શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાંડમ્ ।
અથ એકોનષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ।
ઇતિ બ્રુવંતં તં સૂતં સુમંત્રં મંત્રિસત્તમમ્ ।
બ્રૂહિ શેષં પુનરિતિ રાજા વચનમબ્રવીત્ ॥ 1 ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સુમંત્રો બાષ્પવિક્લબઃ ।
કથયામાસ ભૂયોઽપિ રામસંદેશવિસ્તરમ્ ॥ 2 ॥
જટાઃ કૃત્વા મહારાજ ચીરવલ્કલધારિણૌ ।
ગંગામુત્તીર્ય તૌ વીરૌ પ્રયાગાભિમુખૌ ગતૌ ॥ 3 ॥
અગ્રતો લક્ષ્મણો યાતઃ પાલયન્રઘુનંદનમ્ ।
તાંસ્તથા ગચ્છતો દૃષ્ટ્વા નિવૃત્તોઽસ્મ્યવશસ્તદા ॥ 4 ॥
મમત્વશ્વા નિવૃત્તસ્ય ન પ્રાવર્તંત વર્ત્મનિ ।
ઉષ્ણમશ્રુ પ્રમુંચંતો રામે સંપ્રસ્થિતે વનમ્ ॥ 5 ॥
ઉભાભ્યાં રાજપુત્રાભ્યામથ કૃત્વાહમંજલિમ્ ।
પ્રસ્થિતો રથમાસ્થાય તદ્દુઃખમપિ ધારયન્ ॥ 6 ॥
ગુહેન સાર્ધં તત્રૈવ સ્થિતોઽસ્મિ દિવસાન્બહૂન્ ।
આશયા યદિ માં રામઃ પુન શ્શબ્દાપયેદિતિ ॥ 7 ॥
વિષયે તે મહારાજ રામવ્યસનકર્શિતાઃ ।
અપિ વૃક્ષાઃ પરિમ્લાનાસ્સપુષ્પાંકુરકોરકાઃ ॥ 8 ॥
ઉપતપ્તોદકા નદ્યઃ પલ્વલાનિ સરાંસિ ચ ।
પરિશુષ્કપલાશાનિ વનાન્યુપવનાનિ ચ ॥ 9 ॥
ન ચ સર્પંતિ સત્ત્વાનિ વ્યાસા ન પ્રચરંતિ ચ ।
રામશોકાભિભૂતં તન્નિષ્કૂજમભવદ્વનમ્ ॥ 10 ॥
લીનપુષ્કરપત્રાશ્ચ નરેંદ્ર કલુષોદકાઃ ।
સંતપ્તપદ્માઃ પદ્મિન્યો લીનમીનવિહંગમાઃ ॥ 11 ॥
જલજાનિ ચ પુષ્પાણિ માલ્યાનિ સ્થલજાનિ ચ ।
નાદ્ય ભાંત્યલ્પગંધીનિ ફલાનિ ચ યથાપુરમ્ ॥ 12 ॥
અત્રોદ્યાનાનિ શૂન્યાનિ પ્રલીનવિહગનિ ચ ।
ન ચાભિરામા નારામાન્પશ્યામિ મનુજર્ષભ ॥ 13 ॥
પ્રવિશંતમયોધ્યાં માં ન કશ્ચિદભિનંદતિ ।
નરા રામમપશ્યંતો નિશ્શ્વસંતિ મુહુર્મુહુઃ ॥ 14 ॥
દેવ રાજરથં દૃષ્ટ્વા વિના રામમિહાગતમ્ ।
દુઃખાદશ્રુમુખસ્સર્વો રાજમાર્ગગતો જનઃ ॥ 15 ॥
હર્મ્યૈર્વિમાનૈઃ પ્રાસાદૈરવેક્ષ્યરથમાગતમ્ ।
હાહાકારકૃતાનાર્યો રામાદર્શનકર્શિતાઃ ॥ 16 ॥
આયતૈર્વિમલૈર્નેત્રૈરશ્રુવેગપરિપ્લુતૈઃ ।
અન્યોન્યમભિવીક્ષંતેઽવ્યક્તમાર્તતરાઃ સ્ત્રિયઃ ॥ 17 ॥
નામિત્રાણાં ન મિત્રાણામુદાસીનજનસ્ય ચ ।
અહમાર્તતયા કિંચિદ્વિશેષમુપલક્ષયે ॥ 18 ॥
અપ્રહૃષ્ટમનુષ્યા ચ દીનનાગતુરંગમા ।
આર્તસ્વરપરિમ્લાના વિનિશ્શ્વસિતનિસ્સ્વના ॥ 19 ॥
નિરાનંદા મહારાજ રામપ્રવ્રાજનાતુરા ।
કૌસલ્યા પુત્રહીનેવ અયોધ્યા પ્રતિભાતિ મા ॥ 20 ॥
સૂતસ્ય વચનં શ્રુત્વા વાચા પરમદીનયા ।
બાષ્પોપહતયા રાજા તં સૂતમિદમબ્રવીત્ ॥ 21 ॥
કૈકેય્યા વિનિયુક્તેન પાપાભિજનભાવયા ।
મયા ન મંત્રકુશલૈર્વૃદ્ધૈસ્સહ સમર્થિતમ્ ॥ 22 ॥
ન સુહૃદ્ભિર્નચામાત્યૈર્મંત્રયિત્વા ન નૈગમૈઃ ।
મયાયમર્થસ્સમ્મોહાત્ સ્ત્રીહેતો સ્સહસા કૃતઃ ॥ 23 ॥
ભવિતવ્યતયા નૂનમિદં વા વ્યસનં મહત્ ।
કુલસ્યાસ્ય વિનાશાય પ્રાપ્તં સૂત યદૃચ્છયા ॥ 24 ॥
સૂત યદ્યસ્તિ તે કિંચિન્મયા તુ સુકૃતં કૃતમ્ ।
ત્વં પ્રાપયાઽઽશુ માં રામં પ્રાણાસ્સંત્વરયંતિમામ્ ॥ 25 ॥
યદ્યદ્યાપિ મમૈવાજ્ઞા નિવર્તયતુ રાઘવમ્ ।
ન શક્ષ્યામિ વિના રામં મુહૂર્તમપિ જીવિતુમ્ ॥ 26 ॥
વૃત્તદંષ્ટ્રો મહેષ્વાસઃ ક્વાસૌ લક્ષ્મણપૂર્વજઃ ।
યદિ જીવામિ સાધ્વેનં પશ્યેયં સીતયા સહ ॥ 27 ॥
લોહિતાક્ષં મહાબાહુમામુક્તમણિકુંડલમ્ ।
રામં યદિ ન પશ્યેયં ગમિષ્યામિ યમક્ષયમ્ ॥ 28 ॥
અતો નુ કિં દુઃખતરં સોઽહમિક્ષ્વાકુનંદનમ્ ।
ઇમામવસ્થામાપન્નો નેહ પશ્યામિ રાઘવમ્ ॥ 29 ॥
હા રામ રામાનુજ હા હા વૈદેહિ તપસ્વિનિ ।
ન માં જાનીત દુઃખેન મ્રિયમાણતમનાથવત્ ॥ 30 ॥
સ તેન રાજા દુઃખેન ભૃશમર્પિતચેતનઃ ।
અવગાઢસ્સુદુષ્પારં શોકસાગરમબ્રવીત્ ॥ 31 ॥
રામશોકમહાભોગસ્સીતાવિરહપારગઃ ।
શ્વસિતોર્મિ મહાવર્તો બાષ્પફેનજાલાવિલઃ ॥ 32 ॥
બાહુવિક્ષેપમીનૌઘો વિક્રંદિત મહાસ્વનઃ ।
પ્રકીર્ણકેશશૈવાલઃ કૈકેયીબડબામુખઃ ॥ 33 ॥
મમાશ્રુવેગપ્રભવઃ કુબ્જાવાક્યમહાગ્રહઃ ।
વરવેલો નૃશંસાયા રામપ્રવ્રાજનાયતઃ ॥ 34 ॥
યસ્મિન્બત નિમગ્નોઽહં કૌસલ્યે રાઘવં વિના ।
દુસ્તરો જીવતા દેવિ મયાઽયં શોકસાગરઃ ॥ 35 ॥
અશોભનં યોઽહમિહાદ્ય રાઘવં દિદૃક્ષમાણો ન લભે સલક્ષ્મણમ્ ।
ઇતીવ રાજા વિલપન્મહાયશાઃ પપાત તૂર્ણં શયને સમૂર્છિતઃ ॥ 36 ॥
ઇતિ વિલપતિ પાર્થિવે પ્રણષ્ટે કરુણતરં દ્વિગુણં ચ રામહેતોઃ ।
વચનમનુનિશમ્ય તસ્ય દેવી ભયમગમત્પુનરેવ રામમાતા ॥ 37 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાંડે એકોનષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ॥
