya dharmē dhṛtātmanaḥ ।
kathaṃ rōchayasē vāsamaraṇyē bhṛśadāruṇē ॥ 23 ॥

rōchayasyabhirāmasya rāmasya śubhalōchanē ।
tava śuśrūṣamāṇasya kimarthaṃ vipravāsanam ॥ 24 ॥

rāmō hi bharatādbhūyastava śuśrūṣatē sadā ।
viśēṣaṃ tvayi tasmāttu bharatasya na lakṣayē ॥ 25 ॥

śuśrūṣāṃ gauravaṃ chaiva pramāṇaṃ vachanakriyām ।
kastē bhūyastaraṃ kuryādanyatra manujarṣabhāt ॥ 26 ॥

bahūnāṃ strīsahasrāṇāṃ bahūnāṃ chōpajīvinām ।
parivādō'pavādō vā rāghavē nōpapadyatē ॥ 27 ॥

sāntvayansarvabhūtāni rāma śśuddhēna chētasā ।
gṛhṇāti manujavyāghra priyairviṣayavāsinaḥ ॥ 28 ॥

satyēna lōkān jayati dīnān dānēna rāghavaḥ ।
gurūñChuśrūṣayā vīrō dhanuṣā yudhi śātravān ॥ 29 ॥

satyaṃ dānaṃ tapastyāgō mitratā śauchamārjavam ।
vidyā cha guruśuśrūṣā dhruvāṇyētāni rāghavē ॥ 30 ॥

tasminnārjavasampannē dēvi dēvōpamē katham ।
pāpamāśaṃsasē rāmē maharṣisamatējasi ॥ 31 ॥

na smarāmyapriyaṃ vākyaṃ lōkasya priyavādinaḥ ।
sa kathaṃ tvatkṛtē rāmaṃ vakṣyāmi priyamapriyam ॥ 32 ॥

kṣamā yasmindamastyāga satyaṃ dharmaḥ kṛtajñatā ।
apyahiṃsā cha bhūtānāṃ tamṛtē kā gatirmama ॥ 33 ॥

mama vṛddhasya kaikēyi gatāntasya tapasvinaḥ ।
dīnaṃ lālapyamānasya kāruṇyaṃ kartumarhasi ॥ 34 ॥

pṛthivyāṃ sāgarāntāyāṃ yatkiñchidadhigamyatē ।
tatsarvaṃ tava dāsyāmi mā cha tvāṃ manyurāviśēt ॥ 35 ॥

añjaliṃ karōmi kaikēyi pādau chāpi spṛśāmi tē ।
śaraṇaṃ bhava rāmasya mā'dharmō māmiha spṛśēt ॥ 36 ॥

iti duḥkhābhisantaptaṃ vilapantamachētanam ।
ghūrṇamānaṃ mahārājaṃ śōkēna samabhiplutam ॥ 37 ॥

pāraṃ śōkārṇavasyāśu prārthayantaṃ punaḥ punaḥ ।
pratyuvāchātha kaikēyī raudrā raudrataraṃ vachaḥ ॥ 38 ॥

yadi dattvā varau rājanpunaḥ pratyanutapyasē ।
dhārmikatvaṃ kathaṃ vīra pṛthivyāṃ kathayiṣyasi ॥ 39 ॥

yadā samētā bahavastvayā rājarṣaya ssaha ।
kathayiṣyanti dharmajña tatra kiṃ prativakṣyasi ॥ 40 ॥

yasyāḥ prasādē jīvāmi yā cha māmabhyapālayat ।
tasyāḥ kṛtaṃ mayā mithyā kaikēyyā iti vakṣayasi ॥ 41 ॥

kilbiṣatvaṃ narēndrāṇāṃ kariṣyasi narādhipa ।
yō datvā varamadyaiva punaranyāni bhāṣasē ॥ 42 ॥

śaibyaśśyēnakapōtīyē svamāṃsaṃ pakṣiṇē dadau ।
alarkaśchakṣuṣī datvā jagāma gatimuttamām ॥ 43 ॥

sāgarassamayaṃ kṛtvā na vēlāmativartatē ।
samayaṃ mā'nṛtaṃ kārṣīḥ pūrvavṛttamanusmaran ॥ 44 ॥

sa tvaṃ dharmaṃ parityajya rāmaṃ rājyē'bhiṣichya cha ।
saha kausalyayā nityaṃ rantumichChasi durmatē ॥ 45 ॥

bhavatvadharmō dharmō vā satyaṃ vā yadi vā'nṛtam ।
yattvayā saṃśrutaṃ mahyaṃ tasya nāsti vyatikramaḥ ॥ 46 ॥

ahaṃ hi viṣamadyaiva pītvā bahu tavāgrataḥ ।
paśyatastē mariṣyāmi rāmō yadyabhiṣichyatē ॥ 47 ॥

