ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അയോധ്യാകാംഡമ് ।
അഥ പംചസപ്തതിതമസ്സര്ഗഃ ।
ദീര്ഘകാലാത്സമുത്ഥായ സംജ്ഞാം ലബ്ധ്വാ ച വീര്യവാന് ।
നേത്രാഭ്യാമശ്രുപൂര്ണാഭ്യാം ദീനാമുദ്വീക്ഷ്യ മാതരമ് ॥ 1 ॥
സോഽമാത്യമധ്യേ ഭരതോ ജനനീമഭ്യകുത്സയത് ।
രാജ്യം ന കാമയേ ജാതു മംത്രയേ നാപി മാതരമ് ॥ 2 ॥
അഭിഷേകം ന ജാനാമി യോഽഭൂദ്രാജ്ഞാ സമീക്ഷിതഃ ।
വിപ്രകൃഷ്ടേഹ്യഹം ദേശേ ശത്രുഘ്നസഹിതോഽവസമ് ॥ 3 ॥
വനവാസം ന ജാനാമി രാമസ്യാഹം മഹാത്മനഃ ।
വിവാസനം വാ സൌമിത്രേ സ്സീതായാശ്ച യഥാഽഭവത് ॥ 4 ॥
തഥൈവ ക്രോശതസ്തസ്യ ഭരതസ്യ മഹാത്മനഃ ।
കൌസല്യാ ശബ്ദമാജ്ഞായ സുമിത്രാമിദമബ്രവീത് ॥ 5 ॥
ആഗതഃ ക്രൂരകാര്യായാഃ കൈകേയ്യാ ഭരതസ്സുതഃ ।
തമഹം ദ്രഷ്ടുമിച്ഛാമി ഭരതം ദീര്ഘദര്ശിനമ് ॥ 6 ॥
ഏവമുക്ത്വാ സുമിത്രാം സാ വിവര്ണാ മലിനാ കൃശാ ।
പ്രതസ്ഥേ ഭരതോ യത്ര വേപമാനാ വിചേതനാ ॥ 7 ॥
സ തു രാമാനുജശ്ചാപി ശത്രുഘ്നസഹിതസ്തദാ ।
പ്രതസ്ഥേ ഭരതോ യത്ര കൌസല്യായാ നിവേശനമ് ॥ 8 ॥
തത ശ്ശത്രുഘ്നഭരതൌ കൌസല്യാം പ്രേക്ഷ്യ ദുഃഖിതൌ ।
പര്യഷ്വജേതാം ദുഃഖാര്താം പതിതാം നഷ്ടചേതസാമ് ॥ 9 ॥
രുദംതൌ രുദതീം ദുഃഖാത്സമേത്യാര്യാം മനസ്സ്വിനീമ് ।
ഭരതം പ്രത്യുവാചേദം കൌസല്യാ ഭൃശദുഃഖിതാ ॥ 10 ॥
ഇദം തേ രാജ്യകാമസ്യ രാജ്യം പ്രാപ്തമകംടകമ് ।
സംപ്രാപ്തം ബത കൈകേയ്യാ ശശീഘ്രം ക്രൂരേണ കര്മണാ ॥ 11 ॥
പ്രസ്ഥാപ്യ ചീരവസനം പുത്രം മേ വനവാസിനമ് ।
കൈകേയീ കം ഗുണം തത്ര പശ്യതി ക്രൂരദര്ശിനീ ॥ 12 ॥
ക്ഷിപ്രം മാമപി കൈകേയീ പ്രസ്ഥാപയിതുമര്ഹതി ।
ഹിരണ്യനാഭോ യത്രാസ്തേ സുതോ മേ സുമഹായശാഃ ॥ 13 ॥
അഥവാ സ്വയമേവാഹം സുമിത്രാനുചരാ സുഖമ് ।
അഗ്നിഹോത്രം പുരസ്കൃത്യ പ്രസ്ഥാസ്യേ യത്ര രാഘവഃ ॥ 14 ॥
കാമം വാ സ്വയമേവാദ്യ തത്ര മാം നേതുമര്ഹസി ।
യത്രാസൌ പുരുഷവ്യാഘ്രഃ പുത്രോ മേ തപ്യതേ തപഃ ॥ 15 ॥
ഇദം ഹി തവ വിസ്തീര്ണം ധനധാന്യസമാചിതമ് ।
ഹസ്ത്വശ്വരഥസംപൂര്ണം രാജ്യം നിര്യാതിതം തയാ ॥ 16 ॥
ഇത്യാദിബഹുഭിർവാക്യൈഃ ക്രൂരൈഃ സംഭര്ത്സിതോഽനഘഃ ।
വിവ്യഥേ ഭരതസ്തീവ്രം വ്രണേ തുദ്യേവ സൂചിനാ ॥ 17 ॥
പപാത ചരണൌ തസ്യാസ്തദാ സംഭ്രാംതചേതനഃ ।
വിലപ്യ ബഹുധാഽസംജ്ഞോ ലബ്ധസംജ്ഞസ്തതഃ സ്ഥിതഃ ॥ 18 ॥
ഏവം വിലപമാനാം താം ഭരതഃ പ്രാംജലിസ്തദാ ।
കൌസല്യാം പ്രത്യുവാചേദം ശോകൈര്ബഹുഭിരാവൃതാമ് ॥ 19 ॥
