View this in:
English Devanagari Telugu Tamil Kannada Malayalam Gujarati Odia Bengali  |
Marathi Assamese Punjabi Hindi Samskritam Konkani Nepali Sinhala Grantha  |
This document is in romanized sanskrit according to IAST standard.

VR 2.91 Ayodhya Kanda - Sarga 91

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇē ayōdhyākāṇḍam ।
atha ēkanavatitamassargaḥ ।

kṛtabuddhiṃ nivāsāya tatraiva sa munistadā ।
bharataṃ kaikayīputramātithyēnanyamantrayat ॥ 1 ॥

abravīdbharatastvēnaṃ nanvidaṃ bhavatā kṛtam ।
pādyamarghyaṃ tathā'tithyaṃ vanē yadupapadyatē ॥ 2 ॥

athōvācha bharadvājō bharataṃ prahasanniva ।
jānē tvāṃ prītisaṃyuktaṃ tuṣyēstvaṃ yēna kēnachit ॥ 3 ॥

sēnāyāstu tavaitasyāḥ kartumichChāmi bhōjanam ।
mama prītiryathārūpā tathārhō manujarṣabha ॥ 4 ॥

kimarthaṃ chāpi nikṣipya dūrē balamihāgataḥ ।
kasmānnēhōpayātō'si sabalaḥ puruṣarṣabhaḥ ॥ 5 ॥

bharataḥ pratyuvāchēdaṃ prāñjalistaṃ tapōdhanam ।
sasainyō nōpayātō'smi bhagavanbhagavadbhayāt ॥ 6 ॥

rājñā cha bhagavannityaṃ rājaputrēṇa vā sadā ।
yatnataḥ parihartavyā viṣayēṣu tapasvinaḥ ॥ 7 ॥

vājimukhyā manuṣyāścha mattāścha varavāraṇāḥ ।
prachChādya bhagavanbhūmiṃ mahatīmanuyānti mām ॥ 8 ॥

tē vṛkṣānudakaṃ bhūmimāśramēṣūṭajāṃ stathā ।
na hiṃsyuriti tēnā'hamēka ēva samāgataḥ ॥ 9 ॥

ānīyatāmitassēnētyājñaptaḥ paramarṣiṇā ।
tatastu chakrē bharatassēnāyāssamupāgamam ॥ 10 ॥

agniśālāṃ praviśyātha pītvā'paḥ parimṛjya cha ।
ātithyasya kriyāhētōrviśvakarmāṇamāhvayat ॥ 11 ॥

āhvayē viśvakarmāṇamahaṃ tvaṣṭāramēva cha ।
ātithyaṃ kartumichChāmi tatra mē saṃvidhīyatām ॥ 12 ॥

āhvayē lōkapālāṃstrīn dēvān śakramukhāṃstathā ।
ātithyaṃ kartumichChāmi tatra mē saṃvidhīyatām ॥ 13 ॥

prāksrōtasaścha yā nadyaḥ pratyaksrōtasa ēva cha ।
pṛthivyāmantarikṣē cha samāyāntvadya sarvaśaḥ ॥ 14 ॥

anyā sravantu mairēyaṃ surāmanyāssuviṣṭhitām ।
aparā śchōdakaṃ śītamikṣukāṇḍarasōpamam ॥ 15 ॥

āhvayē dēvagandharvānviśvāvasuhahāhuhūn ।
tathaivāpsarasō dēvīrgandharvīśchāpi sarvaśaḥ ॥ 16 ॥

ghṛtāchīmatha viśvāchīṃ miśrakēśīmalambusām ।
nāgadantāṃ cha hēmāṃ cha himāmadrikṛtasthalām ॥ 17 ॥

śakraṃ yāśchōpatiṣṭhanti brahmāṇaṃ yāścha yōṣitaḥ ।
sarvāstumburuṇā sārdhamāhvayē saparichChadāḥ ॥ 18 ॥

vanaṃ kuruṣu yaddivyaṃ vāsōbhūṣaṇapatravat ।
divyanārīphalaṃ śaśvattatkaubēramihaitu cha ॥ 19 ॥

iha mē bhagavān sōmō vidhattāmannamuttamam ।
bhakṣyambhōjyaṃ cha chōṣyaṃ cha lēhyaṃ cha vividhaṃ bahu ॥ 20 ॥

vichitrāṇi cha mālyāni pādapaprachyutāni cha ।
surādīni cha pēyāni māṃsāni vividhāni cha ॥ 21 ॥

ēvaṃ samādhinā yuktastējasā'pratimēna cha ।
śīkṣāsvarasamāyuktaṃ tapasā chābravīnmuniḥ ॥ 22 ॥

manasā dhyāyatastasya prāṅmukhasya kṛtāñjalēḥ ।
ājagmustāni sarvāṇi daivatāni pṛthakpṛthak ॥ 23 ॥

malayaṃ darduraṃ chaiva tatassvēdanudō'nilaḥ ।
upaspṛśya vavau yuktyā supriyātmā sukhaśśivaḥ ॥ 24 ॥

tatō'bhyavarṣanta ghanā divyāḥ kusumavṛṣṭayaḥ ।
divyadundubhighōṣaścha dikṣu sarvāsu śuśruvē ॥ 25 ॥

pravavuśchōttamā vātā nanṛtuśchāpsarōgaṇāḥ ।
jaguścha dēvagandharvā vīṇāḥ pramumuchussvarān ॥ 26 ॥

sa śabdō dyāṃ cha bhūmiṃ cha prāṇināṃ śravaṇāni cha ।
vivēśōchcharitaśślakṣṇassamō layasamanvitaḥ ॥ 27 ॥

tasminnuparatē śabdē divyē śrōtra sukhē nṛṇām ।
dadarśa bhārataṃ sainyaṃ vidhānaṃ viśvakarmaṇaḥ ॥ 28 ॥

babhūva hi samā bhūmissamantātpañchayōjanā ।
śādvalairbhahubhiśchannā nīlavaiḍhūryasannibhaiḥ ॥ 29 ॥

tasminbilvāḥ kapitthāścha panasā bījapūrakāḥ ।
āmalakyō babhūvuścha chūtāścha phalabhūṣaṇāḥ ॥ 30 ॥

uttarēbhyaḥ kurubhyaścha vanaṃ divyōpabhōgavat ।
ājagāma nadī divyā tīrajairbhahubhirvṛtā ॥ 31 ॥

chatuśśālāni śubhrāṇi śālāścha gajavājinām ।
harmyaprāsādasambādhāstōraṇāni śubhāni cha ॥ 32 ॥

sitamēghanibhaṃ chāpi rājavēśma sutōraṇam ।
divyamālyakṛtākāraṃ divyagandhasamukṣitam ॥ 33 ॥

chaturaśramasambādhaṃ śayanāsanayānavat ।
divyaissarvarasairyuktaṃ divyabhōjanavastravat ॥ 34 ॥

upakalpitasarvānnaṃ dhautanirmalabhājanam ।
kluptasarvāsanaṃ śrīmatsvāstīrṇaśayanōttamam ॥ 35 ॥

pravivēśa mahābāhuranujñātō maharṣiṇā ।
vēśma tadratnasampūrṇaṃ bharataḥ kaikayīsutaḥ ॥ 36 ॥

anujagmuścha taṃ sarvē mantriṇassapurōhitāḥ ।
babhūvuścha mudā yuktā dṛṣṭvā taṃ vēśmasaṃvidhim ॥ 37 ॥

tatra rājāsanaṃ divyaṃ vyajanaṃ Chatramēva cha ।
bharatō mantribhissārdhamabhyavartata rājavat ॥ 38 ॥

āsanaṃ pūjayāmāsa rāmāyābhipraṇamya cha ।
vālavyajanamādāya nyaṣīdatsachivāsanē ॥ 39 ॥

ānupūrvyānniṣēduścha sarvē mantripurōhitāḥ ।
tatassēnāpatiḥ paśchātpraśāstācha niṣēdatuḥ ॥ 40 ॥

tata statra muhūrtēna nadyaḥ pāyasakardamāḥ ।
upātiṣṭhanta bharataṃ bharadvājasya śāsanāt ॥ 41 ॥

tāsāmubhayataḥ kūlaṃ pāṇḍumṛttikalēpanāḥ ।
ramyāśchāvasadhā divyā brahmaṇastu prasādajāḥ ॥ 42 ॥

tēnaiva cha mūhūrtēna divyā'bharaṇabhūṣitāḥ ।
āgurviṃśatisāhasrāḥ brahmaṇā prahitāḥ striyaḥ ॥ 43 ॥

suvarṇamaṇimuktēna pravālēna cha śōbhitāḥ ।
āgurviṃśatisāhāsrāḥ kubēraprahitāḥ striyaḥ ॥ 44 ॥

yābhirgṛhītaḥ puruṣassōnmāda iva lakṣyatē ।
āgurviṃśatisāhasrā nandanādapsarōgaṇāḥ ॥ 45 ॥

nāradastumbhururgōpaḥ pravarāssūryavarchasaḥ ।
ētē gandharvarājānō bharatasyāgratō jaguḥ ॥ 46 ॥

alambusā miśrakēśī puṇḍarīkā'tha vāmanā ।
upānṛtyaṃstu bharataṃ bharadvājasya śāsanāt ॥ 47 ॥

yāni mālyāni dēvēṣu yāni chaitrarathē vanē ।
prayāgē tānyadṛśyanta bharadvājasya śāsanāt ॥ 48 ॥

bilvā mārdaṅgikā āsan śamyāgrāhā vibhītakāḥ ।
aśvatthā nartakāśchāsanbharadvājasya śāsanāt ॥ 49 ॥

tatassaralatālāścha tilakā naktamālakāḥ ।
prahṛṣṭāstatra sampētuḥ kubjā bhūtvā'tha vāmanāḥ ॥ 50 ॥

śiṃśupāmalakījambvō yāśchānyāḥ kānanēṣu tāḥ mālatī mallikā jātiryāśchānyāḥ kānanē latāḥ ।
pramadāvigrahaṃ kṛtvā bharadvājāśramē'vadan ॥ 51 ॥

surāssurāpāḥ pibata pāyasaṃ cha bubhukṣitāḥ ॥ 52 ॥

māṃsāni cha sumēdhyāni bhakṣyantāṃ yāvadichChatha ॥ 53 ॥

uchChādya snāpayanti sma nadītīrēṣa valguṣu ।
apyēkamēkaṃ puraṣaṃ pramadāssapta chāṣṭa cha ॥ 54 ॥

saṃvāhantyassamāpēturnāryō ruchiralōchanāḥ ।
parimṛjya tathā'nyōnyaṃ pāyayanti varāṅganāḥ ॥ 55 ॥

hayān gajān khārānuṣṭrāntathaiva surabhēssutān ।
abhōjayanvāhanapāstēṣāṃ bhōjyaṃ yathāvidhi ॥ 56 ॥

ikṣūṃścha madhulājāṃścha bhōjayanti sma vāhanān ।
ikṣvākuvarayōdhānāṃ chōdayantō mahābalāḥ ॥ 57 ॥

nāśvabandhō'śvamājānānnagajaṃ kuñjaragrahaḥ ।
mattapramattamuditā chamūḥ sā tatra sambabhau ॥ 58 ॥

tarpitāssarvakāmaistē raktachandanarūṣitāḥ ।
apsarōgaṇasaṃyuktāssainyā vāchamudairayan ॥ 59 ॥

naivāyōdhyāṃ gamiṣyāmō nagamiṣyāma daṇḍakān ।
kuśalaṃ bharatasyāstu rāmasyāstu tathā sukham ॥ 60 ॥

iti pādātayōdhāścha hastyaśvārōhabandhakāḥ ।
anāthāstaṃ vidhiṃ labdhvā vāchamētāmudīrayan ॥ 61 ॥

sammprahṛṣṭā vinēdustē narāstatra sahasraśaḥ ।
bharatasyānuyātārassvargō'yamiti chābruvan ॥ 62 ॥

nṛtyanti sma hasanti sma gāyanti sma cha sainikāḥ samantātparidhāvanti mālyōpētāssahasraśaḥ ॥ 63 ॥

tatō bhuktavatāṃ tēṣāṃ tadannamamṛtōpamam ।
divyānudvīkṣya bhakṣyāṃ stānabhavadbhakṣaṇē matiḥ ॥ 64 ॥

prēṣyāśchēṭyaścha vadhvaścha balasthāścha sahasraśaḥ ।
babhūvustē bhṛśaṃ dṛptāssarvē chāhatavāsasaḥ ॥ 65 ॥

kuñjarāścha kharōṣṭrāścha gō'śvāścha mṛgapakṣiṇaḥ ।
babhūvussubhṛtāstatra nānyō hyanyamakalpayat ॥ 66 ॥

nā'śuklavāsā statrā'sītkṣudhitō malinō'pi vā ।
rajasā dhvastakēśō vā naraḥ kaśchidadṛśyata ॥ 67 ॥

ājaiśchāpi cha vārāhairniṣṭhānavarasañchayaiḥ ।
phalaniryūha saṃsiddaissūpairgandha rasānvitaiḥ ॥ 68 ॥

puṣpadhvajavatīḥ pūrṇāśśuklasyānnasya chābhitaḥ ।
dadṛśurvismitāstatranarā lauhīssahasraśaḥ ॥ 69 ॥

babhūvurvanapārśvēṣu kūpāḥ pāyasakardamāḥ ।
tāśchakāmadughā gāvō drumāśchāsanmadhuśchyutaḥ ॥ 70 ॥

vāpyō mairēyapūrṇāścha mṛṣṭamāṃsachayairvṛtāḥ ।
prataptapiṭharaiśchāpi mārgamāyūrakaukkuṭaiḥ ॥ 71 ॥

pātrīṇāṃ cha sahasrāṇi sthālīnāṃ niyutāni cha ।
nyarbudhāni cha pātrāṇi śātakumbhamayāni cha ॥ 72 ॥

sthālyaḥ kumbhya karambhya ścha dadhipūrṇāssusaṃskṛtāḥ ।
yauvanasthasya gaurasya kapitthasya sugandhinaḥ ॥ 73 ॥

hradāḥ pūrṇā rasālasya dadhnaśśvētasya chāparē ।
babhūvuḥ pāyasasyānyē śarkarāyāvasañchayāḥ ॥ 74 ॥

kalkānchūrṇakaṣāyāṃścha snānāni vividhāni cha ।
dadṛśurbhājanasthāni tīrthēṣu saratāṃ narāḥ ॥ 75 ॥

śuklānaṃśumataśchāpi dantadhāvanasañchayān ।
śuklāṃśchandanakalkāṃścha samudgēṣvavatiṣṭhataḥ ॥ 76 ॥

darpaṇāparimṛṣṭāṃścha vāsasāṃ chāpi sañchayān ।
pādukōpānahāṃ chaiva yugmānicha sahasraśaḥ ॥ 77 ॥

āñjanīḥ kaṅkatānkūrchān śastrāṇi cha dhanūṃṣi cha ।
marmatrāṇāni chitrāṇi śayanānyāsanāni cha ॥ 78 ॥

pratipānahradānpūrṇankharōṣṭragajavājinām ।
avagāhyasutīrthāṃśchahradān sōtpalapuṣkarān ॥ 79 ॥

ākāśa varṇapratimān svachChatōyānsukhaplavān ।
nīpavaiḍūryavarṇāṃścha mṛdūnyavasasañchayān ।
nirvāpārthān paśūnāṃ tē dadṛśustatra sarvaśaḥ ॥ 80 ॥

vyasmayanta manuṣyāstē svapnakalpaṃ tadadbhutam ।
dṛṣṭvā'tithyaṃ kṛtaṃ tādṛgbharatasya maharṣiṇā ॥ 81 ॥

ityēvaṃ ramamāṇānāṃ dēvānāmiva nandanē ।
bharadvājāśramē ramyē sā rātrirvyatyavartata ॥ 82 ॥

pratijagmuścha tā nadyō gandharvāścha yathāgatam ।
bharadvājamanujñāpya tāścha sarvā varāṅganāḥ ॥ 83 ॥

tathaiva mattā madirōtkaṭā narāstathaiva divyāgaruchandanōkṣitāḥ ।
tathaiva divyā vividhāssraguttamāḥ pṛthakprakīrṇā manujaiḥ pramarditāḥ ॥ 84 ॥

ityārṣē śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīya ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē ēkanavatitamassargaḥ ॥




Browse Related Categories: