શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાંડમ્ ।
અથ ચતુઃસપ્તતિતમસ્સર્ગઃ ।
તાં તથા ગર્હયિત્વા તુ માતરં ભરતસ્તદા ।
રોષેણ મહતાઽવિષ્ટઃ પુનરેવાબ્રવીદ્વચઃ ॥ 1 ॥
રાજ્યાદ્ભ્રંશસ્વ કૈકેયિ નૃશંસે દુષ્ટચારિણિ ।
પરિત્યક્તા ચ ધર્મેણ મા મૃતં રુદતી ભવ ॥ 2 ॥
કિન્નુ તેઽદૂષયદ્રાજા રામો વા ભૃશધાર્મિકઃ ।
યયોર્મૃત્યુર્વિવાસશ્ચ ત્વત્કૃતે તુલ્યમાગતૌ ॥ 3 ॥
ભ્રૂણહત્યામસિ પ્રાપ્તા કુલસ્યાસ્ય વિનાશનાત્ ।
કૈકેયિ નરકં ગચ્છ મા ચ ભર્તુ સ્સલોકતામ્ ॥ 4 ॥
યત્ત્વયા હીદૃશં પાપં કૃતં ઘોરેણ કર્મણા ।
સર્વલોકપ્રિયં હિત્વા મમાપ્યાપાદિતં ભયમ્ ॥ 5 ॥
ત્વત્કૃતે મે પિતા વૃત્તો રામશ્ચારણ્યમાશ્રિતઃ ।
અયશો જીવલોકે ચ ત્વયાઽહં પ્રતિપાદિતઃ ॥ 6 ॥
માતૃરૂપે મમામિત્રે નૃશંસે રાજ્યકામુકે ।
ન તેઽહ મભિભાષ્યોઽસ્મિ દુર્વૃત્તે પતિઘાતિનિ ॥ 7 ॥
કૌસલ્યા ચ સુમિત્રા ચ યાશ્ચાન્યા મમ માતરઃ ।
દુઃખેન મહતાઽવિષ્ટાસ્ત્વાં પ્રાપ્ય કુલદૂષિણીમ્ ॥ 8 ॥
ન ત્વમશ્વપતેઃ કન્યા ધર્મરાજસ્ય ધીમતઃ ।
રાક્ષસી તત્ર જાતાઽસિ કુલપ્રધ્વંસિની પિતુઃ ॥ 9 ॥
યત્ત્વયા ધાર્મિકો રામો નિત્યં સત્યપરાયણઃ ।
વનં પ્રસ્થાપિતો દુઃખાત્પિતા ચ ત્રિદિવં ગતઃ ॥ 10 ॥
યત્પ્રધાનાઽસિ તત્પાપં મયિ પિત્રા વિનાકૃતે ।
ભ્રાતૃભ્યાં ચ પરિત્યક્તે સર્વલોકસ્ય ચાપ્રિયે ॥ 11 ॥
કૌસલ્યાં ધર્મસંયુક્તાં વિયુક્તાં પાપનિશ્ચયે ।
કૃત્વા કં પ્રાપ્સ્યસે ત્વદ્ય લોકં નિરયગામિનિ ॥ 12 ॥
કિં નાવબુધ્યસે ક્રૂરે નિયતં બંધુસંશ્રયમ્ ।
જ્યેષ્ઠં પિતૃસમં રામં કૌસલ્યાયાઽત્મસંભવમ્ ॥ 13 ॥
અઙગપ્રત્યઙગજઃ પુત્રો હૃદયાચ્ચાપિ જાયતે ।
તસ્માત્પ્રિયતમો માતુઃ પ્રિયા એવ તુ બાંધવાઃ ॥ 14 ॥
અન્યદા કિલ ધર્મજ્ઞા સુરભિ સ્સુરસમ્મતા ।
વહમાનૌ દદર્શોર્વ્યાં પુત્રૌ વિગતચેતસૌ ॥ 15 ॥
તાવર્ધદિવસે શ્રાંતૌ દૃષ્ટ્વા પુત્રૌ મહીતલે ।
રુરોદ પુત્રશોકેન બાષ્પપર્યાકુલેક્ષણા ॥ 16 ॥
અધસ્તાદ્વ્રજતસ્તસ્યાઃ સુરરાજ્ઞો મહાત્મનઃ ।
બિંદવઃ પતિતા ગાત્રે સૂક્ષ્મા સ્સુરભિગંધિનઃ ॥ 17 ॥
ઇંદ્રોઽપ્યશ્રુનિપાતં તં સ્વગાત્રે પુણ્યગંધિનમ્ ।
સુરભિં મન્યતે દૃષ્ટ્વા ભૂયસીં તાં સુરેશ્વરઃ ॥ 18 ॥
