శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాండమ్ ।
అథ ఏకోనషష్టితమస్సర్గః ।
ఇతి బ్రువంతం తం సూతం సుమంత్రం మంత్రిసత్తమమ్ ।
బ్రూహి శేషం పునరితి రాజా వచనమబ్రవీత్ ॥ 1 ॥
తస్య తద్వచనం శ్రుత్వా సుమంత్రో బాష్పవిక్లబః ।
కథయామాస భూయోఽపి రామసందేశవిస్తరమ్ ॥ 2 ॥
జటాః కృత్వా మహారాజ చీరవల్కలధారిణౌ ।
గంగాముత్తీర్య తౌ వీరౌ ప్రయాగాభిముఖౌ గతౌ ॥ 3 ॥
అగ్రతో లక్ష్మణో యాతః పాలయన్రఘునందనమ్ ।
తాంస్తథా గచ్ఛతో దృష్ట్వా నివృత్తోఽస్మ్యవశస్తదా ॥ 4 ॥
మమత్వశ్వా నివృత్తస్య న ప్రావర్తంత వర్త్మని ।
ఉష్ణమశ్రు ప్రముంచంతో రామే సంప్రస్థితే వనమ్ ॥ 5 ॥
ఉభాభ్యాం రాజపుత్రాభ్యామథ కృత్వాహమంజలిమ్ ।
ప్రస్థితో రథమాస్థాయ తద్దుఃఖమపి ధారయన్ ॥ 6 ॥
గుహేన సార్ధం తత్రైవ స్థితోఽస్మి దివసాన్బహూన్ ।
ఆశయా యది మాం రామః పున శ్శబ్దాపయేదితి ॥ 7 ॥
విషయే తే మహారాజ రామవ్యసనకర్శితాః ।
అపి వృక్షాః పరిమ్లానాస్సపుష్పాంకురకోరకాః ॥ 8 ॥
ఉపతప్తోదకా నద్యః పల్వలాని సరాంసి చ ।
పరిశుష్కపలాశాని వనాన్యుపవనాని చ ॥ 9 ॥
న చ సర్పంతి సత్త్వాని వ్యాసా న ప్రచరంతి చ ।
రామశోకాభిభూతం తన్నిష్కూజమభవద్వనమ్ ॥ 10 ॥
లీనపుష్కరపత్రాశ్చ నరేంద్ర కలుషోదకాః ।
సంతప్తపద్మాః పద్మిన్యో లీనమీనవిహంగమాః ॥ 11 ॥
జలజాని చ పుష్పాణి మాల్యాని స్థలజాని చ ।
నాద్య భాంత్యల్పగంధీని ఫలాని చ యథాపురమ్ ॥ 12 ॥
అత్రోద్యానాని శూన్యాని ప్రలీనవిహగని చ ।
న చాభిరామా నారామాన్పశ్యామి మనుజర్షభ ॥ 13 ॥
ప్రవిశంతమయోధ్యాం మాం న కశ్చిదభినందతి ।
నరా రామమపశ్యంతో నిశ్శ్వసంతి ముహుర్ముహుః ॥ 14 ॥
దేవ రాజరథం దృష్ట్వా వినా రామమిహాగతమ్ ।
దుఃఖాదశ్రుముఖస్సర్వో రాజమార్గగతో జనః ॥ 15 ॥
హర్మ్యైర్విమానైః ప్రాసాదైరవేక్ష్యరథమాగతమ్ ।
హాహాకారకృతానార్యో రామాదర్శనకర్శితాః ॥ 16 ॥
ఆయతైర్విమలైర్నేత్రైరశ్రువేగపరిప్లుతైః ।
అన్యోన్యమభివీక్షంతేఽవ్యక్తమార్తతరాః స్త్రియః ॥ 17 ॥
నామిత్రాణాం న మిత్రాణాముదాసీనజనస్య చ ।
అహమార్తతయా కించిద్విశేషముపలక్షయే ॥ 18 ॥
అప్రహృష్టమనుష్యా చ దీననాగతురంగమా ।
ఆర్తస్వరపరిమ్లానా వినిశ్శ్వసితనిస్స్వనా ॥ 19 ॥
నిరానందా మహారాజ రామప్రవ్రాజనాతురా ।
కౌసల్యా పుత్రహీనేవ అయోధ్యా ప్రతిభాతి మా ॥ 20 ॥
సూతస్య వచనం శ్రుత్వా వాచా పరమదీనయా ।
బాష్పోపహతయా రాజా తం సూతమిదమబ్రవీత్ ॥ 21 ॥
కైకేయ్యా వినియుక్తేన పాపాభిజనభావయా ।
మయా న మంత్రకుశలైర్వృద్ధైస్సహ సమర్థితమ్ ॥ 22 ॥
న సుహృద్భిర్నచామాత్యైర్మంత్రయిత్వా న నైగమైః ।
మయాయమర్థస్సమ్మోహాత్ స్త్రీహేతో స్సహసా కృతః ॥ 23 ॥
భవితవ్యతయా నూనమిదం వా వ్యసనం మహత్ ।
కులస్యాస్య వినాశాయ ప్రాప్తం సూత యదృచ్ఛయా ॥ 24 ॥
సూత యద్యస్తి తే కించిన్మయా తు సుకృతం కృతమ్ ।
త్వం ప్రాపయాఽఽశు మాం రామం ప్రాణాస్సంత్వరయంతిమామ్ ॥ 25 ॥
యద్యద్యాపి మమైవాజ్ఞా నివర్తయతు రాఘవమ్ ।
న శక్ష్యామి వినా రామం ముహూర్తమపి జీవితుమ్ ॥ 26 ॥
వృత్తదంష్ట్రో మహేష్వాసః క్వాసౌ లక్ష్మణపూర్వజః ।
యది జీవామి సాధ్వేనం పశ్యేయం సీతయా సహ ॥ 27 ॥
లోహితాక్షం మహాబాహుమాముక్తమణికుండలమ్ ।
రామం యది న పశ్యేయం గమిష్యామి యమక్షయమ్ ॥ 28 ॥
అతో ను కిం దుఃఖతరం సోఽహమిక్ష్వాకునందనమ్ ।
ఇమామవస్థామాపన్నో నేహ పశ్యామి రాఘవమ్ ॥ 29 ॥
హా రామ రామానుజ హా హా వైదేహి తపస్విని ।
న మాం జానీత దుఃఖేన మ్రియమాణతమనాథవత్ ॥ 30 ॥
స తేన రాజా దుఃఖేన భృశమర్పితచేతనః ।
అవగాఢస్సుదుష్పారం శోకసాగరమబ్రవీత్ ॥ 31 ॥
రామశోకమహాభోగస్సీతావిరహపారగః ।
శ్వసితోర్మి మహావర్తో బాష్పఫేనజాలావిలః ॥ 32 ॥
బాహువిక్షేపమీనౌఘో విక్రందిత మహాస్వనః ।
ప్రకీర్ణకేశశైవాలః కైకేయీబడబాముఖః ॥ 33 ॥
మమాశ్రువేగప్రభవః కుబ్జావాక్యమహాగ్రహః ।
వరవేలో నృశంసాయా రామప్రవ్రాజనాయతః ॥ 34 ॥
యస్మిన్బత నిమగ్నోఽహం కౌసల్యే రాఘవం వినా ।
దుస్తరో జీవతా దేవి మయాఽయం శోకసాగరః ॥ 35 ॥
అశోభనం యోఽహమిహాద్య రాఘవం దిదృక్షమాణో న లభే సలక్ష్మణమ్ ।
ఇతీవ రాజా విలపన్మహాయశాః పపాత తూర్ణం శయనే సమూర్ఛితః ॥ 36 ॥
ఇతి విలపతి పార్థివే ప్రణష్టే కరుణతరం ద్విగుణం చ రామహేతోః ।
వచనమనునిశమ్య తస్య దేవీ భయమగమత్పునరేవ రామమాతా ॥ 37 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాండే ఏకోనషష్టితమస్సర్గః ॥