ആര്യേ കസ്മാദജാനംതം ഗര്ഹസേ മാമകില്ബിഷമ് ।
വിപുലാം ച മമ പ്രീതിം സ്ഥിരാം ജാനാസി രാഘവേ ॥ 20 ॥
കൃതാ ശാസ്ത്രാനുഗാ ബുദ്ധിര്മാഭൂത്തസ്യ കദാചന ।
സത്യസംധ സ്സതാം ശ്രേഷ്ഠോ യസ്യാഽര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 21 ॥
പ്രേഷ്യം പാപീയസാം യാതു സൂര്യംച പ്രതിമേഹതു ।
ഹംതു പാദേന ഗാം സുപ്താം യസ്യാഽര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 22 ॥
കാരയിത്വാ മഹത്കര്മ ഭര്താ ഭൃത്യമനര്ഥകമ് ।
അധര്മോ യോഽസ്യ സോഽസ്യാസ്തു യസ്യാഽര്യോഽനുമതേഗതഃ ॥ 23 ॥
പരിപാലയമാനസ്യ രാജ്ഞോ ഭൂതാനി പുയത്രവത് ।
തതസ്നു ദുഹ്യതാം പാപം യസ്യാഽര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 24 ॥
ബലിഷഡ്ഭാഗമുദ്ധൃത്യ നൃപസ്യാരക്ഷതഃ പ്രജാഃ ।
അധര്മോ യോഽസ്യ സോഽസ്യാസ്തു യസ്യാര്ഥോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 25 ॥
സംശ്രുത്യ ച തപസ്വിഭ്യസ്സത്രേ വൈ യജ്ഞദക്ഷിണാമ് ।
താം വിപ്രലപതാം പാപം യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 26 ॥
ഹസ്ത്യശ്വരഥസംബാധേ യുദ്ധേ ശസ്ത്രസമാകുലേ ।
മാ സ്മ കാര്ഷീത്സതാം ധര്മം യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 27 ॥
ഉപദിഷ്ടം സുസൂക്ഷ്മാര്ഥം ശാസ്ത്രം യത്നേന ധീമതാ ।
സ നാശയതു ദുഷ്ടാത്മാ യസ്യാഽര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 28 ॥
മാ ച തം വ്യൂഢബാഹ്വംസം ചംദ്രാര്കസമതേജസമ് ।
ദ്രാക്ഷീദ്രാജ്യസ്ഥമാസീനം യസ്യാര്യോഽനുമതേഗതഃ ॥ 29 ॥
പായസം കൃസരം ഛാഗം വൃഥാ സോഽശ്നാതു നിര്ഘൃണഃ ।
ഗുരൂംശ്ചാപ്യവജാനാതു യസ്യാഽര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 30 ॥
ഗാശ്ച സ്പൃശതു പാദേന ഗുരൂന്പരിവദേത്സ്വയമ് ।
മിത്രേ ദ്രുഹ്യേത സോഽത്യംതം യസ്യാഽര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 31 ॥
വിശ്വാസാത്കഥിതം കിംചിത്പരിവാദം മിഥഃ ക്വചിത് ।
വിവൃണോതു സ ദുഷ്ടാത്മാ യസ്യാഽര്യോഽമതേ ഗതഃ ॥ 32 ॥
അകര്താ ഹ്യകൃതജ്ഞശ്ച ത്യക്താചാഽത്മാ നിരപത്രപഃ ।
ലോകേ ഭവതു വിദ്വിഷ്ടോ യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 33 ॥
പുത്രൈര്ദാരൈശ്ച ഭൃത്യൈശ്ച സ്വഗൃഹേ പരിവാരിതഃ ।
സ ഏകോ മൃഷ്ടമശ്നാതു യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 34 ॥
അപ്രാപ്യ സദൃശാന് ദാരാനനപത്യഃ പ്രമീയതാമ് ।
അനവാപ്യ ക്രിയാം ധര്മ്യാം യസ്യാഽര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 35 ॥
മാഽത്മനസ്സംതതിം ദ്രാക്ഷീത്സ്വേഷു ദാരേഷു ദുഃഖിതഃ ।
ആയുസ്സമഗ്രമപ്രാപ്യ യഽസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 36 ॥
രാജസ്ത്രീബാലവൃദ്ധാനാം വധേ യത്പാപമുച്യതേ ।
ഭൃത്യത്യാഗേ ച യത്പാപം തത്പാപം പ്രതിപദ്യതാമ് ॥ 37 ॥
ലാക്ഷയാ മധുമാംസേന ലോഹേന ച വിഷേണ ച ।
സദൈവ ബിഭൃയാദ്ഭൃത്യാന്യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 38 ॥
സംഗ്രമേ സമുപോഢേ സ്മ ശത്രുപക്ഷഭയംകരേ ।
പലായാമാനോ വധ്യേത യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 39 ॥
കപാലപാണിഃ പൃഥിവീമടതാം ചീരസംവൃതഃ ।
ഭിക്ഷമാണോ യഥോന്മത്തോ യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 40 ॥
മദ്യേ പ്രസക്തോ ഭവതു സ്ത്രീഷ്വക്ഷേഷു ച നിത്യശഃ ।
കാമക്രോധാഭിഭൂതസ്തു യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 41 ॥
മാസ്മ ധര്മേ മനോ ഭൂയാദധര്മം സ നിഷേവതാമ് ।
അപാത്രവര്ഷീ ഭവതു യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 42 ॥
സംചിതാന്യസ്യ വിത്തനി വിവിധാനി സഹസ്രശഃ ।
ദസ്യുഭിർവിപ്രലുപ്യംതാം യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 43 ॥
ഉഭേ സംധ്യേ ശയാനസ്യ യത്പാപം പരികല്പ്യതേ ।
തച്ചപാപം ഭവേത്തസ്യ യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 44 ॥
യദഗ്നിദായകേ പാപം യത്പാപം ഗുരതല്പഗേ ।
മിത്രദ്രോഹേ ച യത്പാപം തത്പാപം പ്രതിപദ്യതാമ് ॥ 45 ॥
ദേവതാനാം പിത്രൂണാം ച മാതാപിത്രോസ്തഥൈവ ച ।
മാ സ്മ കാര്ഷീത്സ ശുശ്രൂഷാം യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 46 ॥
സതാം ലോകാത്സതാം കീര്ത്യാ സ്സംജുഷ്ടാത്കര്മണസ്തഥാ ।
ഭ്രശ്യതു ക്ഷിപ്രമദ്യൈവ യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 47 ॥
അപാസ്യ മാതൃശുശ്രൂഷാമനര്ഥേ സോഽവതിഷ്ഠതാമ് ।
ദീര്ഘബാഹുര്മഹാവക്ഷാഃ യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 48 ॥
ബഹുപുത്രോ ദരിദ്രശ്ച ജ്വരരോഗസമന്വിതഃ ।
സ ഭൂയാത്സതത ക്ലേശീ യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 49 ॥
ആശാമാശംസമാനാനാം ദീനാനാമൂര്ധ്വചക്ഷുഷാമ് ।
അര്ഥിനാം വിതഥാം കുര്യാദ്യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 50 ॥
മായയാ രമതാം നിത്യം പരുഷഃ പിശുനോഽശുചിഃ ।
രാജ്ഞോ ഭീതസ്ത്വധര്മാത്മാ യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 51 ॥
ഋതുസ്നാതാം സതീം ഭാര്യാമൃതുകാലാനുരോധിനീമ് ।
അതിവര്തേത ദുഷ്ടാത്മാ യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 52 ॥
സധര്മദാരാന്പരിത്യജ്യ പരദാരാന്നിഷേവതാമ് ।
ത്യക്തധര്മരതിര്മൂഢോ യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 53 ॥
വിപ്രലുപ്തപ്രജാതസ്യ ദുഷ്കൃതം ബ്രാഹ്മണസ്യ യത് ।
തദേവ പ്രതിപദ്യേത യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 54 ॥
പാനീയദൂഷകേ പാപം തഥൈവ വിഷദായകേ ।
യത്തദേകസ്സ ലഭതാം യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 55 ॥
ബ്രാഹ്മണായോദ്യതാം പൂജാം വിഹംതു കലുഷേംദ്രിയഃ ।
ബാലവത്സാം ച ഗാം ദോഗ്ധു യസ്യാര്യോ ഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 56 ॥
തുര്ഷ്ണാര്തം സതി പാനീയേ വിപ്രലംഭേന യോജയേത് ।
ലഭേത തസ്യ യത്പാപം യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 57 ॥
ഭക്ത്യാ വിവദമാനേഷു മാര്ഗമാശ്രിത്യ പശ്യതഃ ।
തസ്യ പാപേന യുജ്യേത യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 58 ॥
വിഹീനാം പതിപുത്രാഭ്യാം കൌസല്യാം പാര്ഥിവാത്മജഃ ।
ഏവമാശ്വാസയന്നേവ ദുഃഖാര്തോ നിപപാത ഹ ॥ 59 ॥
തഥാ തു ശപഥൈഃ കഷ്ടൈ ശ്ശപമാനമചേതനമ് ।
ഭരതം ശോകസംതപ്തം കൌസല്യാ വാക്യമബ്രവീത് ॥ 60 ॥
മമ ദുഃഖമിദം പുത്ര ഭൂയസ്സമുപജായതേ ।
ശപഥൈ ശ്ശപമാനോ ഹി പ്രാണാനുപരുണത്സി മേ ॥ 61 ॥
ദിഷ്ട്യാ ന ചലിതോ ധര്മാദാത്മാ തേ സഹലക്ഷ്മണഃ ।
വത്സ സത്യപ്രതിജ്ഞോ തേ സതാം ലോകമവാപ്സ്യസി ॥ 62 ॥
ഇത്യുക്ത്വാ ചാംകമാനീയ ഭരതം ഭ്രാതൃവത്സലമ് ।
പരിഷ്വജ്യ മഹാബാഹും രുരോദ ഭൃശദുഃഖിതാ ॥ 63 ॥
ഏവം വിലപമാനസ്യ ദുഃഖാര്തസ്യ മഹാത്മനഃ ।
മോഹാച്ച ശോകസമ്രോധാദ്ബഭൂവ ലുലിതം മനഃ ॥ 64 ॥
ലാലപ്യമാനസ്യ വിചേതനസ്യ പ്രണഷ്ടബുദ്ധേഃ പതിതസ്യ ഭൂമൌ ।
മുഹുര്മുഹുര്നിശ്ശ്വസതശ്ച ഘര്മം സാ തസ്യ ശോകേന ജഗാമ രാത്രിഃ ॥ 65 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അയോധ്യാകാംഡേ പംചസപ്തതിതമസ്സര്ഗഃ ॥
