śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇē ayōdhyākāṇḍam ।
atha ēkanavatitamassargaḥ ।
kṛtabuddhiṃ nivāsāya tatraiva sa munistadā ।
bharataṃ kaikayīputramātithyēnanyamantrayat ॥ 1 ॥
abravīdbharatastvēnaṃ nanvidaṃ bhavatā kṛtam ।
pādyamarghyaṃ tathā'tithyaṃ vanē yadupapadyatē ॥ 2 ॥
athōvācha bharadvājō bharataṃ prahasanniva ।
jānē tvāṃ prītisaṃyuktaṃ tuṣyēstvaṃ yēna kēnachit ॥ 3 ॥
sēnāyāstu tavaitasyāḥ kartumichChāmi bhōjanam ।
mama prītiryathārūpā tathārhō manujarṣabha ॥ 4 ॥
kimarthaṃ chāpi nikṣipya dūrē balamihāgataḥ ।
kasmānnēhōpayātō'si sabalaḥ puruṣarṣabhaḥ ॥ 5 ॥
bharataḥ pratyuvāchēdaṃ prāñjalistaṃ tapōdhanam ।
sasainyō nōpayātō'smi bhagavanbhagavadbhayāt ॥ 6 ॥
rājñā cha bhagavannityaṃ rājaputrēṇa vā sadā ।
yatnataḥ parihartavyā viṣayēṣu tapasvinaḥ ॥ 7 ॥
vājimukhyā manuṣyāścha mattāścha varavāraṇāḥ ।
prachChādya bhagavanbhūmiṃ mahatīmanuyānti mām ॥ 8 ॥
tē vṛkṣānudakaṃ bhūmimāśramēṣūṭajāṃ stathā ।
na hiṃsyuriti tēnā'hamēka ēva samāgataḥ ॥ 9 ॥
ānīyatāmitassēnētyājñaptaḥ paramarṣiṇā ।
tatastu chakrē bharatassēnāyāssamupāgamam ॥ 10 ॥
agniśālāṃ praviśyātha pītvā'paḥ parimṛjya cha ।
ātithyasya kriyāhētōrviśvakarmāṇamāhvayat ॥ 11 ॥
āhvayē viśvakarmāṇamahaṃ tvaṣṭāramēva cha ।
ātithyaṃ kartumichChāmi tatra mē saṃvidhīyatām ॥ 12 ॥
āhvayē lōkapālāṃstrīn dēvān śakramukhāṃstathā ।
ātithyaṃ kartumichChāmi tatra mē saṃvidhīyatām ॥ 13 ॥
prāksrōtasaścha yā nadyaḥ pratyaksrōtasa ēva cha ।
pṛthivyāmantarikṣē cha samāyāntvadya sarvaśaḥ ॥ 14 ॥
anyā sravantu mairēyaṃ surāmanyāssuviṣṭhitām ।
aparā śchōdakaṃ śītamikṣukāṇḍarasōpamam ॥ 15 ॥
āhvayē dēvagandharvānviśvāvasuhahāhuhūn ।
tathaivāpsarasō dēvīrgandharvīśchāpi sarvaśaḥ ॥ 16 ॥
ghṛtāchīmatha viśvāchīṃ miśrakēśīmalambusām ।
nāgadantāṃ cha hēmāṃ cha himāmadrikṛtasthalām ॥ 17 ॥
śakraṃ yāśchōpatiṣṭhanti brahmāṇaṃ yāścha yōṣitaḥ ।
sarvāstumburuṇā sārdhamāhvayē saparichChadāḥ ॥ 18 ॥
vanaṃ kuruṣu yaddivyaṃ vāsōbhūṣaṇapatravat ।
divyanārīphalaṃ śaśvattatkaubēramihaitu cha ॥ 19 ॥
iha mē bhagavān sōmō vidhattāmannamuttamam ।
bhakṣyambhōjyaṃ cha chōṣyaṃ cha lēhyaṃ cha vividhaṃ bahu ॥ 20 ॥
vichitrāṇi cha mālyāni pādapaprachyutāni cha ।
surādīni cha pēyāni māṃsāni vividhāni cha ॥ 21 ॥