નિરીક્ષમાણ શ્શક્રસ્તાં દદર્શ સુરભિં સ્થિતામ્ ।
આકાશે વિષ્ઠિતાં દીનાં રુદંતીં ભૃશદુઃખિતામ્ ॥ 19 ॥
તાં દૃષ્ટ્વા શોકસંતપ્તાં વજ્રપાણિર્યશસ્વિનીમ્ ।
ઇંદ્રઃ પ્રાંજલિરુદ્વિગ્ન સ્સુરરાજોઽબ્રવીદ્વચઃ ॥ 20 ॥
ભયં કચ્છિન્ન ચાસ્માસુ કુતશ્ચિદ્વિદ્યતે મહત્ ।
કુતોનિમત્તશ્શોકસ્તે બ્રૂહિ સર્વહિતૈષિણિ ॥ 21 ॥
એવમુક્તા તુ સુરભિ સ્સુરરાજેન ધીમતા ।
પ્રત્યુવાચ તતો ધીરા વાક્યં વાક્યવિશારદા ॥ 22 ॥
શાંતં પાપં ન વઃ કિંચિત્કુતશ્ચિદમરાધિપઃ ।
અહં મગ્નૌ તુ શોચામિ સ્વપુત્રૌ વિષમે સ્થિતૌ ॥ 23 ॥
એતૌ દૃષ્ટ્વા કૃશૌ દીનૌ સૂર્યરશ્મિપ્રતાપિતૌ ।
બાધ્યમાનૌ બલીવર્ધૌ કર્ષકેણ સુરાધિપ ॥ 24 ॥
મમકાયાત્પ્રસૂતૌ હિ દુઃખિતૌ ભારપીડિતૌ ।
યૌ દૃષ્ટ્વા પરિતપ્યેઽહં નાસ્તિ પુત્રસમઃ પ્રિયઃ ॥ 25 ॥
યસ્યાઃ પુત્રસહસ્રૈસ્તુ કૃત્સ્નં વ્યાપ્તમિદં જગત્ ।
તાં દૃષ્ટ્વા રુદતીં શક્રો ન સુતાન્મન્યતે પરમ્ ॥ 26 ॥
સદાઽપ્રતિમવૃત્તાયાઃ લોકધારણકામ્યયા ।
શ્રીમત્યા ગુણનિત્યાયા સ્સ્વભાવપરિચેષ્ટયા ॥ 27 ॥
યસ્યાઃ પુત્રસહસ્રાણિ સાઽપિ શોચતિ કામધુક્ ।
કિં પુનર્યા વિના રામં કૌસલ્યા વર્તયિષ્યતિ ॥ 28 ॥
એકપુત્રા ચ સાધ્વી ચ વિવત્સેયં ત્વયા કૃતા ।
તસ્માત્ત્વં સતતં દુઃખં પ્રેત્ય ચેહ ચ લપ્સ્યસે ॥ 29 ॥
અહં હ્યપચિતિં ભ્રાતુઃ પિતુશ્ચ સકલામિમામ્ ।
વર્ધનં યશસશ્ચાપિ કરિષ્યામિ ન સંશયઃ ॥ 30 ॥
અનાયયિત્વા તનયં કૌસલ્યાયા મહાબલમ્ ।
સ્વયમેવ પ્રવેક્ષ્યામિ વનં મુનિનિષેવિતમ્ ॥ 31 ॥
ન હ્યહં પાપસંકલ્પે પાપે પાપં ત્વયા કૃતમ્ ।
શક્તો ધારયિતું પૌરૈરશ્રુકંઠૈ ર્નિરીક્ષિતઃ ॥ 32 ॥
સા ત્વમગ્નિં પ્રવિશ વા સ્વયં વા દંડકાન્વિશ ।
રજ્જું બધાન વા કંઠે ન હિ તેઽન્યત્પરાયણમ્ ॥ 33 ॥
અહમપ્યવનીં પ્રાપ્તે રામે સત્યપરાક્રમે ।
કૃતકૃત્યો ભવિષ્યામિ વિપ્રવાસિતકલ્મષઃ ॥ 34 ॥
ઇતિ નાગ ઇવારણ્યે તોમરાંકુશચોદિતઃ ।
પપાત ભુવિ સંકૃદ્ધો નિશ્શ્વસન્નિવ પન્નગઃ ॥ 35 ॥
સંરક્તનેત્ર શ્શિથિલાંભરસ્તદા વિધૂતસર્વાભરણઃ પરંતપઃ ।
બભૂવ ભૂમૌ પતિતો નૃપાત્મજશ્શચીપતેઃ કેતુરિવોત્સવક્ષયે ॥ 36 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાંડે ચતુઃસપ્તતિતમસ્સર્ગઃ ॥
