श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकांडम् ।
अथ एकनवतितमस्सर्गः ।
कृतबुद्धिं निवासाय तत्रैव स मुनिस्तदा ।
भरतं कैकयीपुत्रमातिथ्येनन्यमंत्रयत् ॥ 1 ॥
अब्रवीद्भरतस्त्वेनं नन्विदं भवता कृतम् ।
पाद्यमर्घ्यं तथाऽतिथ्यं वने यदुपपद्यते ॥ 2 ॥
अथोवाच भरद्वाजो भरतं प्रहसन्निव ।
जाने त्वां प्रीतिसंयुक्तं तुष्येस्त्वं येन केनचित् ॥ 3 ॥
सेनायास्तु तवैतस्याः कर्तुमिच्छामि भोजनम् ।
मम प्रीतिर्यथारूपा तथार्हो मनुजर्षभ ॥ 4 ॥
किमर्थं चापि निक्षिप्य दूरे बलमिहागतः ।
कस्मान्नेहोपयातोऽसि सबलः पुरुषर्षभः ॥ 5 ॥
भरतः प्रत्युवाचेदं प्रांजलिस्तं तपोधनम् ।
ससैन्यो नोपयातोऽस्मि भगवन्भगवद्भयात् ॥ 6 ॥
राज्ञा च भगवन्नित्यं राजपुत्रेण वा सदा ।
यत्नतः परिहर्तव्या विषयेषु तपस्विनः ॥ 7 ॥
वाजिमुख्या मनुष्याश्च मत्ताश्च वरवारणाः ।
प्रच्छाद्य भगवन्भूमिं महतीमनुयांति माम् ॥ 8 ॥
ते वृक्षानुदकं भूमिमाश्रमेषूटजां स्तथा ।
न हिंस्युरिति तेनाऽहमेक एव समागतः ॥ 9 ॥
आनीयतामितस्सेनेत्याज्ञप्तः परमर्षिणा ।
ततस्तु चक्रे भरतस्सेनायास्समुपागमम् ॥ 10 ॥
अग्निशालां प्रविश्याथ पीत्वाऽपः परिमृज्य च ।
आतिथ्यस्य क्रियाहेतोर्विश्वकर्माणमाह्वयत् ॥ 11 ॥
आह्वये विश्वकर्माणमहं त्वष्टारमेव च ।
आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम् ॥ 12 ॥
आह्वये लोकपालांस्त्रीन् देवान् शक्रमुखांस्तथा ।
आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम् ॥ 13 ॥
प्राक्स्रोतसश्च या नद्यः प्रत्यक्स्रोतस एव च ।
पृथिव्यामंतरिक्षे च समायांत्वद्य सर्वशः ॥ 14 ॥
अन्या स्रवंतु मैरेयं सुरामन्यास्सुविष्ठिताम् ।
अपरा श्चोदकं शीतमिक्षुकांडरसोपमम् ॥ 15 ॥
आह्वये देवगंधर्वान्विश्वावसुहहाहुहून् ।
तथैवाप्सरसो देवीर्गंधर्वीश्चापि सर्वशः ॥ 16 ॥
घृताचीमथ विश्वाचीं मिश्रकेशीमलंबुसाम् ।
नागदंतां च हेमां च हिमामद्रिकृतस्थलाम् ॥ 17 ॥
शक्रं याश्चोपतिष्ठंति ब्रह्माणं याश्च योषितः ।
सर्वास्तुंबुरुणा सार्धमाह्वये सपरिच्छदाः ॥ 18 ॥
वनं कुरुषु यद्दिव्यं वासोभूषणपत्रवत् ।
दिव्यनारीफलं शश्वत्तत्कौबेरमिहैतु च ॥ 19 ॥
इह मे भगवान् सोमो विधत्तामन्नमुत्तमम् ।
भक्ष्यंभोज्यं च चोष्यं च लेह्यं च विविधं बहु ॥ 20 ॥
विचित्राणि च माल्यानि पादपप्रच्युतानि च ।
सुरादीनि च पेयानि मांसानि विविधानि च ॥ 21 ॥
एवं समाधिना युक्तस्तेजसाऽप्रतिमेन च ।
शीक्षास्वरसमायुक्तं तपसा चाब्रवीन्मुनिः ॥ 22 ॥
मनसा ध्यायतस्तस्य प्राङ्मुखस्य कृतांजलेः ।
आजग्मुस्तानि सर्वाणि दैवतानि पृथक्पृथक् ॥ 23 ॥
मलयं दर्दुरं चैव ततस्स्वेदनुदोऽनिलः ।
उपस्पृश्य ववौ युक्त्या सुप्रियात्मा सुखश्शिवः ॥ 24 ॥
ततोऽभ्यवर्षंत घना दिव्याः कुसुमवृष्टयः ।
दिव्यदुंदुभिघोषश्च दिक्षु सर्वासु शुश्रुवे ॥ 25 ॥
प्रववुश्चोत्तमा वाता ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।
जगुश्च देवगंधर्वा वीणाः प्रमुमुचुस्स्वरान् ॥ 26 ॥
स शब्दो द्यां च भूमिं च प्राणिनां श्रवणानि च ।
विवेशोच्चरितश्श्लक्ष्णस्समो लयसमन्वितः ॥ 27 ॥
तस्मिन्नुपरते शब्दे दिव्ये श्रोत्र सुखे नृणाम् ।
ददर्श भारतं सैन्यं विधानं विश्वकर्मणः ॥ 28 ॥
बभूव हि समा भूमिस्समंतात्पंचयोजना ।
शाद्वलैर्भहुभिश्चन्ना नीलवैढूर्यसन्निभैः ॥ 29 ॥
तस्मिन्बिल्वाः कपित्थाश्च पनसा बीजपूरकाः ।
आमलक्यो बभूवुश्च चूताश्च फलभूषणाः ॥ 30 ॥
उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश्च वनं दिव्योपभोगवत् ।
आजगाम नदी दिव्या तीरजैर्भहुभिर्वृता ॥ 31 ॥
चतुश्शालानि शुभ्राणि शालाश्च गजवाजिनाम् ।
हर्म्यप्रासादसंबाधास्तोरणानि शुभानि च ॥ 32 ॥
सितमेघनिभं चापि राजवेश्म सुतोरणम् ।
दिव्यमाल्यकृताकारं दिव्यगंधसमुक्षितम् ॥ 33 ॥
चतुरश्रमसंबाधं शयनासनयानवत् ।
दिव्यैस्सर्वरसैर्युक्तं दिव्यभोजनवस्त्रवत् ॥ 34 ॥
उपकल्पितसर्वान्नं धौतनिर्मलभाजनम् ।
क्लुप्तसर्वासनं श्रीमत्स्वास्तीर्णशयनोत्तमम् ॥ 35 ॥
प्रविवेश महाबाहुरनुज्ञातो महर्षिणा ।
वेश्म तद्रत्नसंपूर्णं भरतः कैकयीसुतः ॥ 36 ॥
अनुजग्मुश्च तं सर्वे मंत्रिणस्सपुरोहिताः ।
बभूवुश्च मुदा युक्ता दृष्ट्वा तं वेश्मसंविधिम् ॥ 37 ॥
तत्र राजासनं दिव्यं व्यजनं छत्रमेव च ।
भरतो मंत्रिभिस्सार्धमभ्यवर्तत राजवत् ॥ 38 ॥
आसनं पूजयामास रामायाभिप्रणम्य च ।
वालव्यजनमादाय न्यषीदत्सचिवासने ॥ 39 ॥
आनुपूर्व्यान्निषेदुश्च सर्वे मंत्रिपुरोहिताः ।
ततस्सेनापतिः पश्चात्प्रशास्ताच निषेदतुः ॥ 40 ॥
तत स्तत्र मुहूर्तेन नद्यः पायसकर्दमाः ।
उपातिष्ठंत भरतं भरद्वाजस्य शासनात् ॥ 41 ॥
तासामुभयतः कूलं पांडुमृत्तिकलेपनाः ।
रम्याश्चावसधा दिव्या ब्रह्मणस्तु प्रसादजाः ॥ 42 ॥
तेनैव च मूहूर्तेन दिव्याऽभरणभूषिताः ।
आगुर्विंशतिसाहस्राः ब्रह्मणा प्रहिताः स्त्रियः ॥ 43 ॥
सुवर्णमणिमुक्तेन प्रवालेन च शोभिताः ।
आगुर्विंशतिसाहास्राः कुबेरप्रहिताः स्त्रियः ॥ 44 ॥
याभिर्गृहीतः पुरुषस्सोन्माद इव लक्ष्यते ।
आगुर्विंशतिसाहस्रा नंदनादप्सरोगणाः ॥ 45 ॥
नारदस्तुंभुरुर्गोपः प्रवरास्सूर्यवर्चसः ।
एते गंधर्वराजानो भरतस्याग्रतो जगुः ॥ 46 ॥
अलंबुसा मिश्रकेशी पुंडरीकाऽथ वामना ।
उपानृत्यंस्तु भरतं भरद्वाजस्य शासनात् ॥ 47 ॥
यानि माल्यानि देवेषु यानि चैत्ररथे वने ।
प्रयागे तान्यदृश्यंत भरद्वाजस्य शासनात् ॥ 48 ॥
बिल्वा मार्दंगिका आसन् शम्याग्राहा विभीतकाः ।
अश्वत्था नर्तकाश्चासन्भरद्वाजस्य शासनात् ॥ 49 ॥
ततस्सरलतालाश्च तिलका नक्तमालकाः ।
प्रहृष्टास्तत्र संपेतुः कुब्जा भूत्वाऽथ वामनाः ॥ 50 ॥
शिंशुपामलकीजंब्वो याश्चान्याः काननेषु ताः मालती मल्लिका जातिर्याश्चान्याः कानने लताः ।
प्रमदाविग्रहं कृत्वा भरद्वाजाश्रमेऽवदन् ॥ 51 ॥
सुरास्सुरापाः पिबत पायसं च बुभुक्षिताः ॥ 52 ॥
मांसानि च सुमेध्यानि भक्ष्यंतां यावदिच्छथ ॥ 53 ॥
उच्छाद्य स्नापयंति स्म नदीतीरेष वल्गुषु ।
अप्येकमेकं पुरषं प्रमदास्सप्त चाष्ट च ॥ 54 ॥
संवाहंत्यस्समापेतुर्नार्यो रुचिरलोचनाः ।
परिमृज्य तथाऽन्योन्यं पाययंति वरांगनाः ॥ 55 ॥
हयान् गजान् खारानुष्ट्रांतथैव सुरभेस्सुतान् ।
अभोजयन्वाहनपास्तेषां भोज्यं यथाविधि ॥ 56 ॥
इक्षूंश्च मधुलाजांश्च भोजयंति स्म वाहनान् ।
इक्ष्वाकुवरयोधानां चोदयंतो महाबलाः ॥ 57 ॥
नाश्वबंधोऽश्वमाजानान्नगजं कुंजरग्रहः ।
मत्तप्रमत्तमुदिता चमूः सा तत्र संबभौ ॥ 58 ॥
तर्पितास्सर्वकामैस्ते रक्तचंदनरूषिताः ।
अप्सरोगणसंयुक्तास्सैन्या वाचमुदैरयन् ॥ 59 ॥
नैवायोध्यां गमिष्यामो नगमिष्याम दंडकान् ।
कुशलं भरतस्यास्तु रामस्यास्तु तथा सुखम् ॥ 60 ॥
इति पादातयोधाश्च हस्त्यश्वारोहबंधकाः ।
अनाथास्तं विधिं लब्ध्वा वाचमेतामुदीरयन् ॥ 61 ॥
संंप्रहृष्टा विनेदुस्ते नरास्तत्र सहस्रशः ।
भरतस्यानुयातारस्स्वर्गोऽयमिति चाब्रुवन् ॥ 62 ॥
नृत्यंति स्म हसंति स्म गायंति स्म च सैनिकाः समंतात्परिधावंति माल्योपेतास्सहस्रशः ॥ 63 ॥
ततो भुक्तवतां तेषां तदन्नममृतोपमम् ।
दिव्यानुद्वीक्ष्य भक्ष्यां स्तानभवद्भक्षणे मतिः ॥ 64 ॥
प्रेष्याश्चेट्यश्च वध्वश्च बलस्थाश्च सहस्रशः ।
बभूवुस्ते भृशं दृप्तास्सर्वे चाहतवाससः ॥ 65 ॥
कुंजराश्च खरोष्ट्राश्च गोऽश्वाश्च मृगपक्षिणः ।
बभूवुस्सुभृतास्तत्र नान्यो ह्यन्यमकल्पयत् ॥ 66 ॥
नाऽशुक्लवासा स्तत्राऽसीत्क्षुधितो मलिनोऽपि वा ।
रजसा ध्वस्तकेशो वा नरः कश्चिददृश्यत ॥ 67 ॥
आजैश्चापि च वाराहैर्निष्ठानवरसंचयैः ।
फलनिर्यूह संसिद्दैस्सूपैर्गंध रसान्वितैः ॥ 68 ॥
पुष्पध्वजवतीः पूर्णाश्शुक्लस्यान्नस्य चाभितः ।
ददृशुर्विस्मितास्तत्रनरा लौहीस्सहस्रशः ॥ 69 ॥
बभूवुर्वनपार्श्वेषु कूपाः पायसकर्दमाः ।
ताश्चकामदुघा गावो द्रुमाश्चासन्मधुश्च्युतः ॥ 70 ॥
वाप्यो मैरेयपूर्णाश्च मृष्टमांसचयैर्वृताः ।
प्रतप्तपिठरैश्चापि मार्गमायूरकौक्कुटैः ॥ 71 ॥
पात्रीणां च सहस्राणि स्थालीनां नियुतानि च ।
न्यर्बुधानि च पात्राणि शातकुंभमयानि च ॥ 72 ॥
स्थाल्यः कुंभ्य करंभ्य श्च दधिपूर्णास्सुसंस्कृताः ।
यौवनस्थस्य गौरस्य कपित्थस्य सुगंधिनः ॥ 73 ॥
ह्रदाः पूर्णा रसालस्य दध्नश्श्वेतस्य चापरे ।
बभूवुः पायसस्यान्ये शर्करायावसंचयाः ॥ 74 ॥
कल्कान्चूर्णकषायांश्च स्नानानि विविधानि च ।
ददृशुर्भाजनस्थानि तीर्थेषु सरतां नराः ॥ 75 ॥
शुक्लानंशुमतश्चापि दंतधावनसंचयान् ।
शुक्लांश्चंदनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः ॥ 76 ॥
दर्पणापरिमृष्टांश्च वाससां चापि संचयान् ।
पादुकोपानहां चैव युग्मानिच सहस्रशः ॥ 77 ॥
आंजनीः कंकतान्कूर्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च ।
मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च ॥ 78 ॥
प्रतिपानह्रदान्पूर्णन्खरोष्ट्रगजवाजिनाम् ।
अवगाह्यसुतीर्थांश्चह्रदान् सोत्पलपुष्करान् ॥ 79 ॥
आकाश वर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान्सुखप्लवान् ।
नीपवैडूर्यवर्णांश्च मृदून्यवससंचयान् ।
निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः ॥ 80 ॥
व्यस्मयंत मनुष्यास्ते स्वप्नकल्पं तदद्भुतम् ।
दृष्ट्वाऽतिथ्यं कृतं तादृग्भरतस्य महर्षिणा ॥ 81 ॥
इत्येवं रममाणानां देवानामिव नंदने ।
भरद्वाजाश्रमे रम्ये सा रात्रिर्व्यत्यवर्तत ॥ 82 ॥
प्रतिजग्मुश्च ता नद्यो गंधर्वाश्च यथागतम् ।
भरद्वाजमनुज्ञाप्य ताश्च सर्वा वरांगनाः ॥ 83 ॥
तथैव मत्ता मदिरोत्कटा नरास्तथैव दिव्यागरुचंदनोक्षिताः ।
तथैव दिव्या विविधास्स्रगुत्तमाः पृथक्प्रकीर्णा मनुजैः प्रमर्दिताः ॥ 84 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकांडे एकनवतितमस्सर्गः ॥
