શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાંડમ્ ।
અથ પંચસપ્તતિતમસ્સર્ગઃ ।
દીર્ઘકાલાત્સમુત્થાય સંજ્ઞાં લબ્ધ્વા ચ વીર્યવાન્ ।
નેત્રાભ્યામશ્રુપૂર્ણાભ્યાં દીનામુદ્વીક્ષ્ય માતરમ્ ॥ 1 ॥
સોઽમાત્યમધ્યે ભરતો જનનીમભ્યકુત્સયત્ ।
રાજ્યં ન કામયે જાતુ મંત્રયે નાપિ માતરમ્ ॥ 2 ॥
અભિષેકં ન જાનામિ યોઽભૂદ્રાજ્ઞા સમીક્ષિતઃ ।
વિપ્રકૃષ્ટેહ્યહં દેશે શત્રુઘ્નસહિતોઽવસમ્ ॥ 3 ॥
વનવાસં ન જાનામિ રામસ્યાહં મહાત્મનઃ ।
વિવાસનં વા સૌમિત્રે સ્સીતાયાશ્ચ યથાઽભવત્ ॥ 4 ॥
તથૈવ ક્રોશતસ્તસ્ય ભરતસ્ય મહાત્મનઃ ।
કૌસલ્યા શબ્દમાજ્ઞાય સુમિત્રામિદમબ્રવીત્ ॥ 5 ॥
આગતઃ ક્રૂરકાર્યાયાઃ કૈકેય્યા ભરતસ્સુતઃ ।
તમહં દ્રષ્ટુમિચ્છામિ ભરતં દીર્ઘદર્શિનમ્ ॥ 6 ॥
એવમુક્ત્વા સુમિત્રાં સા વિવર્ણા મલિના કૃશા ।
પ્રતસ્થે ભરતો યત્ર વેપમાના વિચેતના ॥ 7 ॥
સ તુ રામાનુજશ્ચાપિ શત્રુઘ્નસહિતસ્તદા ।
પ્રતસ્થે ભરતો યત્ર કૌસલ્યાયા નિવેશનમ્ ॥ 8 ॥
તત શ્શત્રુઘ્નભરતૌ કૌસલ્યાં પ્રેક્ષ્ય દુઃખિતૌ ।
પર્યષ્વજેતાં દુઃખાર્તાં પતિતાં નષ્ટચેતસામ્ ॥ 9 ॥
રુદંતૌ રુદતીં દુઃખાત્સમેત્યાર્યાં મનસ્સ્વિનીમ્ ।
ભરતં પ્રત્યુવાચેદં કૌસલ્યા ભૃશદુઃખિતા ॥ 10 ॥
ઇદં તે રાજ્યકામસ્ય રાજ્યં પ્રાપ્તમકંટકમ્ ।
સંપ્રાપ્તં બત કૈકેય્યા શશીઘ્રં ક્રૂરેણ કર્મણા ॥ 11 ॥
પ્રસ્થાપ્ય ચીરવસનં પુત્રં મે વનવાસિનમ્ ।
કૈકેયી કં ગુણં તત્ર પશ્યતિ ક્રૂરદર્શિની ॥ 12 ॥
ક્ષિપ્રં મામપિ કૈકેયી પ્રસ્થાપયિતુમર્હતિ ।
હિરણ્યનાભો યત્રાસ્તે સુતો મે સુમહાયશાઃ ॥ 13 ॥
અથવા સ્વયમેવાહં સુમિત્રાનુચરા સુખમ્ ।
અગ્નિહોત્રં પુરસ્કૃત્ય પ્રસ્થાસ્યે યત્ર રાઘવઃ ॥ 14 ॥
કામં વા સ્વયમેવાદ્ય તત્ર માં નેતુમર્હસિ ।
યત્રાસૌ પુરુષવ્યાઘ્રઃ પુત્રો મે તપ્યતે તપઃ ॥ 15 ॥
ઇદં હિ તવ વિસ્તીર્ણં ધનધાન્યસમાચિતમ્ ।
હસ્ત્વશ્વરથસંપૂર્ણં રાજ્યં નિર્યાતિતં તયા ॥ 16 ॥
ઇત્યાદિબહુભિર્વાક્યૈઃ ક્રૂરૈઃ સંભર્ત્સિતોઽનઘઃ ।
વિવ્યથે ભરતસ્તીવ્રં વ્રણે તુદ્યેવ સૂચિના ॥ 17 ॥
પપાત ચરણૌ તસ્યાસ્તદા સંભ્રાંતચેતનઃ ।
વિલપ્ય બહુધાઽસંજ્ઞો લબ્ધસંજ્ઞસ્તતઃ સ્થિતઃ ॥ 18 ॥
એવં વિલપમાનાં તાં ભરતઃ પ્રાંજલિસ્તદા ।
કૌસલ્યાં પ્રત્યુવાચેદં શોકૈર્બહુભિરાવૃતામ્ ॥ 19 ॥
આર્યે કસ્માદજાનંતં ગર્હસે મામકિલ્બિષમ્ ।
વિપુલાં ચ મમ પ્રીતિં સ્થિરાં જાનાસિ રાઘવે ॥ 20 ॥
કૃતા શાસ્ત્રાનુગા બુદ્ધિર્માભૂત્તસ્ય કદાચન ।
સત્યસંધ સ્સતાં શ્રેષ્ઠો યસ્યાઽર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 21 ॥
પ્રેષ્યં પાપીયસાં યાતુ સૂર્યંચ પ્રતિમેહતુ ।
હંતુ પાદેન ગાં સુપ્તાં યસ્યાઽર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 22 ॥
કારયિત્વા મહત્કર્મ ભર્તા ભૃત્યમનર્થકમ્ ।
અધર્મો યોઽસ્ય સોઽસ્યાસ્તુ યસ્યાઽર્યોઽનુમતેગતઃ ॥ 23 ॥
પરિપાલયમાનસ્ય રાજ્ઞો ભૂતાનિ પુયત્રવત્ ।
તતસ્નુ દુહ્યતાં પાપં યસ્યાઽર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 24 ॥
બલિષડ્ભાગમુદ્ધૃત્ય નૃપસ્યારક્ષતઃ પ્રજાઃ ।
અધર્મો યોઽસ્ય સોઽસ્યાસ્તુ યસ્યાર્થોઽનુમતે ગતઃ ॥ 25 ॥
સંશ્રુત્ય ચ તપસ્વિભ્યસ્સત્રે વૈ યજ્ઞદક્ષિણામ્ ।
તાં વિપ્રલપતાં પાપં યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 26 ॥
હસ્ત્યશ્વરથસંબાધે યુદ્ધે શસ્ત્રસમાકુલે ।
મા સ્મ કાર્ષીત્સતાં ધર્મં યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 27 ॥
ઉપદિષ્ટં સુસૂક્ષ્માર્થં શાસ્ત્રં યત્નેન ધીમતા ।
સ નાશયતુ દુષ્ટાત્મા યસ્યાઽર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 28 ॥
મા ચ તં વ્યૂઢબાહ્વંસં ચંદ્રાર્કસમતેજસમ્ ।
દ્રાક્ષીદ્રાજ્યસ્થમાસીનં યસ્યાર્યોઽનુમતેગતઃ ॥ 29 ॥
પાયસં કૃસરં છાગં વૃથા સોઽશ્નાતુ નિર્ઘૃણઃ ।
ગુરૂંશ્ચાપ્યવજાનાતુ યસ્યાઽર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 30 ॥
ગાશ્ચ સ્પૃશતુ પાદેન ગુરૂન્પરિવદેત્સ્વયમ્ ।
મિત્રે દ્રુહ્યેત સોઽત્યંતં યસ્યાઽર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 31 ॥
વિશ્વાસાત્કથિતં કિંચિત્પરિવાદં મિથઃ ક્વચિત્ ।
વિવૃણોતુ સ દુષ્ટાત્મા યસ્યાઽર્યોઽમતે ગતઃ ॥ 32 ॥
અકર્તા હ્યકૃતજ્ઞશ્ચ ત્યક્તાચાઽત્મા નિરપત્રપઃ ।
લોકે ભવતુ વિદ્વિષ્ટો યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 33 ॥
પુત્રૈર્દારૈશ્ચ ભૃત્યૈશ્ચ સ્વગૃહે પરિવારિતઃ ।
સ એકો મૃષ્ટમશ્નાતુ યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 34 ॥
અપ્રાપ્ય સદૃશાન્ દારાનનપત્યઃ પ્રમીયતામ્ ।
અનવાપ્ય ક્રિયાં ધર્મ્યાં યસ્યાઽર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 35 ॥
માઽત્મનસ્સંતતિં દ્રાક્ષીત્સ્વેષુ દારેષુ દુઃખિતઃ ।
આયુસ્સમગ્રમપ્રાપ્ય યઽસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 36 ॥
રાજસ્ત્રીબાલવૃદ્ધાનાં વધે યત્પાપમુચ્યતે ।
ભૃત્યત્યાગે ચ યત્પાપં તત્પાપં પ્રતિપદ્યતામ્ ॥ 37 ॥
લાક્ષયા મધુમાંસેન લોહેન ચ વિષેણ ચ ।
સદૈવ બિભૃયાદ્ભૃત્યાન્યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 38 ॥
સંગ્રમે સમુપોઢે સ્મ શત્રુપક્ષભયંકરે ।
પલાયામાનો વધ્યેત યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 39 ॥
કપાલપાણિઃ પૃથિવીમટતાં ચીરસંવૃતઃ ।
ભિક્ષમાણો યથોન્મત્તો યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 40 ॥
મદ્યે પ્રસક્તો ભવતુ સ્ત્રીષ્વક્ષેષુ ચ નિત્યશઃ ।
કામક્રોધાભિભૂતસ્તુ યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 41 ॥
માસ્મ ધર્મે મનો ભૂયાદધર્મં સ નિષેવતામ્ ।
અપાત્રવર્ષી ભવતુ યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 42 ॥
સંચિતાન્યસ્ય વિત્તનિ વિવિધાનિ સહસ્રશઃ ।
દસ્યુભિર્વિપ્રલુપ્યંતાં યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 43 ॥
ઉભે સંધ્યે શયાનસ્ય યત્પાપં પરિકલ્પ્યતે ।
તચ્ચપાપં ભવેત્તસ્ય યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 44 ॥
યદગ્નિદાયકે પાપં યત્પાપં ગુરતલ્પગે ।
મિત્રદ્રોહે ચ યત્પાપં તત્પાપં પ્રતિપદ્યતામ્ ॥ 45 ॥
દેવતાનાં પિત્રૂણાં ચ માતાપિત્રોસ્તથૈવ ચ ।
મા સ્મ કાર્ષીત્સ શુશ્રૂષાં યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 46 ॥
સતાં લોકાત્સતાં કીર્ત્યા સ્સંજુષ્ટાત્કર્મણસ્તથા ।
ભ્રશ્યતુ ક્ષિપ્રમદ્યૈવ યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 47 ॥
અપાસ્ય માતૃશુશ્રૂષામનર્થે સોઽવતિષ્ઠતામ્ ।
દીર્ઘબાહુર્મહાવક્ષાઃ યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 48 ॥
બહુપુત્રો દરિદ્રશ્ચ જ્વરરોગસમન્વિતઃ ।
સ ભૂયાત્સતત ક્લેશી યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 49 ॥
આશામાશંસમાનાનાં દીનાનામૂર્ધ્વચક્ષુષામ્ ।
અર્થિનાં વિતથાં કુર્યાદ્યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 50 ॥
માયયા રમતાં નિત્યં પરુષઃ પિશુનોઽશુચિઃ ।
રાજ્ઞો ભીતસ્ત્વધર્માત્મા યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 51 ॥
ઋતુસ્નાતાં સતીં ભાર્યામૃતુકાલાનુરોધિનીમ્ ।
અતિવર્તેત દુષ્ટાત્મા યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 52 ॥
સધર્મદારાન્પરિત્યજ્ય પરદારાન્નિષેવતામ્ ।
ત્યક્તધર્મરતિર્મૂઢો યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 53 ॥
વિપ્રલુપ્તપ્રજાતસ્ય દુષ્કૃતં બ્રાહ્મણસ્ય યત્ ।
તદેવ પ્રતિપદ્યેત યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 54 ॥
પાનીયદૂષકે પાપં તથૈવ વિષદાયકે ।
યત્તદેકસ્સ લભતાં યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 55 ॥
બ્રાહ્મણાયોદ્યતાં પૂજાં વિહંતુ કલુષેંદ્રિયઃ ।
બાલવત્સાં ચ ગાં દોગ્ધુ યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ ॥ 56 ॥
તુર્ષ્ણાર્તં સતિ પાનીયે વિપ્રલંભેન યોજયેત્ ।
લભેત તસ્ય યત્પાપં યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 57 ॥
ભક્ત્યા વિવદમાનેષુ માર્ગમાશ્રિત્ય પશ્યતઃ ।
તસ્ય પાપેન યુજ્યેત યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 58 ॥
વિહીનાં પતિપુત્રાભ્યાં કૌસલ્યાં પાર્થિવાત્મજઃ ।
એવમાશ્વાસયન્નેવ દુઃખાર્તો નિપપાત હ ॥ 59 ॥
તથા તુ શપથૈઃ કષ્ટૈ શ્શપમાનમચેતનમ્ ।
ભરતં શોકસંતપ્તં કૌસલ્યા વાક્યમબ્રવીત્ ॥ 60 ॥
મમ દુઃખમિદં પુત્ર ભૂયસ્સમુપજાયતે ।
શપથૈ શ્શપમાનો હિ પ્રાણાનુપરુણત્સિ મે ॥ 61 ॥
દિષ્ટ્યા ન ચલિતો ધર્માદાત્મા તે સહલક્ષ્મણઃ ।
વત્સ સત્યપ્રતિજ્ઞો તે સતાં લોકમવાપ્સ્યસિ ॥ 62 ॥
ઇત્યુક્ત્વા ચાંકમાનીય ભરતં ભ્રાતૃવત્સલમ્ ।
પરિષ્વજ્ય મહાબાહું રુરોદ ભૃશદુઃખિતા ॥ 63 ॥
એવં વિલપમાનસ્ય દુઃખાર્તસ્ય મહાત્મનઃ ।
મોહાચ્ચ શોકસમ્રોધાદ્બભૂવ લુલિતં મનઃ ॥ 64 ॥
લાલપ્યમાનસ્ય વિચેતનસ્ય પ્રણષ્ટબુદ્ધેઃ પતિતસ્ય ભૂમૌ ।
મુહુર્મુહુર્નિશ્શ્વસતશ્ચ ઘર્મં સા તસ્ય શોકેન જગામ રાત્રિઃ ॥ 65 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાંડે પંચસપ્તતિતમસ્સર્ગઃ ॥