ēvaṃ samādhinā yuktastējasā'pratimēna cha ।
śīkṣāsvarasamāyuktaṃ tapasā chābravīnmuniḥ ॥ 22 ॥
manasā dhyāyatastasya prāṅmukhasya kṛtāñjalēḥ ।
ājagmustāni sarvāṇi daivatāni pṛthakpṛthak ॥ 23 ॥
malayaṃ darduraṃ chaiva tatassvēdanudō'nilaḥ ।
upaspṛśya vavau yuktyā supriyātmā sukhaśśivaḥ ॥ 24 ॥
tatō'bhyavarṣanta ghanā divyāḥ kusumavṛṣṭayaḥ ।
divyadundubhighōṣaścha dikṣu sarvāsu śuśruvē ॥ 25 ॥
pravavuśchōttamā vātā nanṛtuśchāpsarōgaṇāḥ ।
jaguścha dēvagandharvā vīṇāḥ pramumuchussvarān ॥ 26 ॥
sa śabdō dyāṃ cha bhūmiṃ cha prāṇināṃ śravaṇāni cha ।
vivēśōchcharitaśślakṣṇassamō layasamanvitaḥ ॥ 27 ॥
tasminnuparatē śabdē divyē śrōtra sukhē nṛṇām ।
dadarśa bhārataṃ sainyaṃ vidhānaṃ viśvakarmaṇaḥ ॥ 28 ॥
babhūva hi samā bhūmissamantātpañchayōjanā ।
śādvalairbhahubhiśchannā nīlavaiḍhūryasannibhaiḥ ॥ 29 ॥
tasminbilvāḥ kapitthāścha panasā bījapūrakāḥ ।
āmalakyō babhūvuścha chūtāścha phalabhūṣaṇāḥ ॥ 30 ॥
uttarēbhyaḥ kurubhyaścha vanaṃ divyōpabhōgavat ।
ājagāma nadī divyā tīrajairbhahubhirvṛtā ॥ 31 ॥
chatuśśālāni śubhrāṇi śālāścha gajavājinām ।
harmyaprāsādasambādhāstōraṇāni śubhāni cha ॥ 32 ॥
sitamēghanibhaṃ chāpi rājavēśma sutōraṇam ।
divyamālyakṛtākāraṃ divyagandhasamukṣitam ॥ 33 ॥
chaturaśramasambādhaṃ śayanāsanayānavat ।
divyaissarvarasairyuktaṃ divyabhōjanavastravat ॥ 34 ॥
upakalpitasarvānnaṃ dhautanirmalabhājanam ।
kluptasarvāsanaṃ śrīmatsvāstīrṇaśayanōttamam ॥ 35 ॥
pravivēśa mahābāhuranujñātō maharṣiṇā ।
vēśma tadratnasampūrṇaṃ bharataḥ kaikayīsutaḥ ॥ 36 ॥
anujagmuścha taṃ sarvē mantriṇassapurōhitāḥ ।
babhūvuścha mudā yuktā dṛṣṭvā taṃ vēśmasaṃvidhim ॥ 37 ॥
tatra rājāsanaṃ divyaṃ vyajanaṃ Chatramēva cha ।
bharatō mantribhissārdhamabhyavartata rājavat ॥ 38 ॥
āsanaṃ pūjayāmāsa rāmāyābhipraṇamya cha ।
vālavyajanamādāya nyaṣīdatsachivāsanē ॥ 39 ॥
ānupūrvyānniṣēduścha sarvē mantripurōhitāḥ ।
tatassēnāpatiḥ paśchātpraśāstācha niṣēdatuḥ ॥ 40 ॥
tata statra muhūrtēna nadyaḥ pāyasakardamāḥ ।
upātiṣṭhanta bharataṃ bharadvājasya śāsanāt ॥ 41 ॥
tāsāmubhayataḥ kūlaṃ pāṇḍumṛttikalēpanāḥ ।
ramyāśchāvasadhā divyā brahmaṇastu prasādajāḥ ॥ 42 ॥
tēnaiva cha mūhūrtēna divyā'bharaṇabhūṣitāḥ ।
āgurviṃśatisāhasrāḥ brahmaṇā prahitāḥ striyaḥ ॥ 43 ॥
suvarṇamaṇimuktēna pravālēna cha śōbhitāḥ ।
āgurviṃśatisāhāsrāḥ kubēraprahitāḥ striyaḥ ॥ 44 ॥
yābhirgṛhītaḥ puruṣassōnmāda iva lakṣyatē ।
āgurviṃśatisāhasrā nandanādapsarōgaṇāḥ ॥ 45 ॥
nāradastumbhururgōpaḥ pravarāssūryavarchasaḥ ।
ētē gandharvarājānō bharatasyāgratō jaguḥ ॥ 46 ॥
alambusā miśrakēśī puṇḍarīkā'tha vāmanā ।
upānṛtyaṃstu bharataṃ bharadvājasya śāsanāt ॥ 47 ॥
yāni mālyāni dēvēṣu yāni chaitrarathē vanē ।
prayāgē tānyadṛśyanta bharadvājasya śāsanāt ॥ 48 ॥
bilvā mārdaṅgikā āsan śamyāgrāhā vibhītakāḥ ।
aśvatthā nartakāśchāsanbharadvājasya śāsanāt ॥ 49 ॥
tatassaralatālāścha tilakā naktamālakāḥ ।
prahṛṣṭāstatra sampētuḥ kubjā bhūtvā'tha vāmanāḥ ॥ 50 ॥
śiṃśupāmalakījambvō yāśchānyāḥ kānanēṣu tāḥ mālatī mallikā jātiryāśchānyāḥ kānanē latāḥ ।
pramadāvigrahaṃ kṛtvā bharadvājāśramē'vadan ॥ 51 ॥
surāssurāpāḥ pibata pāyasaṃ cha bubhukṣitāḥ ॥ 52 ॥
māṃsāni cha sumēdhyāni bhakṣyantāṃ yāvadichChatha ॥ 53 ॥
uchChādya snāpayanti sma nadītīrēṣa valguṣu ।
apyēkamēkaṃ puraṣaṃ pramadāssapta chāṣṭa cha ॥ 54 ॥
saṃvāhantyassamāpēturnāryō ruchiralōchanāḥ ।
parimṛjya tathā'nyōnyaṃ pāyayanti varāṅganāḥ ॥ 55 ॥
hayān gajān khārānuṣṭrāntathaiva surabhēssutān ।
abhōjayanvāhanapāstēṣāṃ bhōjyaṃ yathāvidhi ॥ 56 ॥
ikṣūṃścha madhulājāṃścha bhōjayanti sma vāhanān ।
ikṣvākuvarayōdhānāṃ chōdayantō mahābalāḥ ॥ 57 ॥
nāśvabandhō'śvamājānānnagajaṃ kuñjaragrahaḥ ।
mattapramattamuditā chamūḥ sā tatra sambabhau ॥ 58 ॥
tarpitāssarvakāmaistē raktachandanarūṣitāḥ ।
apsarōgaṇasaṃyuktāssainyā vāchamudairayan ॥ 59 ॥
naivāyōdhyāṃ gamiṣyāmō nagamiṣyāma daṇḍakān ।
kuśalaṃ bharatasyāstu rāmasyāstu tathā sukham ॥ 60 ॥
iti pādātayōdhāścha hastyaśvārōhabandhakāḥ ।
anāthāstaṃ vidhiṃ labdhvā vāchamētāmudīrayan ॥ 61 ॥
sammprahṛṣṭā vinēdustē narāstatra sahasraśaḥ ।
bharatasyānuyātārassvargō'yamiti chābruvan ॥ 62 ॥
nṛtyanti sma hasanti sma gāyanti sma cha sainikāḥ samantātparidhāvanti mālyōpētāssahasraśaḥ ॥ 63 ॥
tatō bhuktavatāṃ tēṣāṃ tadannamamṛtōpamam ।
divyānudvīkṣya bhakṣyāṃ stānabhavadbhakṣaṇē matiḥ ॥ 64 ॥
prēṣyāśchēṭyaścha vadhvaścha balasthāścha sahasraśaḥ ।
babhūvustē bhṛśaṃ dṛptāssarvē chāhatavāsasaḥ ॥ 65 ॥
kuñjarāścha kharōṣṭrāścha gō'śvāścha mṛgapakṣiṇaḥ ।
babhūvussubhṛtāstatra nānyō hyanyamakalpayat ॥ 66 ॥
nā'śuklavāsā statrā'sītkṣudhitō malinō'pi vā ।
rajasā dhvastakēśō vā naraḥ kaśchidadṛśyata ॥ 67 ॥
ājaiśchāpi cha vārāhairniṣṭhānavarasañchayaiḥ ।
phalaniryūha saṃsiddaissūpairgandha rasānvitaiḥ ॥ 68 ॥
puṣpadhvajavatīḥ pūrṇāśśuklasyānnasya chābhitaḥ ।
dadṛśurvismitāstatranarā lauhīssahasraśaḥ ॥ 69 ॥
babhūvurvanapārśvēṣu kūpāḥ pāyasakardamāḥ ।
tāśchakāmadughā gāvō drumāśchāsanmadhuśchyutaḥ ॥ 70 ॥
vāpyō mairēyapūrṇāścha mṛṣṭamāṃsachayairvṛtāḥ ।
prataptapiṭharaiśchāpi mārgamāyūrakaukkuṭaiḥ ॥ 71 ॥
pātrīṇāṃ cha sahasrāṇi sthālīnāṃ niyutāni cha ।
nyarbudhāni cha pātrāṇi śātakumbhamayāni cha ॥ 72 ॥
sthālyaḥ kumbhya karambhya ścha dadhipūrṇāssusaṃskṛtāḥ ।
yauvanasthasya gaurasya kapitthasya sugandhinaḥ ॥ 73 ॥
hradāḥ pūrṇā rasālasya dadhnaśśvētasya chāparē ।
babhūvuḥ pāyasasyānyē śarkarāyāvasañchayāḥ ॥ 74 ॥
kalkānchūrṇakaṣāyāṃścha snānāni vividhāni cha ।
dadṛśurbhājanasthāni tīrthēṣu saratāṃ narāḥ ॥ 75 ॥
śuklānaṃśumataśchāpi dantadhāvanasañchayān ।
śuklāṃśchandanakalkāṃścha samudgēṣvavatiṣṭhataḥ ॥ 76 ॥
darpaṇāparimṛṣṭāṃścha vāsasāṃ chāpi sañchayān ।
pādukōpānahāṃ chaiva yugmānicha sahasraśaḥ ॥ 77 ॥
āñjanīḥ kaṅkatānkūrchān śastrāṇi cha dhanūṃṣi cha ।
marmatrāṇāni chitrāṇi śayanānyāsanāni cha ॥ 78 ॥
pratipānahradānpūrṇankharōṣṭragajavājinām ।
avagāhyasutīrthāṃśchahradān sōtpalapuṣkarān ॥ 79 ॥
ākāśa varṇapratimān svachChatōyānsukhaplavān ।
nīpavaiḍūryavarṇāṃścha mṛdūnyavasasañchayān ।
nirvāpārthān paśūnāṃ tē dadṛśustatra sarvaśaḥ ॥ 80 ॥
vyasmayanta manuṣyāstē svapnakalpaṃ tadadbhutam ।
dṛṣṭvā'tithyaṃ kṛtaṃ tādṛgbharatasya maharṣiṇā ॥ 81 ॥
ityēvaṃ ramamāṇānāṃ dēvānāmiva nandanē ।
bharadvājāśramē ramyē sā rātrirvyatyavartata ॥ 82 ॥
pratijagmuścha tā nadyō gandharvāścha yathāgatam ।
bharadvājamanujñāpya tāścha sarvā varāṅganāḥ ॥ 83 ॥
tathaiva mattā madirōtkaṭā narāstathaiva divyāgaruchandanōkṣitāḥ ।
tathaiva divyā vividhāssraguttamāḥ pṛthakprakīrṇā manujaiḥ pramarditāḥ ॥ 84 ॥
ityārṣē śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīya ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē ēkanavatitamassargaḥ ॥