ēkāhamapi paśyēyaṃ yadyahaṃ rāmamātaram ।
añjaliṃ pratigṛhṇantīṃ śrēyō nanu mṛtirmama ॥ 48 ॥

bharatēnātmanā chāhaṃ śapē tē manujādhipa ।
yathā nānyēna tuṣyēyamṛtē rāmavivāsanāt ॥ 49 ॥

ētāvaduktvā vachanaṃ kaikēyī virarāma ha ।
vilapantaṃ cha rājānaṃ na prativyājahāra sā ॥ 50 ॥

śrutvā tu rājā kaikēyyā vṛtaṃ paramaśōbhanam ।
rāmasya cha vanē vāsamaiśvaryaṃ bharatasya cha ॥ 51 ॥

nābhyabhāṣata kaikēyīṃ muhūrtaṃ vyākulēndriyaḥ ।
praikṣatānimiṣō dēvīṃ priyāmapriyavādinīm ॥ 52 ॥

tāṃ hi vajrasamāṃ vāchamākarṇya hṛdayāpriyām ।
duḥkhaśōkamayīṃ ghōrāṃ rājā na sukhitō'bhavat ॥ 53 ॥

sa dēvyā vyavasāyaṃ cha ghōraṃ cha śapathaṃ kṛtam ।
dhyātvā rāmēti niśśvasya Chinna starurivāpatat ॥ 54 ॥

naṣṭachittō yathōnmattō viparītō yathā'turaḥ ।
hṛtatējā yathā sarpō babhūva jagatīpatiḥ ॥ 55 ॥

dīnayā tu girā rājā iti hōvācha kaikayīm ।
anarthamimamarthābhaṃ kēna tvamupadarśitā ॥ 56 ॥

bhūtōpahatachittēva bruvantī māṃ na lajjasē ।
śīlavyasanamētattē nābhijānāmyahaṃ purā ॥ 57 ॥

bālāyāstattvitidānīṃ tē lakṣayē viparītavat ।
kutō vā tē bhayaṃ jātaṃ yā tvamēvaṃvidhaṃ varam ॥ 58 ॥

rāṣṭrē bharatamāsīnaṃ vṛṇīṣē rāghavaṃ vanē ।
viramaitēna bhāvēna tvamētēnānṛtēna vā ॥ 59 ॥

yadi bhartuḥ priyaṃ kāryaṃ lōkasya bharatasya cha ।
nṛśaṃsē pāpasaṅkalpē kṣudrē duṣkṛtakāriṇi ॥ 60 ॥

kinnu dukhamalīkaṃ vā mayi rāmē cha paśyasi ।
na kathañchidṛtē rāmādbharatō rājyamāvasēt ॥ 61 ॥

rāmādapi hi taṃ manyē dharmatō balavattaram ।
kathaṃ drakṣyāmi rāmasya vanaṃ gachChēti bhāṣitē ॥ 62 ॥

mukhavarṇaṃ vivarṇaṃ tu taṃ yathaivēndumupaplutam ।
tāṃ hi mē sukṛtāṃ buddhiṃ suhṛdbhissaha niśchitām ॥ 63 ॥

kathaṃ drakṣyāmyapāvṛttāṃ parairiva hatāṃ chamūm ।
kiṃ māṃ vakṣyanti rājānō nānādigbhya ssamāgatāḥ ॥ 64 ॥

bālō batā'yamaikṣvākaśchiraṃ rājyamakārayat ।
yadā tu bahavō vṛddhā guṇavantō bahuśrutāḥ ॥ 65 ॥

pariprakṣyanti kākutsthaṃ vakṣyāmi kimahaṃ tadā ।
kaikēyyā kliśyamānēna rāmaḥ pravrājitō mayā ॥ 66 ॥

yadi satyaṃ bravīmyētattadasatyaṃ bhaviṣyati ।
kiṃ māṃ vakṣyati kauśalyā rāghavē vanamāsthitē ॥ 67 ॥

kiṃ chaināṃ prativakṣyāmi kṛtvā vipriyamīdṛśam ।
yadā yadā hi kauśalyā dāsīvachcha sakhīva cha ॥ 68 ॥

bhāryāvadbhaginīvachcha mātṛvachchōpatiṣṭhati ।
satataṃ priyakāmā mē priyaputrā priyaṃvadā ॥ 69 ॥

na mayā satkṛtā dēvī satkārārhā kṛtē tava ।
idānīṃ tattapati māṃ yanmayā sukṛtaṃ tvayi ॥ 70 ॥

apathyavyañjanōpētaṃ bhuktamannamivāturam ।
viprakāraṃ cha rāmasya samprayāṇaṃ vanasya cha ॥ 71 ॥

sumitrā prēkṣya vai bhītā kathaṃ mē viśvasiṣyati ।
kṛpaṇaṃ bata vaidēhī śrōṣyati dvayamapriyam ॥ 72 ॥

māṃ cha pañchatvamāpannaṃ rāmaṃ cha vanamāśritam ।
vaidēhī bata mē prāṇānśōchantī kṣapayiṣyati ॥ 73 ॥

hīnā himavataḥ pārśvē kinnarēṇēva kinnarī ।
na hi rāmamahaṃ dṛṣṭvā pravasantaṃ mahāvanē ॥ 74 ॥

chiraṃ jīvitumāśaṃsē rudantīṃ chāpi maithilīm ।
sā nūnaṃ vidhavā rājyaṃ saputrā kārayiṣyasi ॥ 75 ॥

na hi pravrājitē rāmē dēvi jīvitumutsahē ।
satīṃ tvāmahamatyantaṃ vyavasyāmyasatīṃ satīm ।
rūpiṇīṃ viṣasaṃyuktāṃ pītvēva madirāṃ naraḥ ॥ 76 ॥

anṛtairbahu māṃ sāntvai ssāntvayantī sma bhāṣasē ।
gītaśabdēna saṃrudhya lubdhō mṛgamivāvadhīḥ ॥ 77 ॥

anārya iti māmāryāḥ putravikrāyakaṃ dhruvam ।
dhikkariṣyanti rathyāsu surāpaṃ brāhmaṇaṃ yathā ॥ 78 ॥

ahō duḥkhamahō kṛchChraṃ yatra vāchaḥ kṣamē tava ।
duḥkhamēvaṃvidhaṃ prāptaṃ purākṛtamivāśubham ॥ 79 ॥

chiraṃ khalu mayā pāpē tvaṃ pāpēnābhirakṣitā ।
ajñānādupasampannā rajjurudbandhinī yathā ॥ 80 ॥

ramamāṇastvayā sārdhaṃ mṛtyuṃ tvāṃ nābhilakṣayē ।
bālō rahasi hastēna kṛṣṇasarpamivāspṛśam ॥ 81 ॥

mayā hyapitṛkaḥ putra ssamahātmā durātmanā ।
taṃ tu māṃ jīvalōkō'yaṃ nūnamākrōṣṭumarhati ॥ 82 ॥

bāliśō bata kāmātmā rājā daśarathō bhṛśam ।
yaḥ strīkṛtē priyaṃ putraṃ vanaṃ prasthāpayiṣyati ॥ 83 ॥

vrataiścha brahmacharyaiścha gurubhiśchōpakarśitaḥ ।
bhōgakālē mahatkṛchChraṃ punarēva prapatsyatē ॥ 84 ॥

nālaṃ dvitīyaṃ vachanaṃ putrō māṃ pratibhāṣitum ।
sa vanaṃ pravrajētyuktō bāḍhamityēva vakṣyati ॥ 85 ॥

yadi mē rāghavaḥ kuryādvanaṃ gachChēti chōditaḥ ।
pratikūlaṃ priyaṃ mē syānna tu vatsaḥ kariṣyati ॥ 86 ॥

śuddhabhāvō hi bhāvaṃ mē na tu jñāsyati rāghavaḥ ॥ 87 ॥

sa vanaṃ prabrajē tyuktō bāḍha mityēva vakṣayati ।
rāghavē hi vanaṃ prāptē sarvalōkasya dhikkṛtam ॥ 88 ॥

mṛtyurakṣamaṇīyaṃ māṃ nayiṣyati yamakṣayam ।
mṛtē mayi gatē rāmē vanaṃ manujapuṅgavē ॥ 89 ॥

iṣṭē mama janē śēṣē kiṃ pāpaṃ pratipatsyasē ।
kauśalyā māṃ cha rāmaṃ cha putrau cha yadi hāsyati ॥ 90 ॥

duḥkhānyasahatī dēvī māmēvānumariṣyati ।
kausalyāṃ cha sumitrāṃ cha māṃ cha putraistribhissaha ॥ 91 ॥

prakṣipya narakē sā tvaṃ kaikēyi sukhitā bhava ।
mayā rāmēṇa cha tyaktaṃ śāśvataṃ satkṛtaṃ guṇaiḥ ॥ 92 ॥

ikṣvākukulamakṣōbhyamākulaṃ pālayiṣyasi ।
priyaṃ chēdbharatasyaitadrāmapravrājanaṃ bhavēt ॥ 93 ॥

mā sma mē bharataḥ kārṣītprētakṛtyaṃ gatāyuṣaḥ ।
hantānāryē mamāmitrē sakāmā bhava kaikayi ॥ 94 ॥

mṛtē mayi gatē rāmē vanaṃ puruṣapuṅgavē ।
sēdānīṃ vidhavā rājyaṃ saputrā kārayiṣyasi ॥ 95 ॥

tvaṃ rājaputrīvādēna nyavasō mama vēśmani ।
akīrtiśchātulā lōkē dhruvaḥ paribhavaścha mē ॥ 96 ॥

sarvabhūtēṣu chāvajñā yathā pāpakṛtastathā ।
kathaṃ rathairvibhuryātvā gajāśvaiścha muhurmuhuḥ ॥ 97 ॥

padbhyāṃ rāmō mahāraṇyē vatsō mē vichariṣyati ।
yasya tvāhārasamayē sūdāḥ kuṇḍaladhāriṇaḥ ॥ 98 ॥

ahampūrvāḥ pachanti sma praśastaṃ pānabhōjanam ।
sa kathannu kaṣāyāṇi tiktāni kaṭukāni cha ॥ 99 ॥

bhakṣayanvanyamāhāraṃ sutō mē vartayiṣyati ।
mahārhavastrasaṃvītō bhūtvā chirasukhōṣitaḥ ॥ 100 ॥

kāṣāyaparidhānastu kathaṃ bhūmaunivatsyati ।
kasyaitaddhāruṇaṃ vākyamēvaṃvidhamachintitam ॥ 101 ॥

rāmasyāraṇyagamanaṃ bharatasyābhiṣēchanam ।
dhigastu yōṣitō nāma śaṭhā ssvārthaparāssadā ।
na bravīmi striya ssarvā bharatasyaiva mātaram ॥ 102 ॥

anarthabhāvē'rthaparē nṛśaṃsē mamānutāpāya niviṣṭabhāvē ।
kimapriyaṃ paśyasi mannimittaṃ hitānukāriṇyathavā'pi rāmē ॥ 103 ॥

parityajēyuḥ pitarō hi putrānbhāryāḥ patīṃśchāpi kṛtānurāgāḥ ।
kṛtsnaṃ hi sarvaṃ kupitaṃ jagatsyāddṛṣṭvaiva rāmaṃ vyasanē nimagnam ॥ 104 ॥

ahaṃ punardēvakumārarūpamalaṅkṛtaṃ taṃ sutamāvrajantam ।
nandāmi paśyannapi darśanēna bhavāmi dṛṣṭvaiva cha punaryuvēva ॥ 105 ॥

vinā'pi sūryēṇa bhavētpravṛttiravarṣatā vajradharēṇa vā'pi ।
rāmaṃ tu gachChantamita ssamīkṣya jīvēnna kaśchittviti chētanā mē ॥ 106 ॥

vināśakāmāmahitāmamitrāmāvāsayaṃ mṛtyumivātmanastvām ।
chiraṃ batāṅkēna dhṛtāsi sarpī mahāviṣā tēna hatō'smi mōhāt ॥ 107 ॥

mayā cha rāmēṇa cha lakṣmaṇēna praśāstu hīnō bharatastvayā saha ।
puraṃ cha rāṣṭraṃ cha nihatya bāndhavān mamāhitānāṃ cha bhavābhiharṣiṇī ॥ 108 ॥

nṛśaṃsavṛttē vyasanaprahāriṇi prasahya vākyaṃ yadihādya bhāṣasē ।
na nāma tē kēna mukhātpatantyadhō viśīryamāṇā daśanā ssahasradhā ॥ 109 ॥

na kiñchidāhāhitamapriyaṃ vachō na vētti rāmaḥ paruṣāṇi bhāṣitum ।
kathannu rāmē hyabhirāmavādini bravīṣi dōṣānguṇanityasammatē ॥ 110 ॥

pratāmya vā prajvala vā praṇaśya vā sahasraśō vā sphuṭitā mahīṃ vraja ।
na tē kariṣyāmi vacha ssudāruṇaṃ mamāhitaṃ kēkayarājapāṃsani ॥ 111 ॥

kṣurōpamāṃ nityamasatpriyaṃvadāṃ praduṣṭabhāvāṃ svakulōpaghātinīm ।
na jīvituṃ tvāṃ viṣahē'manōramāṃ didhakṣamāṇāṃ hṛdayaṃ sabandhanam ।
2.12,112 ।
na jīvitaṃ mē'sti punaḥkuta ssukhaṃ vinā''tmajēnā'tmavataḥ kutō ratiḥ ।
mamāhitaṃ dēvi na kartumarhasi spṛśāmi pādāvapi tē prasīda mē ॥ 112 ॥

sa bhūmipālō vilapannanāthavatstriyā gṛhītō hṛdayē'timātrayā ।
papāta dēvyāścharaṇau prasāritāvubhāvasamspṛśya yathā'turastathā ॥ 113 ॥

ityārṣē śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīya ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē dvādaśassargaḥ ॥




Browse Related Categories: