શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાંડમ્ ।
અથ પંચાશસ્સર્ગઃ ।
વિશાલાન્ કોસલાન્ રમ્યાન્ યાત્વા લક્ષ્મણપૂર્વજઃ ।
અયોધ્યાભિમુખો ધીમાન્ પ્રાંજલિર્વાક્યમબ્રવીત્ ॥ 1 ॥
આપૃચ્છે ત્વાં પુરીશ્રેષ્ઠે કાકુત્સ્થપરિપાલિતે ।
દૈવતાનિ ચ યાનિ ત્વાં પાલયંતિ વસંતિ ચ ॥ 2 ॥
નિવૃત્તવનવાસસ્ત્વામનૃણો જગતીપતેઃ ।
પુનર્દ્રક્ષ્યામિ માત્રા ચ પિત્રા ચ સહ સંગતઃ ॥ 3 ॥
તતો રુધિરતામ્રાક્ષો ભુજમુદ્યમ્ય દક્ષિણમ્ ।
અશ્રુપૂર્ણમુખો દીનોઽબ્રવીજ્જાનપદં જનમ્ ॥ 4 ॥
અનુક્રોશો દયા ચૈવ યથાર્હં મયિ વઃ કૃતઃ ।
ચિરં દુઃખસ્ય પાપીયો ગમ્યતામર્થસિદ્ધયે ॥ 5 ॥
તેઽભિવાદ્ય મહાત્માનં કૃત્વા ચાપિ પ્રદક્ષિણમ્ ।
વિલપંતો નરા ઘોરં વ્યતિષ્ઠંત ક્વચિત્ ક્વચિત્ ॥ 6 ॥
તથા વિલપતાં તેષામતૃપ્તાનાં ચ રાઘવઃ ।
અચક્ષુર્વિષયં પ્રાયાદ્યથાર્કઃ ક્ષણદામુખે ॥ 7 ॥
તતો ધાન્યધનોપેતાન્ દાનશીલજનાન્ શિવાન્ ।
અકુતશ્ચિદ્ભયાન્ રમ્યાંશ્ચૈત્યયૂપસમાવૃતાન્ ॥ 8 ॥
ઉદ્યાનામ્રવનોપેતાન્ સંપન્નસલિલાશયાન્ ।
તુષ્ટપુષ્ટજનાકીર્ણાન્ ગોકુલાકુલસેવિતાન્ ॥ 9 ॥
લક્ષણીયાન્નરેંદ્રાણાં બ્રહ્મઘોષાભિનાદિતાન્ ।
રથેન પુરુષવ્યાઘ્રઃ કોસલાનત્યવર્તત ॥ 10 ॥
મધ્યેનમુદિતં સ્ફીતં રમ્યોદ્યાનસમાકુલમ્ ।
રાજ્યં ભોગ્યં નરેંદ્રાણાં યયૌ ધૃતિમતાં વરઃ ॥ 11 ॥
તત સ્ત્રિપથગાં દિવ્યાં શિવતોયામશૈવલામ્ ।
દદર્શ રાઘવો ગંગાં પુણ્યામૃષિનિષેવિતામ્ ॥ 12 ॥
આશ્રમૈરવિદૂરસ્થૈઃ શ્રીમદ્ભિસ્સમલંકૃતામ્ ।
કાલેઽપ્સરોભિર્હૃષ્ટાભિ સ્સેવિતાંભોહ્રદાં શિવામ્ ॥ 13 ॥
દેવદાનવગંધર્વૈઃ કિન્નરૈરુપશોભિતામ્ ।
નાનાગંધર્વપત્નીભિ સ્સેવિતાં સતતં શિવામ્ ॥ 14 ॥
દેવાઽઽક્રીડશતાકીર્ણાં દેવોદ્યાનશતાયુતામ્ ।
દેવાર્થમાકાશગમાં વિખ્યાતાં દેવપદ્મિનીમ્ ॥ 15 ॥
જલાઘાતાટ્ટહાસોગ્રાં ફેનનિર્મલહાસિનીમ્ ।
ક્વચિદ્વેણીકૃતજલાં ક્વચિદાવર્તશોભિતામ્ ॥ 16 ॥
ક્વચિત્ સ્તિમિતગંભીરાં ક્વચિદ્વેગજલાકુલામ્ ।
ક્વચિદ્ગંભીરનિર્ઘોષાં ક્વચિદ્ભૈરવનિસ્વનામ્ ॥ 17 ॥
દેવસંઘાપ્લુતજલાં નિર્મલોત્પલશોભિતામ્ ।
ક્વચિદાભોગપુલિનાં ક્વચિન્નિર્મલવાલુકામ્ ॥ 18 ॥
હંસસારસસંઘુષ્ટાં ચક્રવાકોપકૂજિતામ્ ।
સદા મદૈશ્ચ વિહગૈરભિસન્નાદિતાંતરામ્ ॥ 19 ॥
ક્વચિત્તીરરુહૈર્વૃક્ષૈર્માલાભિરિવશોભિતામ્ ।
ક્વચિત્ફુલ્લોત્પલચ્છન્નાં ક્વચિત્પદ્મવનાકુલામ્ ॥ 20 ॥
ક્વચિત્કુમુદષંડૈશ્ચ કુડ્મલૈરુપશોભિતામ્ ।
નાનાપુષ્પરજોધ્વસ્તાં સમદામિવ ચ ક્વચિત્ ॥ 21 ॥
વ્યપેતમલસંઘાતાં મણિનિર્મલદર્શનામ્ ।
દિશાગજૈર્વનગજૈ ર્મત્તૈશ્ચ વરવારણૈઃ ॥ 22 ॥
દેવોપવાહ્યૈશ્ચ મુહુસ્સન્નાદિતવનાંતરામ્ ।
પ્રમદામિવ યત્નેન ભૂષિતાં ભૂષણોત્તમૈઃ ॥ 23 ॥
ફલૈઃ પુષ્પૈઃ કિસલયૈર્વૃતાં ગુલ્મૈર્દ્વિજૈસ્તથા ।
શિંશુમારૈશ્ચ નક્રૈશ્ચ ભુજંગૈશ્ચ નિષેવિતામ્ ॥ 24 ॥
વિષ્ણુપાદચ્યુતાં દિવ્યામપાપાં પાપનાશિનીમ્ ।
તાં શંકરજટાજૂટાદ્ભ્રષ્ટાં સાગરતેજસા ॥ 25 ॥
સમુદ્રમહિષીં ગંગાં સારસક્રૌંચનાદિતામ્ ।
આસસાદ મહાબાહુઃ શૃંગિબેરપુરં પ્રતિ ॥ 26 ॥
તામૂર્મિકલિલાવર્તામન્વવેક્ષ્ય મહારથઃ ।
સુમંત્રમબ્રવીત્સૂતમિહૈવાદ્ય વસામહે ॥ 27 ॥
અવિદૂરાદયં નદ્યા બહુપુષ્પપ્રવાલવાન્ ।
સુમહાનિંગુદીવૃક્ષો વસામોઽત્રૈવ સારથે ॥ 28 ॥
દ્રક્ષ્યામ સ્સરિતાં શ્રેષ્ઠાં સમ્માન્યસલિલાં શિવામ્ ।
દેવદાનવગંધર્વમૃગમાનુષપક્ષિણામ્ ॥ 29 ॥
લક્ષ્મણશ્ચ સુમંત્રશ્ચ બાઢમિત્યેવ રાઘવમ્ ।
ઉક્ત્વા તમિંગુદીવૃક્ષં તદોપયયતુર્હયૈઃ ॥ 30 ॥
રામોઽભિયાય તં રમ્યં વૃક્ષમિક્ષ્વાકુનંદનઃ ।
રથાદવાતરત્તસ્માત્સભાર્ય સ્સહલક્ષ્મણઃ ॥ 31 ॥
સુમંત્રોઽપ્યવતીર્યાસ્માન્મોચયિત્વા હયોત્તમાન્ ।
વૃક્ષમૂલગતં રામમુપતસ્થે કૃતાંજલિઃ ॥ 32 ॥
તત્ર રાજા ગુહો નામ રામસ્યાત્મસમસ્સખા ।
નિષાદજાત્યો બલવાન્ સ્થપતિશ્ચેતિ વિશ્રુતઃ ॥ 33 ॥
સ શૃત્વા પુરુષવ્યાઘ્રં રામં વિષયમાગતમ્ ।
વૃદ્ધૈઃ પરિવૃતોઽમાત્યૈઃ જ્ઞાતિભિશ્ચાભ્યુપાગતઃ ॥ 34 ॥
તતો નિષાદાધિપતિં દૃષ્ટ્વા દૂરાદુપસ્થિતમ્ ।
સહ સૌમિત્રિણા રામ સ્સમાગચ્છદ્ગુહેન સઃ ॥ 35 ॥
તમાર્તસ્સંપરિષ્વજ્ય ગુહો રાઘવમબ્રવીત્ ।
યથાઽયોધ્યા તથેયં તે રામ કિં કરવાણિ તે ॥ 36 ॥
ઈદૃશં હિ મહાબાહો કઃ પ્રાપ્સ્યત્યતિથિં પ્રિયમ્ ।
તતો ગુણવદન્નાદ્યમુપાદાય પૃથગ્વિધમ્ ॥ 37 ॥
અર્ઘ્યં ચોપાનયત્ક્ષિપ્રં વાક્યં ચેદમુવાચ હ ।
સ્વાગતં તે મહાબાહો તવેયમખિલા મહી ॥ 38 ॥
વયં પ્રેષ્યા ભવાન્ભર્તા સાધુ રાજ્યં પ્રશાધિ નઃ ।
ભક્ષ્યં ભોજ્યં ચ પેયં ચ લેહ્યંચેદમુપસ્થિતમ્ ॥ 39 ॥
શયનાનિ ચ મુખ્યાનિ વાજિનાં ખાદનં ચ તે ।
એવં બ્રુવાણં તુ ગુહં રાઘવઃ પ્રત્યુવાચ હ ॥ 40 ॥
અર્ચિતાશ્ચૈવ હૃષ્ટાશ્ચ ભવતા સર્વથા વયમ્ ।
પદ્ભ્યામભિગમાચ્ચૈવ સ્નેહસંદર્શનેન ચ ॥ 41 ॥
ભુજાભ્યાં સાધુ પીનાભ્યાં પીડયન્વાક્યમબ્રવીત્ ।
દિષ્ટ્યા ત્વાં ગુહ પશ્યામિ હ્યરોગં સહ બાંધવૈઃ ।
અપિ તે કુશલં રાષ્ટ્રે મિત્રેષુ ચ ધનેષુ ચ ॥ 42 ॥
યત્ત્વિદં ભવતા કિંચિત્પ્રીત્યા સમુપકલ્પિતમ્ ।
સર્વં તદનુજાનામિ ન હિ વર્તે પ્રતિગ્રહે ॥ 43 ॥
કુશચીરાજિનધરં ફલમૂલાશિનં ચ મામ્ ।
વિદ્ધિ પ્રણિહિતં ધર્મે તાપસં વનગોચરમ્ ॥ 44 ॥
અશ્વાનાં ખાદનેનાહમર્થી નાન્યેન કેનચિત્ ।
એતાવતાઽત્ર ભવતા ભવિષ્યામિ સુપૂજિતઃ ॥ 45 ॥
એતે હિ દયિતા રાજ્ઞઃ પિતુર્દશરથસ્ય મે ।
એતૈસ્સુવિહિતૈરશ્વૈ ભવિષ્યામ્યહમર્ચિતઃ ॥ 46 ॥
અશ્વાનાં પ્રતિપાનં ચ ખાદનં ચૈવ સોઽન્વશાત્ ।
ગુહસ્તત્રૈવ પુરુષાં સ્ત્વરિતં દીયતામિતિ ॥ 47 ॥
તતશ્ચીરોત્તરાસંગઃ સંધ્યામન્વાસ્ય પશ્ચિમામ્ ।
જલમેવાદદે ભોજ્યં લક્ષ્મણેનાઽઽહૃતં સ્વયમ્ ॥ 48 ॥
તસ્ય ભૂમૌ શયાનસ્ય પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય લક્ષ્મણઃ ।
સભાર્યસ્ય તતોઽભ્યેત્ય તસ્થૌ વૃક્ષમુપાશ્રિતઃ ॥ 49 ॥
ગુહોઽપિ સહ સૂતેન સૌમિત્રિમનુભાષયન્ ।
અન્વજાગ્રત્તતો રામમપ્રમત્તો ધનુર્ધરઃ ॥ 50 ॥
તથા શયાનસ્ય તતોઽસ્ય ધીમતો યશસ્વિનો દાશરથેર્મહાત્મનઃ ।
અદૃષ્ટદુઃખસ્ય સુખોચિતસ્ય સા તદાવ્યતીયાય ચિરેણ શર્વરી ॥ 51 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાંડે પંચાશસ્સર્ગઃ ॥
