શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાંડમ્ ।
અથ એકનવતિતમસ્સર્ગઃ ।
કૃતબુદ્ધિં નિવાસાય તત્રૈવ સ મુનિસ્તદા ।
ભરતં કૈકયીપુત્રમાતિથ્યેનન્યમંત્રયત્ ॥ 1 ॥
અબ્રવીદ્ભરતસ્ત્વેનં નન્વિદં ભવતા કૃતમ્ ।
પાદ્યમર્ઘ્યં તથાઽતિથ્યં વને યદુપપદ્યતે ॥ 2 ॥
અથોવાચ ભરદ્વાજો ભરતં પ્રહસન્નિવ ।
જાને ત્વાં પ્રીતિસંયુક્તં તુષ્યેસ્ત્વં યેન કેનચિત્ ॥ 3 ॥
સેનાયાસ્તુ તવૈતસ્યાઃ કર્તુમિચ્છામિ ભોજનમ્ ।
મમ પ્રીતિર્યથારૂપા તથાર્હો મનુજર્ષભ ॥ 4 ॥
કિમર્થં ચાપિ નિક્ષિપ્ય દૂરે બલમિહાગતઃ ।
કસ્માન્નેહોપયાતોઽસિ સબલઃ પુરુષર્ષભઃ ॥ 5 ॥
ભરતઃ પ્રત્યુવાચેદં પ્રાંજલિસ્તં તપોધનમ્ ।
સસૈન્યો નોપયાતોઽસ્મિ ભગવન્ભગવદ્ભયાત્ ॥ 6 ॥
રાજ્ઞા ચ ભગવન્નિત્યં રાજપુત્રેણ વા સદા ।
યત્નતઃ પરિહર્તવ્યા વિષયેષુ તપસ્વિનઃ ॥ 7 ॥
વાજિમુખ્યા મનુષ્યાશ્ચ મત્તાશ્ચ વરવારણાઃ ।
પ્રચ્છાદ્ય ભગવન્ભૂમિં મહતીમનુયાંતિ મામ્ ॥ 8 ॥
તે વૃક્ષાનુદકં ભૂમિમાશ્રમેષૂટજાં સ્તથા ।
ન હિંસ્યુરિતિ તેનાઽહમેક એવ સમાગતઃ ॥ 9 ॥
આનીયતામિતસ્સેનેત્યાજ્ઞપ્તઃ પરમર્ષિણા ।
તતસ્તુ ચક્રે ભરતસ્સેનાયાસ્સમુપાગમમ્ ॥ 10 ॥
અગ્નિશાલાં પ્રવિશ્યાથ પીત્વાઽપઃ પરિમૃજ્ય ચ ।
આતિથ્યસ્ય ક્રિયાહેતોર્વિશ્વકર્માણમાહ્વયત્ ॥ 11 ॥
આહ્વયે વિશ્વકર્માણમહં ત્વષ્ટારમેવ ચ ।
આતિથ્યં કર્તુમિચ્છામિ તત્ર મે સંવિધીયતામ્ ॥ 12 ॥
આહ્વયે લોકપાલાંસ્ત્રીન્ દેવાન્ શક્રમુખાંસ્તથા ।
આતિથ્યં કર્તુમિચ્છામિ તત્ર મે સંવિધીયતામ્ ॥ 13 ॥
પ્રાક્સ્રોતસશ્ચ યા નદ્યઃ પ્રત્યક્સ્રોતસ એવ ચ ।
પૃથિવ્યામંતરિક્ષે ચ સમાયાંત્વદ્ય સર્વશઃ ॥ 14 ॥
અન્યા સ્રવંતુ મૈરેયં સુરામન્યાસ્સુવિષ્ઠિતામ્ ।
અપરા શ્ચોદકં શીતમિક્ષુકાંડરસોપમમ્ ॥ 15 ॥
આહ્વયે દેવગંધર્વાન્વિશ્વાવસુહહાહુહૂન્ ।
તથૈવાપ્સરસો દેવીર્ગંધર્વીશ્ચાપિ સર્વશઃ ॥ 16 ॥
ઘૃતાચીમથ વિશ્વાચીં મિશ્રકેશીમલંબુસામ્ ।
નાગદંતાં ચ હેમાં ચ હિમામદ્રિકૃતસ્થલામ્ ॥ 17 ॥
શક્રં યાશ્ચોપતિષ્ઠંતિ બ્રહ્માણં યાશ્ચ યોષિતઃ ।
સર્વાસ્તુંબુરુણા સાર્ધમાહ્વયે સપરિચ્છદાઃ ॥ 18 ॥
વનં કુરુષુ યદ્દિવ્યં વાસોભૂષણપત્રવત્ ।
દિવ્યનારીફલં શશ્વત્તત્કૌબેરમિહૈતુ ચ ॥ 19 ॥
ઇહ મે ભગવાન્ સોમો વિધત્તામન્નમુત્તમમ્ ।
ભક્ષ્યંભોજ્યં ચ ચોષ્યં ચ લેહ્યં ચ વિવિધં બહુ ॥ 20 ॥
વિચિત્રાણિ ચ માલ્યાનિ પાદપપ્રચ્યુતાનિ ચ ।
સુરાદીનિ ચ પેયાનિ માંસાનિ વિવિધાનિ ચ ॥ 21 ॥
એવં સમાધિના યુક્તસ્તેજસાઽપ્રતિમેન ચ ।
શીક્ષાસ્વરસમાયુક્તં તપસા ચાબ્રવીન્મુનિઃ ॥ 22 ॥
મનસા ધ્યાયતસ્તસ્ય પ્રાઙ્મુખસ્ય કૃતાંજલેઃ ।
આજગ્મુસ્તાનિ સર્વાણિ દૈવતાનિ પૃથક્પૃથક્ ॥ 23 ॥
મલયં દર્દુરં ચૈવ તતસ્સ્વેદનુદોઽનિલઃ ।
ઉપસ્પૃશ્ય વવૌ યુક્ત્યા સુપ્રિયાત્મા સુખશ્શિવઃ ॥ 24 ॥
તતોઽભ્યવર્ષંત ઘના દિવ્યાઃ કુસુમવૃષ્ટયઃ ।
દિવ્યદુંદુભિઘોષશ્ચ દિક્ષુ સર્વાસુ શુશ્રુવે ॥ 25 ॥
પ્રવવુશ્ચોત્તમા વાતા નનૃતુશ્ચાપ્સરોગણાઃ ।
જગુશ્ચ દેવગંધર્વા વીણાઃ પ્રમુમુચુસ્સ્વરાન્ ॥ 26 ॥
સ શબ્દો દ્યાં ચ ભૂમિં ચ પ્રાણિનાં શ્રવણાનિ ચ ।
વિવેશોચ્ચરિતશ્શ્લક્ષ્ણસ્સમો લયસમન્વિતઃ ॥ 27 ॥
તસ્મિન્નુપરતે શબ્દે દિવ્યે શ્રોત્ર સુખે નૃણામ્ ।
દદર્શ ભારતં સૈન્યં વિધાનં વિશ્વકર્મણઃ ॥ 28 ॥
બભૂવ હિ સમા ભૂમિસ્સમંતાત્પંચયોજના ।
શાદ્વલૈર્ભહુભિશ્ચન્ના નીલવૈઢૂર્યસન્નિભૈઃ ॥ 29 ॥
તસ્મિન્બિલ્વાઃ કપિત્થાશ્ચ પનસા બીજપૂરકાઃ ।
આમલક્યો બભૂવુશ્ચ ચૂતાશ્ચ ફલભૂષણાઃ ॥ 30 ॥
ઉત્તરેભ્યઃ કુરુભ્યશ્ચ વનં દિવ્યોપભોગવત્ ।
આજગામ નદી દિવ્યા તીરજૈર્ભહુભિર્વૃતા ॥ 31 ॥
ચતુશ્શાલાનિ શુભ્રાણિ શાલાશ્ચ ગજવાજિનામ્ ।
હર્મ્યપ્રાસાદસંબાધાસ્તોરણાનિ શુભાનિ ચ ॥ 32 ॥
સિતમેઘનિભં ચાપિ રાજવેશ્મ સુતોરણમ્ ।
દિવ્યમાલ્યકૃતાકારં દિવ્યગંધસમુક્ષિતમ્ ॥ 33 ॥
ચતુરશ્રમસંબાધં શયનાસનયાનવત્ ।
દિવ્યૈસ્સર્વરસૈર્યુક્તં દિવ્યભોજનવસ્ત્રવત્ ॥ 34 ॥
ઉપકલ્પિતસર્વાન્નં ધૌતનિર્મલભાજનમ્ ।
ક્લુપ્તસર્વાસનં શ્રીમત્સ્વાસ્તીર્ણશયનોત્તમમ્ ॥ 35 ॥
પ્રવિવેશ મહાબાહુરનુજ્ઞાતો મહર્ષિણા ।
વેશ્મ તદ્રત્નસંપૂર્ણં ભરતઃ કૈકયીસુતઃ ॥ 36 ॥
અનુજગ્મુશ્ચ તં સર્વે મંત્રિણસ્સપુરોહિતાઃ ।
બભૂવુશ્ચ મુદા યુક્તા દૃષ્ટ્વા તં વેશ્મસંવિધિમ્ ॥ 37 ॥
તત્ર રાજાસનં દિવ્યં વ્યજનં છત્રમેવ ચ ।
ભરતો મંત્રિભિસ્સાર્ધમભ્યવર્તત રાજવત્ ॥ 38 ॥
આસનં પૂજયામાસ રામાયાભિપ્રણમ્ય ચ ।
વાલવ્યજનમાદાય ન્યષીદત્સચિવાસને ॥ 39 ॥
આનુપૂર્વ્યાન્નિષેદુશ્ચ સર્વે મંત્રિપુરોહિતાઃ ।
તતસ્સેનાપતિઃ પશ્ચાત્પ્રશાસ્તાચ નિષેદતુઃ ॥ 40 ॥
તત સ્તત્ર મુહૂર્તેન નદ્યઃ પાયસકર્દમાઃ ।
ઉપાતિષ્ઠંત ભરતં ભરદ્વાજસ્ય શાસનાત્ ॥ 41 ॥
તાસામુભયતઃ કૂલં પાંડુમૃત્તિકલેપનાઃ ।
રમ્યાશ્ચાવસધા દિવ્યા બ્રહ્મણસ્તુ પ્રસાદજાઃ ॥ 42 ॥
તેનૈવ ચ મૂહૂર્તેન દિવ્યાઽભરણભૂષિતાઃ ।
આગુર્વિંશતિસાહસ્રાઃ બ્રહ્મણા પ્રહિતાઃ સ્ત્રિયઃ ॥ 43 ॥
સુવર્ણમણિમુક્તેન પ્રવાલેન ચ શોભિતાઃ ।
આગુર્વિંશતિસાહાસ્રાઃ કુબેરપ્રહિતાઃ સ્ત્રિયઃ ॥ 44 ॥
યાભિર્ગૃહીતઃ પુરુષસ્સોન્માદ ઇવ લક્ષ્યતે ।
આગુર્વિંશતિસાહસ્રા નંદનાદપ્સરોગણાઃ ॥ 45 ॥
નારદસ્તુંભુરુર્ગોપઃ પ્રવરાસ્સૂર્યવર્ચસઃ ।
એતે ગંધર્વરાજાનો ભરતસ્યાગ્રતો જગુઃ ॥ 46 ॥
અલંબુસા મિશ્રકેશી પુંડરીકાઽથ વામના ।
ઉપાનૃત્યંસ્તુ ભરતં ભરદ્વાજસ્ય શાસનાત્ ॥ 47 ॥
યાનિ માલ્યાનિ દેવેષુ યાનિ ચૈત્રરથે વને ।
પ્રયાગે તાન્યદૃશ્યંત ભરદ્વાજસ્ય શાસનાત્ ॥ 48 ॥
બિલ્વા માર્દંગિકા આસન્ શમ્યાગ્રાહા વિભીતકાઃ ।
અશ્વત્થા નર્તકાશ્ચાસન્ભરદ્વાજસ્ય શાસનાત્ ॥ 49 ॥
તતસ્સરલતાલાશ્ચ તિલકા નક્તમાલકાઃ ।
પ્રહૃષ્ટાસ્તત્ર સંપેતુઃ કુબ્જા ભૂત્વાઽથ વામનાઃ ॥ 50 ॥
શિંશુપામલકીજંબ્વો યાશ્ચાન્યાઃ કાનનેષુ તાઃ માલતી મલ્લિકા જાતિર્યાશ્ચાન્યાઃ કાનને લતાઃ ।
પ્રમદાવિગ્રહં કૃત્વા ભરદ્વાજાશ્રમેઽવદન્ ॥ 51 ॥
સુરાસ્સુરાપાઃ પિબત પાયસં ચ બુભુક્ષિતાઃ ॥ 52 ॥
માંસાનિ ચ સુમેધ્યાનિ ભક્ષ્યંતાં યાવદિચ્છથ ॥ 53 ॥
ઉચ્છાદ્ય સ્નાપયંતિ સ્મ નદીતીરેષ વલ્ગુષુ ।
અપ્યેકમેકં પુરષં પ્રમદાસ્સપ્ત ચાષ્ટ ચ ॥ 54 ॥
સંવાહંત્યસ્સમાપેતુર્નાર્યો રુચિરલોચનાઃ ।
પરિમૃજ્ય તથાઽન્યોન્યં પાયયંતિ વરાંગનાઃ ॥ 55 ॥
હયાન્ ગજાન્ ખારાનુષ્ટ્રાંતથૈવ સુરભેસ્સુતાન્ ।
અભોજયન્વાહનપાસ્તેષાં ભોજ્યં યથાવિધિ ॥ 56 ॥
ઇક્ષૂંશ્ચ મધુલાજાંશ્ચ ભોજયંતિ સ્મ વાહનાન્ ।
ઇક્ષ્વાકુવરયોધાનાં ચોદયંતો મહાબલાઃ ॥ 57 ॥
નાશ્વબંધોઽશ્વમાજાનાન્નગજં કુંજરગ્રહઃ ।
મત્તપ્રમત્તમુદિતા ચમૂઃ સા તત્ર સંબભૌ ॥ 58 ॥
તર્પિતાસ્સર્વકામૈસ્તે રક્તચંદનરૂષિતાઃ ।
અપ્સરોગણસંયુક્તાસ્સૈન્યા વાચમુદૈરયન્ ॥ 59 ॥
નૈવાયોધ્યાં ગમિષ્યામો નગમિષ્યામ દંડકાન્ ।
કુશલં ભરતસ્યાસ્તુ રામસ્યાસ્તુ તથા સુખમ્ ॥ 60 ॥
ઇતિ પાદાતયોધાશ્ચ હસ્ત્યશ્વારોહબંધકાઃ ।
અનાથાસ્તં વિધિં લબ્ધ્વા વાચમેતામુદીરયન્ ॥ 61 ॥
સંંપ્રહૃષ્ટા વિનેદુસ્તે નરાસ્તત્ર સહસ્રશઃ ।
ભરતસ્યાનુયાતારસ્સ્વર્ગોઽયમિતિ ચાબ્રુવન્ ॥ 62 ॥
નૃત્યંતિ સ્મ હસંતિ સ્મ ગાયંતિ સ્મ ચ સૈનિકાઃ સમંતાત્પરિધાવંતિ માલ્યોપેતાસ્સહસ્રશઃ ॥ 63 ॥
તતો ભુક્તવતાં તેષાં તદન્નમમૃતોપમમ્ ।
દિવ્યાનુદ્વીક્ષ્ય ભક્ષ્યાં સ્તાનભવદ્ભક્ષણે મતિઃ ॥ 64 ॥
પ્રેષ્યાશ્ચેટ્યશ્ચ વધ્વશ્ચ બલસ્થાશ્ચ સહસ્રશઃ ।
બભૂવુસ્તે ભૃશં દૃપ્તાસ્સર્વે ચાહતવાસસઃ ॥ 65 ॥
કુંજરાશ્ચ ખરોષ્ટ્રાશ્ચ ગોઽશ્વાશ્ચ મૃગપક્ષિણઃ ।
બભૂવુસ્સુભૃતાસ્તત્ર નાન્યો હ્યન્યમકલ્પયત્ ॥ 66 ॥
નાઽશુક્લવાસા સ્તત્રાઽસીત્ક્ષુધિતો મલિનોઽપિ વા ।
રજસા ધ્વસ્તકેશો વા નરઃ કશ્ચિદદૃશ્યત ॥ 67 ॥
આજૈશ્ચાપિ ચ વારાહૈર્નિષ્ઠાનવરસંચયૈઃ ।
ફલનિર્યૂહ સંસિદ્દૈસ્સૂપૈર્ગંધ રસાન્વિતૈઃ ॥ 68 ॥
પુષ્પધ્વજવતીઃ પૂર્ણાશ્શુક્લસ્યાન્નસ્ય ચાભિતઃ ।
દદૃશુર્વિસ્મિતાસ્તત્રનરા લૌહીસ્સહસ્રશઃ ॥ 69 ॥
બભૂવુર્વનપાર્શ્વેષુ કૂપાઃ પાયસકર્દમાઃ ।
તાશ્ચકામદુઘા ગાવો દ્રુમાશ્ચાસન્મધુશ્ચ્યુતઃ ॥ 70 ॥
વાપ્યો મૈરેયપૂર્ણાશ્ચ મૃષ્ટમાંસચયૈર્વૃતાઃ ।
પ્રતપ્તપિઠરૈશ્ચાપિ માર્ગમાયૂરકૌક્કુટૈઃ ॥ 71 ॥
પાત્રીણાં ચ સહસ્રાણિ સ્થાલીનાં નિયુતાનિ ચ ।
ન્યર્બુધાનિ ચ પાત્રાણિ શાતકુંભમયાનિ ચ ॥ 72 ॥
સ્થાલ્યઃ કુંભ્ય કરંભ્ય શ્ચ દધિપૂર્ણાસ્સુસંસ્કૃતાઃ ।
યૌવનસ્થસ્ય ગૌરસ્ય કપિત્થસ્ય સુગંધિનઃ ॥ 73 ॥
હ્રદાઃ પૂર્ણા રસાલસ્ય દધ્નશ્શ્વેતસ્ય ચાપરે ।
બભૂવુઃ પાયસસ્યાન્યે શર્કરાયાવસંચયાઃ ॥ 74 ॥
કલ્કાન્ચૂર્ણકષાયાંશ્ચ સ્નાનાનિ વિવિધાનિ ચ ।
દદૃશુર્ભાજનસ્થાનિ તીર્થેષુ સરતાં નરાઃ ॥ 75 ॥
શુક્લાનંશુમતશ્ચાપિ દંતધાવનસંચયાન્ ।
શુક્લાંશ્ચંદનકલ્કાંશ્ચ સમુદ્ગેષ્વવતિષ્ઠતઃ ॥ 76 ॥
દર્પણાપરિમૃષ્ટાંશ્ચ વાસસાં ચાપિ સંચયાન્ ।
પાદુકોપાનહાં ચૈવ યુગ્માનિચ સહસ્રશઃ ॥ 77 ॥
આંજનીઃ કંકતાન્કૂર્ચાન્ શસ્ત્રાણિ ચ ધનૂંષિ ચ ।
મર્મત્રાણાનિ ચિત્રાણિ શયનાન્યાસનાનિ ચ ॥ 78 ॥
પ્રતિપાનહ્રદાન્પૂર્ણન્ખરોષ્ટ્રગજવાજિનામ્ ।
અવગાહ્યસુતીર્થાંશ્ચહ્રદાન્ સોત્પલપુષ્કરાન્ ॥ 79 ॥
આકાશ વર્ણપ્રતિમાન્ સ્વચ્છતોયાન્સુખપ્લવાન્ ।
નીપવૈડૂર્યવર્ણાંશ્ચ મૃદૂન્યવસસંચયાન્ ।
નિર્વાપાર્થાન્ પશૂનાં તે દદૃશુસ્તત્ર સર્વશઃ ॥ 80 ॥
વ્યસ્મયંત મનુષ્યાસ્તે સ્વપ્નકલ્પં તદદ્ભુતમ્ ।
દૃષ્ટ્વાઽતિથ્યં કૃતં તાદૃગ્ભરતસ્ય મહર્ષિણા ॥ 81 ॥
ઇત્યેવં રમમાણાનાં દેવાનામિવ નંદને ।
ભરદ્વાજાશ્રમે રમ્યે સા રાત્રિર્વ્યત્યવર્તત ॥ 82 ॥
પ્રતિજગ્મુશ્ચ તા નદ્યો ગંધર્વાશ્ચ યથાગતમ્ ।
ભરદ્વાજમનુજ્ઞાપ્ય તાશ્ચ સર્વા વરાંગનાઃ ॥ 83 ॥
તથૈવ મત્તા મદિરોત્કટા નરાસ્તથૈવ દિવ્યાગરુચંદનોક્ષિતાઃ ।
તથૈવ દિવ્યા વિવિધાસ્સ્રગુત્તમાઃ પૃથક્પ્રકીર્ણા મનુજૈઃ પ્રમર્દિતાઃ ॥ 84 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાંડે એકનવતિતમસ્સર્ગઃ ॥
